อุโมงค์ขุนตาล

ความยาวของอุโมงค์มีหลายตัวเลข แหล่งข้อมูลไทยส่วนใหญ่ รวมทั้งศิลปวัฒนธรรมและจังหวัดลำพูน ระบุ 1,352.10 เมตร ขณะที่งานวิจัยของมหาวิทยาลัยบูรพาปี 2561 และหมุดกิโลเมตรของทางรถไฟคำนวณได้ 1,362.10 เมตร ตัวอุโมงค์กว้าง 5.20 เมตร สูง 5.40 เมตร หลังคาโค้ง บุผนังคอนกรีตเสริมเหล็ก ต้องขุดดินและหินออกกว่า 60,000 ลูกบาศก์เมตร

การเจาะอุโมงค์เริ่มในปี 2450 ปลายรัชกาลที่ 5 และแล้วเสร็จในปี 2461 รัชกาลที่ 6 รวมราว 11 ปี ใช้งบราว 1.36 ล้านบาทจากเงินกู้ต่างประเทศ เดิมออกแบบไว้สำหรับรางมาตรฐาน ภายหลังเปลี่ยนเป็นรางขนาดหนึ่งเมตร อุโมงค์จึงมีช่องว่างเหลือมาก ส่วนวันเปิดใช้อย่างเป็นทางการยังไม่พบหลักฐาน แหล่งที่ระบุ 1 มกราคม 2461, ปี 2464 หรือปี 2468 ยังไม่มีหลักฐานรองรับ

ศิลปวัฒนธรรมเผยแพร่ภาพถ่ายเก่าสองภาพ คือการตรวจงานของเสนาบดีกระทรวงคมนาคมในปี 2454 และการเสด็จเยือนที่ปากอุโมงค์ด้านเหนือในปี 2459 ซึ่งคำบรรยายภาพไม่ได้ระบุพระนาม

ผู้ควบคุมการเจาะช่วง พ.ศ. 2457–2460 คือเอมิล ไอเซนโฮเฟอร์ (พ.ศ. 2422–2505) วิศวกรชาวเยอรมันของบริษัทที่รัฐบาลสยามจ้าง เขาป่วยเป็นไข้มาลาเรียระหว่างงาน เมื่อสยามประกาศสงครามกับเยอรมนีในสงครามโลกครั้งที่หนึ่ง เดือนกรกฎาคม 2460 เขาและวิศวกรเยอรมันคนอื่นถูกจับกุม ถูกคุมตัวราว 6 เดือน แล้วส่งไปกักที่อินเดียราว 2 ปี ก่อนกลับเยอรมนีในปี 2463 ส่วนงานที่เหลือมีวิศวกรไทยรับช่วงต่อ

ไอเซนโฮเฟอร์กลับมาเมืองไทยในปี 2472 และใช้ชีวิตที่นี่จนเสียชีวิตในปี 2505 อัฐิของเขาบรรจุในสถูปเล็กใกล้ปากอุโมงค์ด้านสถานีขุนตาน ซึ่งการรถไฟจัดสร้างไว้เป็นอนุสรณ์ หน้าอุโมงค์ยังมีศาลเจ้าพ่อขุนตาน ที่ผู้คนมากราบไหว้ก่อนเดินทาง

ชาวบ้านเรียกไอเซนโฮเฟอร์ว่า "มิสเตอร์ฮอฟเฟอร์" ภรรยาของเขาก็ฝังไว้ที่อนุสรณ์เดียวกันบริเวณปากอุโมงค์ด้านเหนือ ก่อนหน้างานอุโมงค์เขายังเป็นผู้สร้างสถานีบ้านปิ่นที่จังหวัดแพร่ ซึ่งเปิดใช้ในปี 2457

แรงงานที่เจาะอุโมงค์มีหลายกลุ่ม ศิลปวัฒนธรรมระบุว่าชาวจีนทำงานดิน ส่วนชาวไทใหญ่และชาวอีสานเจาะอุโมงค์ บางแหล่งเล่าว่ามีคนงานลาวที่ได้รับค่าจ้างส่วนหนึ่งเป็นฝิ่น คนงานเสียชีวิตจากไข้มาลาเรีย อหิวาตกโรค โรคปอดจากฝุ่นหิน และถูกเสือทำร้าย ตัวเลขผู้เสียชีวิต "กว่าพันคน" หรือ "หลายพันคน" เป็นเพียงคำเล่าที่ยังไม่มีหลักฐานยืนยัน

