อนุสาวรีย์พระยาพิชัยดาบหัก

กรมศิลปากรเป็นผู้ออกแบบและหล่อรูปปั้นสำริดนี้ ทำพิธีเปิดเมื่อวันที่ 20 กุมภาพันธ์ 2512 วิกิพีเดียภาษาอังกฤษระบุว่าพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9 เสด็จเป็นประธาน แต่ยังไม่พบหลักฐานภาษาไทยยืนยัน และไม่พบชื่อประติมากรผู้ปั้น รูปปั้นสูงราว 2 เมตร ตั้งบนฐานสูงราว 2 เมตร แต่งกายแบบนักรบสมัยธนบุรี ถือดาบสองมือ ดาบข้างขวาหัก

พระยาพิชัยเกิดเมื่อปี 2284 ที่บ้านห้วยคา เมืองพิชัย ชื่อเดิมว่าจ้อย ชอบชกมวยมาตั้งแต่เด็ก ครูเที่ยงแห่งบ้านแก่งตั้งชื่อให้ใหม่ว่าทองดี และคนเรียกว่าทองดีฟันขาว เพราะไม่เคี้ยวหมาก เมื่ออายุ 14 ปีไปอยู่กับเจ้าอาวาสวัดมหาธาตุ เมืองพิชัย

ทองดีชกมวยชนะต่อหน้าพระยาตาก เจ้าเมืองตาก จึงได้เข้ารับราชการเป็นทหารคนสนิท และติดตามฝ่าวงล้อมออกจากกรุงศรีอยุธยาเมื่อปี 2310 หลังกู้เอกราช ได้เลื่อนยศตามลำดับเป็นหลวงพิชัยอาสา เจ้าหมื่นไวยวรนาถ พระยาสีหราชเดโช และพระยาพิชัย เจ้าเมืองพิชัย ซึ่งเป็นตำแหน่งตั้งแต่ราวปี 2312

พม่ายกทัพมาตีเมืองพิชัยสองครั้ง ในครั้งที่สอง ปี 2316 ซึ่งตำนานระบุว่าตรงกับวันที่ 7 มกราคม (คือต้นปี ค.ศ. 1774 ตามปฏิทินปัจจุบัน) ทัพพม่านำโดยโปสุพลา พระยาพิชัยถือดาบสองมือออกรบใกล้วัดเอกา จนดาบข้างขวาหัก แต่ยังรบต่อจนได้ชัยชนะ ชื่อพระยาพิชัยดาบหักจึงมาจากเหตุการณ์นี้

หลังสิ้นรัชกาลสมเด็จพระเจ้าตากสินในปี 2325 คำบอกเล่าที่สืบต่อกันมาระบุว่า รัชกาลที่ 1 ทรงชวนให้รับราชการต่อ แต่พระยาพิชัยขอตายตามเจ้านายด้วยความจงรักภักดี และฝากนายเกต บุตรชาย ซึ่งต่อมาได้เป็นพระยาพิชัยเช่นกัน ปรามินทร์ เครือทอง เขียนในศิลปวัฒนธรรมว่าพงศาวดารไม่ได้บันทึกว่าท่านถึงแก่กรรมอย่างไร แม้จะน่าเชื่อว่าถูกประหารในต้นรัชกาล ตามธรรมเนียมเชื่อว่าอัฐิบรรจุอยู่ในพระปรางค์วัดราชคฤห์ ฝั่งธนบุรี

ในบริเวณเดียวกันมีพิพิธภัณฑ์ดาบเหล็กน้ำพี้ ที่จังหวัดอุตรดิตถ์จัดตั้งในปี 2542 เนื่องในวโรกาสพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9 ทรงเจริญพระชนมพรรษา 6 รอบ จัดแสดงดาบที่กล่าวกันว่าใหญ่ที่สุดในโลก ใช้เหล็กน้ำพี้ 557.8 กิโลกรัม ตัวดาบหนักราว 450 กิโลกรัม ยาว 9.24 เมตร ฝักไม้ประดู่ฝังมุก พร้อมพิพิธภัณฑ์พระยาพิชัยดาบหักที่เล่าประวัติ จำลองสมรภูมิ และจัดแสดงเครื่องใช้ชาวอุตรดิตถ์ปลายสมัยอยุธยา เปิดราว 09:00–16:00 น.

ทุกวันที่ 7–16 มกราคม จังหวัดจัดงานพระยาพิชัยดาบหักและงานกาชาดที่สนามกีฬาหน้าศาลากลาง ปี 2569 เป็นครั้งที่ 59 นับย้อนได้ว่าน่าจะเริ่มราวปี 2511 มีขบวนแห่เครื่องสักการะ ขบวนวัฒนธรรมจาก 9 อำเภอ มวยไทย การประกวดธิดาอุตรดิตถ์และขุนศึก ภาพเก่าเดือนมกราคม 2513 แสดงพิธีอัญเชิญดวงวิญญาณพระยาพิชัยที่อนุสาวรีย์

ผู้คนมักมากราบไหว้ จุดธูป และผูกผ้าสีที่รูปปั้น ขอพรเรื่องชัยชนะและความสำเร็จ อนุสาวรีย์จึงเป็นทั้งที่ระลึกและศาลศักดิ์สิทธิ์ ส่วนบ้านเกิดพระยาพิชัยอยู่ที่บ้านห้วยคา อำเภอพิชัย ห่างไปทางใต้ราว 44 กิโลเมตร มีเรือนไม้สักจำลองและรูปปั้นนั่ง

มาช่วงเช้าหรือเย็นเพราะลานโล่งแดดแรง ช่วงงานเดือนมกราคมรถติดและมีการปิดถนน จากอนุสาวรีย์ขับต่อไปตำบลทุ่งยั้งเพื่อชมวัดพระแท่นศิลาอาสน์และวัดพระยืนพุทธบาทยุคลได้ภายใน 20 นาที