วัดพระศรีรัตนมหาธาตุเชลียง

พื้นที่นี้มีคนอยู่มาตั้งแต่ก่อนประวัติศาสตร์ หลุมฝังศพที่วัดชมชื่นใกล้เคียงมีอายุอย่างน้อยราวคริสต์ศตวรรษที่ 3–4 ต่อมารับอิทธิพลทวารวดีและเขมร เอกสารจีนซ่งสื่อกล่าวถึงรัฐชื่อเฉิงเหลียงในปี ค.ศ. 1001 ตามที่วิกิพีเดียอ้างนักวิชาการ ราวปี 1180 เชลียงตกอยู่ใต้อำนาจอื่น และได้คืนในปี 1239 (บางแหล่งว่า 1238) ก่อนจะสร้างเมืองศรีสัชนาลัยทางตะวันตกของเชลียงราวปี 1250

ศาสนสถานแรกเริ่มเชื่อว่าเป็นปราสาทเขมรฝ่ายมหายาน สมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ปลายพุทธศตวรรษที่ 18 ศิลปะแบบบายน แต่นักโบราณคดีบางส่วนเห็นว่าปรางค์องค์แรกสร้างในสมัยสุโขทัย วัดนี้ถูกกล่าวถึงในศิลาจารึกพ่อขุนรามคำแหง หลักที่ 1 ปี 1835 (ค.ศ. 1292) จารึกเล่าว่าพ่อขุนรามคำแหงขุดพระธาตุขึ้นมาในปี 1830 แล้วบรรจุใต้เจดีย์ที่ศรีสัชนาลัย นักวิชาการบางคน เช่น Gosling เห็นว่าคือพระมหาธาตุเชลียง แต่สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพและเซเดส์เห็นว่าคือวัดช้างล้อม

พระปรางค์ที่เห็นวันนี้เป็นงานสมัยอยุธยาที่สร้างครอบศาสนสถานเดิม ก่อด้วยศิลาแลงฉาบปูน ทรงฝักข้าวโพด สูงราว 25 เมตรตามที่ประมาณ ยังไม่มีตัวเลขทางการ ศ.สันติ เล็กสุขุม สันนิษฐานว่าสร้างในสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ และอาจได้รับการบูรณะอีกครั้งในพุทธศตวรรษที่ 23 ทางทิศตะวันออกมีบันไดชันขึ้นสู่ห้องที่ประดิษฐานสถูป และมีภาพจิตรกรรมจางๆ ภายใน วรรณคดียวนพ่ายโคลงดั้นเรียกเชลียงว่าเชียงชื่น และเล่าว่าพระยาเชลียงแปรพักตร์ไปล้านนาในรัชกาลพระบรมไตรโลกนาถ

ซุ้มประตูทิศตะวันออกมียอดเป็นปรางค์เล็กที่สลักหน้าบุคคลสี่ด้าน คล้ายศิลปะบายน ตีความกันว่าเป็นพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรหรือพระพรหม และมีลายนางอัปสร ซุ้มประตูด้านตะวันตกชำรุดมากกว่า กำแพงศิลาแลงเป็นเสากลมเรียงชิดกัน ล้อมพื้นที่ราว 60×90 เมตร

หน้าพระปรางค์คือวิหารที่มีเสาและผนังศิลาแลง ประดิษฐานพระพุทธรูปนั่งขนาดใหญ่ศิลปะสุโขทัย ปางมารวิชัย และพระนอนปูนปั้น ข้างวิหารมีพระพุทธรูปปางลีลาปูนปั้นศิลปะสุโขทัย หลังพระปรางค์มีพระธาตุมุเตา เจดีย์ทรงมอญฐานศิลาแลงใหญ่ ยอดหัก การขุดแต่งราวปี 2535 พบร่องรอยการปิดทองที่ยอด นอกจากนี้ยังมีมณฑปพระอัฏฐารสและวิหารพระสองพี่น้อง

กรมศิลปากรเริ่มบูรณะเมืองศรีสัชนาลัยตั้งแต่ปี 2496 แหล่งข้อมูลรองระบุว่าวัดขึ้นทะเบียนโบราณสถานในปี 2478 และวัดได้รับยกเป็นพระอารามหลวงในปี 2501 หลังรัชกาลที่ 9 และพระราชินีเสด็จ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ เสด็จเปิดอุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัยเมื่อ 17 พฤศจิกายน 2533 และวันที่ 12 ธันวาคม 2534 ในการประชุมคณะกรรมการมรดกโลกครั้งที่ 15 ที่คาร์เธจ ตูนิเซีย ยูเนสโกขึ้นทะเบียนเมืองประวัติศาสตร์สุโขทัยและเมืองบริวารเป็นมรดกโลก

ในปลายรัชกาลที่ 5 ราวปี 2443–2444 วัดซึ่งยังร้างอยู่ถูกพระธุดงค์รูปหนึ่งที่เรียกว่าขรัวผู้วิเศษเข้ายึด พยายามยกเสาธงขนาดใหญ่จนมีผู้เสียชีวิตสามคน และจะยกฉัตรขึ้นพระธาตุมุเตา ก่อนถูกล่อไปเมืองสวรรคโลกใหม่ที่บ้านวังไม้ขอนแล้วถูกจับ เรื่องนี้ปรากฏในจดหมายระยะทางไปพิษณุโลกของสมเด็จฯ กรมพระยานริศฯ ต่อมาระหว่าง 4 มกราคม–9 มีนาคม 2450 สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ เสด็จเที่ยวเมืองพระร่วง และทรงเห็นว่าพระปรางค์นี้เป็นสิ่งก่อสร้างเก่าที่สุดในย่านนั้น อาจมีอายุกว่าพันปี ซึ่งเป็นความเห็นของพระองค์ ไม่ใช่ข้อยุติทางวิชาการ

หลังเสียกรุงศรีอยุธยาปี 2310 เมืองนี้ถูกทิ้งร้าง ชาวเมืองย้ายไปบ้านวังไม้ขอน ซึ่งคืออำเภอสวรรคโลกในปัจจุบัน ปี 2554 ระหว่างน้ำท่วมใหญ่ น้ำแม่น้ำยมเคยคุกคามโบราณสถานเชลียง ช่วงน้ำหลากกันยายนถึงตุลาคมจึงควรเช็กสถานการณ์ก่อน

จากตัวเมืองสุโขทัยใช้ทางหลวง 101 ขึ้นเหนือราว 50–60 กิโลเมตรถึงอุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย แล้วไปตามถนนเลียบแม่น้ำอีกราว 2–3 กิโลเมตร เช่าจักรยานที่เขตหลักแล้วปั่นมาได้ เปิดราว 08:30–16:30 น. ค่าเข้าแต่ละแหล่งไม่ตรงกัน บางแหล่งว่าเขตนี้เก็บ 20 บาทแยกจากบัตรเขตหลัก บางแหล่งว่าฟรี ควรสอบถามอุทยานก่อน

บันไดขึ้นพระปรางค์ชันมาก ไม่เหมาะกับเด็กเล็กหรือผู้ที่เดินไม่คล่อง ลานรอบวัดเป็นสนามหญ้าและทางศิลาแลง ร่มเงาน้อย ควรมาช่วงเช้า แต่งกายสุภาพเพราะเป็นวัดที่ยังมีพระสงฆ์ งานประจำปีของศรีสัชนาลัยคืองานย้อนอดีตศรีสัชนาลัย ปี 2568 จัด 6–10 ธันวาคม ในอุทยานประวัติศาสตร์ ส่วนงานลอยกระทงใหญ่ของจังหวัดจัดที่อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย