วัดพระแท่นศิลาอาสน์

สิ่งที่ผู้คนมาสักการะคือพระแท่นศิลาอาสน์ แท่นศิลาแลงรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า ขนาดราวกว้าง 8 ฟุต ยาว 10 ฟุต สูง 3 ฟุต มีฐานบัวรองรับ ประดิษฐานอยู่ใต้มณฑปปิดทองศิลปะเชียงแสน-ล้านนาภายในวิหาร ภายหลังผู้ศรัทธาสร้างแท่นไม้แกะสลักปิดทองครอบไว้ ที่นี่ไม่มีพระพุทธรูปองค์ใหญ่เป็นประธาน แต่ตัวแท่นศิลาคือสิ่งศักดิ์สิทธิ์

ตำนานจากคัมภีร์ปัญจพุทธพยากรณ์เล่าว่า พระพุทธเจ้าห้าพระองค์ในภัทรกัปนี้ เมื่อครั้งเป็นพระโพธิสัตว์เคยบำเพ็ญบารมีร่วมกันที่นี่ และตกลงกันว่าผู้ใดตรัสรู้จะมาประกาศสถานที่นี้ เมื่อพระพุทธเจ้าองค์ปัจจุบันเสด็จมาพร้อมพระอรหันต์ 500 องค์ ได้ประทับเสวยภัตตาหารบนแท่นศิลา พระอานนท์แขวนบาตรไว้ที่ต้นพุทรา และทรงบ้วนพระโอษฐ์ลงในกระโถนศิลาแลง จากนั้นเสด็จไปประทับยืนประทับรอยพระบาทบนยอดเขาถัดไป (วัดพระยืน) และบรรทมที่เนินอีกแห่ง (วัดพระนอน) ชื่อทุ่งยั้งเชื่อว่ามาจากคำว่ายับยั้ง เพราะพระพุทธเจ้าทรงหยุดพักที่นี่

นักวิชาการชี้ว่าตำนานนี้คล้ายตำนานพระเจ้าเลียบโลกของล้านนา และน่าจะแต่งขึ้นไม่เก่ากว่าพุทธศตวรรษที่ 22–24 หลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่แน่ชัดเริ่มในสมัยอยุธยา ปี 2283 สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศเสด็จมานมัสการและจัดงานสมโภชสามวัน ระหว่างปี 2297–2301 ออกพระศรีราชไชยรื้อวิหารที่ทรุดโทรมและสร้างใหม่ และปี 2313 สมเด็จพระเจ้าตากสินเสด็จมานมัสการเช่นกัน

ในสมัยพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ มีการนำบานประตูไม้แกะสลักเดิมของวิหารพระพุทธชินราชที่พิษณุโลกมาใช้ที่วิหารนี้ บางแหล่งท่องเที่ยวระบุว่ายังอยู่ แต่วิกิพีเดีย สยามรัฐ และศิลปวัฒนธรรมระบุตรงกันว่าบานประตูถูกไฟไหม้ไปเมื่อปี 2451

ช่วงปลายรัชกาลที่ 5 มีบุคคลสำคัญมาเยือนหลายครั้ง สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพเสด็จเมื่อ 10 พฤศจิกายน 2441 สมเด็จฯ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์เสด็จเมื่อ 6 มิถุนายน 2444 และพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จมานมัสการเมื่อ 24 ตุลาคม 2444 ส่วนสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ เสด็จเมื่อปี 2448 และ 2450 และทรงพระราชนิพนธ์ถึงไว้ในลิลิตพายัพและเที่ยวเมืองพระร่วง

