เมืองลับแล

ชื่อ "ลับแล" ตีความกันหลายแบบ แบบแรกหมายถึง "มองไม่เห็น" เพราะทางเข้าคดเคี้ยวจนคนแปลกหน้าหลงทางง่าย แบบที่สองเล่าว่าดอยม่อนฤๅษีบังแสงอาทิตย์ทำให้ป่าแถบนี้มืดเร็วในยามเย็น ชาวบ้านจึงเรียก "ป่าลับแลง" (แลง แปลว่าเวลาเย็น) แล้วเพี้ยนเป็นลับแล ส่วนสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพสันนิษฐานว่าพื้นที่นี้เคยเป็นที่หลบซ่อนข้าศึกของชาวแพร่และน่านในยามสงคราม

ตำนานที่ทำให้ลับแลโด่งดังคือ "เมืองแม่ม่าย" เล่าว่าชายหนุ่มคนหนึ่งตามหญิงสาวชาวลับแลเข้าไปในเมืองลึกลับที่มีแต่ผู้หญิง และมีกฎเหล็กว่าห้ามพูดโกหก เขาแต่งงานกับหญิงสาวจนมีลูก วันหนึ่งเขาโกหกลูกเพื่อให้หยุดร้องไห้ จึงถูกส่งตัวออกจากเมือง ภรรยามอบย่ามใส่ขมิ้นให้ ระหว่างทางเขาทิ้งขมิ้นไปบางส่วน พอถึงบ้านขมิ้นที่เหลือกลายเป็นทองคำ แต่เมื่อกลับไปตามหาก็ไม่พบเมืองลับแลอีกเลย ปัจจุบันมีประติมากรรมแม่ม่ายอุ้มลูกเล่าเรื่องนี้ในเมือง และวารสารเมืองโบราณระบุว่าตำนานฉบับที่แพร่หลายฉบับหนึ่งรวบรวมโดยมณเฑียร ดีแท้ เมื่อปี 2519

ตำนานสำนวนที่เล่ากันในท้องถิ่นระบุว่าชายหนุ่มผู้นั้นเป็นคนจากตำบลทุ่งยั้งที่หลงเข้าป่า ปัจจุบันประติมากรรม "แม่ม่ายเมืองลับแล" ตั้งอยู่ใกล้ซุ้มประตูเมือง และคำขวัญ "เมืองลับแล เขตห้ามพูดโกหก" ก็กลายเป็นอัตลักษณ์ที่เทศบาลและชุมชนใช้สื่อสารกับนักท่องเที่ยว

ที่มาของชาวลับแลมีทั้งตำนานและหลักฐาน "ประวัติเมืองลับแล" ของพระครูสิมพลีคณานุยุติ (2522) ซึ่งถูกอ้างถึงมากที่สุด เล่าว่าชาวลับแลสืบเชื้อสายจากเชียงแสน โดยอิงตำนานสิงหนวัติกุมาร มีการอพยพของหนานคำลือและหนานคำแสน ปี 2561 ยังพบ "ตำนานพระเจ้ายอดคำทิพย์ วัดลับแลงหลวง" เขียนด้วยดินสอในสมุดที่วัดท้องลับแล ซึ่งกล่าวถึงการสร้าง "เวียงซาก" และ "เวียงลับแลงไจย" วารสารเมืองโบราณ (2562) ชี้ว่าทั้งสองฉบับมีข้อขัดแย้ง เช่น ชื่อกษัตริย์และช่วงเวลาไม่ตรงกับตำนานต้นฉบับ และที่มาของต้นฉบับฉบับหลังยังน่าสงสัย

หลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่เก่าที่สุดฝ่ายอยุธยาคือ "หนังสือทูตตอบ" สมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช พ.ศ. 2229 ซึ่งระบุเมืองลับแลเป็นหัวเมืองขึ้นกับเมืองพิชัย และพระราชกำหนดเก่า พ.ศ. 2299 กล่าวถึงแขวงเมืองลับแลในคดีความ คำนำหน้าชื่อ "หนาน" ที่ใช้กันในล้านนาสำหรับผู้เคยบวชเรียน ทำให้นักวิชาการเสนอว่าชาวลับแลน่าจะเป็นชาวโยนกล้านนาที่มาตั้งถิ่นฐานก่อนเสียกรุงศรีอยุธยา

ทางตะวันออกของอำเภอคือเมืองโบราณทุ่งยั้ง พบกลองมโหระทึกและพร้าสำริด สันนิษฐานว่าเคยเป็นถิ่นของชาวละว้า ต่อมาคนไทยมาตั้งถิ่นฐานก่อนสมัยสุโขทัย และในสมัยสุโขทัยเป็นเมืองหน้าด่านขึ้นกับเมืองเชลียง พงศาวดารเหนือเล่าว่าบาธรรมราชเจ้าเมืองสวรรคโลกสร้างเมืองนี้ให้โอรส ส่วนพิเศษ เจียจันทร์พงษ์ เสนอว่าทุ่งยั้งอาจเป็นเมืองราดของพ่อขุนผาเมือง ซึ่งเป็นเพียงหนึ่งในข้อสันนิษฐาน มุมตะวันตกเฉียงเหนือมี "เวียงเจ้าเงาะ" ที่นักวิชาการต้นพุทธศตวรรษที่ 25 เชื่อว่าเก่ากว่าสุโขทัย แต่ถูกขุดหาของจนเสียหายมากในสมัยรัชกาลที่ 7

วัดพระบรมธาตุทุ่งยั้งเป็นวัดสำคัญในเมืองโบราณ เจดีย์ประธานถูกสร้างใหม่ก่อนปี 2444 แต่ยังเหลือฐานสามชั้นของเดิม ทุกปีในเดือน 6 มีประเพณีอัฐมีบูชาราว 9 วัน พร้อมพิธีห่มผ้าพระบรมธาตุ ส่วนวัดพระแท่นศิลาอาสน์บนเนินเขาทองทางตะวันตกของทุ่งยั้ง มีแท่นศิลาแลงสี่เหลี่ยมในมณฑป ตำนานเล่าว่าพระพุทธเจ้าเคยประทับเสวยภัตตาหารบนแท่นนี้ วิหารถูกไฟไหม้ปี 2451 และพระยาวโรดมภักดี เจ้าเมืองอุตรดิตถ์ ระดมเงินบูรณะ ภาพมณฑปปรากฏบนตราประจำจังหวัดอุตรดิตถ์ และวัดได้รับยกเป็นพระอารามหลวงในปี 2549 ทุกเทศกาลมาฆบูชามีงานนมัสการพระแท่นศิลาอาสน์

วัดพระบรมธาตุทุ่งยั้งสร้างขึ้นราวสมัยสุโขทัยตอนปลาย เจดีย์ประธานทรงลังกาสูงราว 40 เมตร และในสมัยอยุธยาเคยเป็นสถานที่ประกอบพิธีถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยา งานวิจัยเรื่องประเพณีอัฐมีบูชาที่ทุ่งยั้งพบว่างานนี้มีพัฒนาการ 5 ระยะตลอดกว่า 80 ปี โดยชุมชนเป็นผู้ขับเคลื่อนหลัก ความศักดิ์สิทธิ์ของพื้นที่เกิดจากการนำพุทธตำนานเรื่องมกุฏพันธนเจดีย์และเมืองกุสินารา ที่ถวายพระเพลิงพระพุทธเจ้า มาเชื่อมกับภูมิทัศน์ของทุ่งยั้ง ผู้วิจัยยังเสนอว่าการวางตำแหน่งสอดคล้องกับหลักฐานทางโบราณดาราศาสตร์ตั้งแต่สมัยอยุธยาตอนต้น

ลับแลยังมีวัดเก่าอีกหลายแห่ง วัดดงสระแก้วมีอุโบสถไม้สักทองที่ผู้คนนิยมลอดใต้ถุนเพื่อความเป็นสิริมงคล เดิมเคยประดิษฐาน "หลวงพ่ออู่ทอง" พระพุทธรูปทองคำหนักกว่า 200 กิโลกรัม ซึ่งถูกโจรกรรมไปเมื่อปี 2520 วัดกุฎีพระฤาษีทรงธรรมมีตำนานฤาษี 5 ตนที่ชุบชีวิตคนตายได้ และยังต้มยาสมุนไพรให้ผู้มาเยือนดื่ม วัดม่อนปรางค์มีอุโบสถเก่าที่กรมศิลปากรอนุรักษ์ไว้และอุโมงค์ต้นอินทนิลที่สวยงาม นอกจากนี้ยังมีโบสถ์เก่าวัดป่ายาง วัดพระยืนพุทธบาทยุคล วัดพระนอนพุทธไสยาสน์ วัดดอนสัก และวัดเสาหิน

ชาวลับแลมีหลายกลุ่มชาติพันธุ์ กลุ่มหลักคือไท-ยวนที่อพยพจากเชียงแสน มาตั้งหมู่บ้านแรกที่เรียกว่าเชียงแสน ไทพวนที่ถูกกวาดต้อนมาสมัยรัชกาลที่ 3 อยู่แถวบ้านป่ายาง บ้านน้ำใส และบ้านนาทะเล บางส่วนย้ายไปศรีสัชนาลัยกลายเป็นกลุ่มหาดเสี้ยว และชาวจีนที่ตั้งรกรากในชุมชนตลาดลับแล ตำบลทุ่งยั้งยังเป็นไม่กี่แห่งในอุตรดิตถ์ที่ยังใช้สำเนียงแบบสุโขทัย และภาษาลับแลยังมีคำเก่าหลงเหลืออยู่

บุคคลสำคัญที่สุดของเมืองคือพระศรีพนมมาศ (ทองอิน) ชื่อเดิมฮึนหยก แซ่ตัน เกิดปี 2404 บิดาเป็นชาวจีน มารดาเป็นคนไทย บิดาให้เป็นบุตรบุญธรรมของหลวงพ่อน้อยวัดป่ายางนอกและเปลี่ยนชื่อเป็นทองอินเพื่อให้ได้เล่าเรียน วัยหนุ่มหาบของขายทั่วลับแลถึงหาดเสี้ยว ปี 2431 เป็นนายอากรสุราที่หาดเสี้ยว เมื่อรัชกาลที่ 5 เสด็จประพาสมณฑลฝ่ายเหนือถึงลับแล (ปี 2444 บางแหล่งว่า 2445) ท่านเป็นแม่งานรับเสด็จ จึงได้เป็นขุนพิศาลจีนะกิจ แล้วเลื่อนเป็นหลวงศรีพนมมาศและพระศรีพนมมาศ เมื่อปฏิรูปการปกครองเป็นมณฑล ลับแลลดฐานะเป็นอำเภอขึ้นกับมณฑลพิษณุโลก และท่านเป็นนายอำเภอคนแรก

พระศรีพนมมาศสร้างถนน เหมือง และฝายโดยไม่ใช้งบราชการ ถนนสายอุตรดิตถ์–ลับแลได้รับพระราชทานชื่อว่า "ถนนอินใจมี" ท่านส่งเสริมการปลูกผัก ทำลูกชิดเชื่อม เลี้ยงสัตว์ และหัตถกรรม โดยเฉพาะไม้กวาดตองกง ซึ่งเริ่มจากไม้กวาดจีนที่สมเด็จกรมพระยาดำรงฯ นำมาให้ ท่านเห็นว่าดอกตองกงในลับแลทำไม้กวาดได้ จึงส่งชาวบ้านตำบลฝายหลวงและแม่พูลไปฝึกแล้วกลับมาสอนต่อ และผูกผ้าแดงที่ปลายด้ามตามคติจีนเพื่อลบความเชื่อว่าไม้กวาดเป็นของต่ำ ผ้าแดงนี้ยังคงอยู่จนทุกวันนี้ ท่านถึงแก่กรรมปี 2464 และมีอนุสาวรีย์ให้ชาวลับแลสักการะ

ที่ว่าการอำเภอเดิมอยู่ในเมืองทุ่งยั้ง แล้วย้ายไปม่อนจำศีลราว 1 กิโลเมตรทางเหนือ ก่อนที่หลวงศรีพนมมาศจะย้ายมาที่ม่อนสยามมินทร์เพราะเดินทางสะดวกกว่า เมื่อรัชกาลที่ 5 เสด็จ ทรงเลือกม่อนจำศีลเป็นที่ประดิษฐาน "พระเหลือ" พระพุทธรูปที่หล่อจากทองที่เหลือจากการหล่อพระพุทธชินราช

วัฒนธรรมไท-ยวนของลับแลยังเด่นในผ้าซิ่นตีนจก ลายดอกเคี้ยะ กาฝากแดง และกาฝากเขียว ซึ่งส่งต่อไปยังชาวหาดเสี้ยว ผ้าทอฝ้ายย้อมสีธรรมชาติได้เป็นโอทอประดับห้าดาว ในเมืองมีพิพิธภัณฑ์ผ้าซิ่นตีนจกไท-ยวนลับแล ก่อตั้งโดยจงจรูญ มะโนคำ จัดแสดงผ้าอายุราว 100 ปี ส่วนอาหารเฉพาะถิ่นคือข้าวแคบ แผ่นแป้งผสมงาดำนึ่งบนปากหม้อแล้วตากแห้ง ใช้ห่อเป็นหมี่พันหรือหมี่คุก และก๋วยเตี๋ยวอบ

ประเพณีเฉพาะถิ่นที่โดดเด่นคือ "ค้างบูยา" หรือ "ก๊างบูยา" ในช่วงเข้าพรรษา วัดต่าง ๆ ในลับแลจะหมุนเวียนกันจัดงาน ชาวบ้านช่วยกันทำ "ก๊าง" คล้ายต้นกัลปพฤกษ์ แล้วประดับด้วยยาสูบเพื่อถวายอุทิศกุศลแก่บรรพบุรุษ การประดับด้วยยาสูบนี้เองที่ทำให้ประเพณีเป็นเอกลักษณ์ของลับแล