วันที่ 25 มีนาคม 2451 ไฟป่าลามไหม้วัด เหลือเพียงกุฏิที่ประดิษฐานหลวงพ่อธรรมจักร พระยาวโรดมภักดีศรีอุตรดิตถ์นคร เจ้าเมืองอุตรดิตถ์ นำการเรี่ยไรสร้างวิหารใหม่พร้อมมณฑปครอบพระแท่น ตามแจ้งความกระทรวงมหาดไทยในราชกิจจานุเบกษา ลงวันที่ 23 พฤษภาคม 2452 วิหารที่สร้างใหม่เป็นไปตามผังเดิมเป็นส่วนใหญ่ แต่ไม่มีมุขด้านเหนือ

ปี 2478 วัดได้ขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถาน ปี 2483 มณฑปพระแท่นศิลาอาสน์ถูกเลือกเป็นภาพบนตราประจำจังหวัดอุตรดิตถ์ และวันที่ 19 กันยายน 2549 วัดได้รับยกเป็นพระอารามหลวงชั้นตรี ปี 2562 วิหารใช้เป็นสถานที่ประกอบพิธีเสกน้ำอภิเษกของจังหวัดสำหรับพระราชพิธีบรมราชาภิเษก

ทางทิศใต้ของวิหารมีต้นพุทราแขวนบาตรสูงราว 10 เมตร ลำต้นงอกออกจากผนังวิหาร มีอายุกว่า 200 ปีตามคำบอกเล่า เมื่อ 6 มิถุนายน 2444 สมเด็จฯ กรมพระยานริศฯ บันทึกในจดหมายระยะทางไปพิษณุโลกว่ามีมุขด้านเหนือของวิหาร ตั้งกระโถนหินปากกว้างราวหนึ่งศอก คือจุดบ้วนพระโอษฐ์ แต่มุขนี้ถูกรื้อเมื่อสร้างวิหารใหม่หลังไฟไหม้ปี 2451 กระโถนปูนปั้นปัจจุบันจึงน่าจะไม่ใช่ของเดิม ธีระวัฒน์ แสนคำ เสนอว่าศิลาแลงสองชิ้นใกล้ประตูพิพิธภัณฑ์อาจเป็นชิ้นเดิม จิตรกรรมในวิหารเล่าพระราชพิธีและพระราชกรณียกิจของราชวงศ์จักรี

พิพิธภัณฑ์พื้นบ้านในวัดเป็นอาคารไม้สองชั้นแบบล้านนา ชั้นล่างจัดแสดงเครื่องมือประมงและเรือเก่า ชั้นบนมีเครื่องจักสาน เครื่องมือช่าง เครื่องสังคโลก พระพุทธรูปสมัยสุโขทัยและอยุธยา และธรรมาสน์สมัยอยุธยาตอนปลายที่มีบันไดรูปพญานาค ส่วนเรื่องที่ว่าดาบจริงของพระยาพิชัยดาบหักเก็บไว้ที่วัดนี้ ยังไม่พบแหล่งใดยืนยัน

งานนมัสการพระแท่นศิลาอาสน์จัดช่วงขึ้น 8 ค่ำถึงขึ้น 15 ค่ำ เดือน 3 ตรงกับช่วงมาฆบูชา ปัจจุบันจัด 12 วัน 12 คืน ปี 2569 จัดระหว่าง 22 มกราคมถึง 2 กุมภาพันธ์ มีขบวนแห่ 9 ขบวน ฟ้อนรำกว่า 300 คน พิธีกวนพุทราแขวนบาตร ตักบาตรพระร้อย และร้านค้ากว่า 2,000 ร้าน ผู้คนเชื่อว่าการได้มานมัสการพระแท่นครบสามครั้งในชีวิตจะได้ขึ้นสวรรค์

วัดเปิดทุกวัน 08:00–17:00 เข้าฟรี รวมทั้งพิพิธภัณฑ์ มีที่จอดรถแต่ถนนทางเข้าแคบ ช่วงงานรถติดมาก เที่ยวต่อวัดพระยืนพุทธบาทยุคลที่อยู่ห่างไปเพียงราว 300 เมตร และวัดพระบรมธาตุทุ่งยั้งได้ในรอบเดียว