ลับแลเป็นแหล่งปลูกทุเรียนใหญ่ที่สุดในภาคเหนือ ราว 27,000 ไร่ พันธุ์ดังคือ "หลงลับแล" ซึ่งเริ่มจากต้นที่นายมี หอมตัน ปลูกจากเมล็ดราวปี 2479 บนม่อนน้ำจำ บ้านผามูบ ตำบลแม่พูล ส่งประกวดในนามนางหลง อุปละ จนได้รางวัล และคณะกรรมการรับรองพันธุ์ตั้งชื่อเมื่อ 20 กันยายน 2521 ส่วน "หลินลับแล" มาจากต้นที่นายหลิน ปันลาด ปลูกที่บ้านผามูบเมื่อปี 2493 และส่งประกวดปี 2520 ผลผลิตออกราวเดือนพฤษภาคมถึงกรกฎาคม

คืนวันที่ 22 ถึงเช้าวันที่ 23 พฤษภาคม 2549 ฝนตกหนักจนลับแลวัดได้ 330 มิลลิเมตร ทำลายสถิติในรอบ 38 ปี เกิดน้ำป่าและดินโคลนถล่มในอุตรดิตถ์ โดยเฉพาะหมู่บ้านบนดอยในตำบลแม่พูล ดินโคลนทับบ้านเรือนกว่า 90 หลัง ทางรถไฟที่บ้านด่านนาขามขาด ตัวเลขทางการของทั้งจังหวัดในช่วงแรกรายงานผู้เสียชีวิตหลายสิบรายและสูญหายอีกจำนวนมาก สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ ทรงให้มูลนิธิชัยพัฒนาช่วยเหลือ และตั้งหมู่บ้านใหม่ที่บ้านนารี (ห้วยปู่เจ้า) ตำบลแม่พูล เพื่อย้ายครอบครัวออกจากพื้นที่เสี่ยง

สวนทุเรียนบนดอยยังเผชิญภัยอีกหลายครั้ง วันที่ 20 เมษายน 2559 ไฟป่าลุกลามเข้าสวนในตำบลแม่พูลกว่า 1,000 ไร่ ผู้ให้สัมภาษณ์ประเมินว่าอาจถึงราว 2,500 ไร่ เกือบ 400 ไร่เป็นสวนหลง–หลินโดยตรง ทุเรียนพื้นเมืองอายุราว 100–120 ปีเกือบ 30 ต้น ซึ่งเป็นพ่อแม่พันธุ์ของหลง–หลินและรอดจากดินถล่มปี 2549 ถูกไฟเผาเสียหายทั้งหมด

ปัจจุบันซุ้มประตูเมืองลับแลซึ่งเป็นสถาปัตยกรรมประยุกต์แบบสุโขทัย เป็นสัญลักษณ์และจุดเริ่มต้นของการเที่ยว รอบซุ้มมีลานหญ้า พิพิธภัณฑ์บ้านโบราณ 2 หลัง ศูนย์บริการนักท่องเที่ยวที่ให้ยืมจักรยาน และถนนคนเดินวันวานทุกเย็นวันเสาร์ ในเมืองยังมีบ้านไม้อายุกว่าร้อยปี และถนนราษฎร์อุทิศที่เรียกกันว่าถนนคนกิน

ชุมชนเมืองลับแลได้รับเลือกจากกระทรวงวัฒนธรรมเป็นชุมชนต้นแบบการท่องเที่ยว "ยลวิถี" ชาวไท-ยวนยังรักษาวัฒนธรรมสำคัญไว้ได้ เช่น การแต่งกายด้วยผ้าซิ่นตีนจก ย่ามลับแล ข้าวแคบ ข้าวพันผัก หมี่พัน และประเพณีค้างบูยา พิพิธภัณฑ์เมืองลับแลสร้างเป็นอาคารจำลอง "เรือนลับแล" จัดแสดงข้าวของ วิถีชีวิต และประวัติศาสตร์ท้องถิ่น นักท่องเที่ยวลองทอผ้าและทำไม้กวาดได้ และถนนเขาน้ำตกซึ่งเรียกกันว่า "ถนนข้าวแคบ" ยังมีบ้านเรือนเก่าและร้านทำข้าวแคบให้ชม ในปี 2558 ททท. สำนักงานแพร่จัดโครงการปั่นจักรยานเที่ยวเมืองลับแล ให้ยืมจักรยานฟรีพร้อมแผนที่และจุดประทับตรา ซึ่งกลายเป็นรูปแบบการเที่ยวเมืองที่นิยมมาจนปัจจุบัน

ผู้มาเยือนควรขออนุญาตก่อนเข้าชมบ้านเก่าที่ยังมีคนอยู่ แต่งกายสุภาพเมื่อเข้าวัด และอุดหนุนผ้าทอ ไม้กวาด และผลไม้จากชาวบ้านโดยตรง เพื่อให้วิถีของเมืองในตำนานแห่งนี้ยังคงอยู่