ศิลปวัฒนธรรมเล่าว่าคนงานได้รับฝิ่นกะละหนึ่งหลอด โดยหักจากค่าจ้าง และจัดผ่านรัฐบาลอย่างถูกกฎหมายในสมัยนั้น

ก่อนมีทางรถไฟ การเดินทางจากกรุงเทพฯ ขึ้นเชียงใหม่ทางแม่น้ำปิงใช้เวลาหนึ่งถึงสองเดือน เมื่ออุโมงค์เสร็จ ทางรถไฟก็ต่อจากลำปางขึ้นไปถึงเชียงใหม่ในวันที่ 1 มกราคม 2464 ตามการนับปีแบบเก่า หรือ ค.ศ. 1922 การเดินทางจึงลดเหลือสามคืนด้วยรถธรรมดา หรือราว 24 ชั่วโมงด้วยรถด่วน

ปากอุโมงค์ก่ออิฐแดงและมีตราครุฑอยู่เหนือทางเข้า ซึ่งการท่องเที่ยวลำพูนระบุว่าเป็นอุโมงค์รถไฟแห่งเดียวในไทยที่มีตราครุฑ

สถานีขุนตาน (รหัส ขน.) อยู่ที่กิโลเมตร 683.14 สูงราว 578 เมตรจากระดับน้ำทะเล มักเรียกกันว่าสถานีรถไฟที่สูงที่สุดในประเทศไทย อาคารสถานีเดิมใช้งานตั้งแต่ปี 2461 ถึง 2503 และอาคารปัจจุบันสร้างเสร็จปี 2502 เปิดใช้ปี 2503 ในสถานีมีภาพถ่ายขาวดำสมัยก่อสร้างจัดแสดงไว้

อุโมงค์ขุนตานครองตำแหน่งอุโมงค์รถไฟที่ยาวที่สุดในไทยตั้งแต่ปี 2461 จนถึงวันที่ 28 กรกฎาคม 2567 เมื่ออุโมงค์ผาเสด็จยาว 5.41 กิโลเมตร บนทางคู่มาบกะเบา-ชุมทางถนนจิระ จังหวัดสระบุรี เปิดใช้ ในอนาคตยังมีอุโมงค์งาวยาวราว 6.2 กิโลเมตรบนทางสายเด่นชัย-เชียงราย-เชียงของ ที่มีเป้าหมายเปิดราวปี 2571 ส่วนอุโมงค์ใหม่ยาว 7,272 เมตรใกล้ขุนตานสำหรับทางคู่เด่นชัย-เชียงใหม่ ยังอยู่ในขั้นศึกษาผลกระทบสิ่งแวดล้อมเมื่อปี 2566

ช่วงฝนอุโมงค์เผชิญดินสไลด์หลายครั้ง วันที่ 7 กันยายน 2555 น้ำป่าพัดทางรถไฟช่วงขุนตาน-ทาชมภูราว 36 เมตร วันที่ 22 กันยายน 2567 ดินสไลด์ที่ปากอุโมงค์และน้ำป่าทำให้การรถไฟหยุดเดินรถลำปาง-เชียงใหม่ตั้งแต่ 23 กันยายน และใช้รถโดยสารรับส่งแทน และวันที่ 14 มิถุนายน 2569 ดินสไลด์ที่ปากอุโมงค์ด้านเหนือทำให้ปิดเส้นทางตั้งแต่ 17.18 น. ก่อนเปิดได้อีกครั้งราว 19.40 น. ของวันเดียวกัน

ยังไม่พบเหตุการณ์ในสงครามโลกครั้งที่สองที่เกี่ยวกับอุโมงค์ขุนตานโดยตรง แม้ทางรถไฟสายเหนือจะได้รับผลกระทบจากการทิ้งระเบิดของฝ่ายสัมพันธมิตรโดยรวม ส่วนเรื่องการจับกุมไอเซนโฮเฟอร์นั้นเป็นเหตุการณ์ในสงครามโลกครั้งที่หนึ่ง ไม่ใช่ครั้งที่สอง

อุโมงค์ยังเป็นเส้นทางเดินรถที่ใช้งานอยู่ ห้ามเดินเข้าไปในอุโมงค์หรือเดินบนราง ผู้มาเยือนชมและถ่ายรูปได้จากชานชาลาสถานีขุนตานและลานหน้าปากอุโมงค์ เข้าชมฟรีตลอดวัน ขบวนที่จอดสถานีขุนตานมีทั้งรถด่วนพิเศษ รถเร็ว และรถท้องถิ่น ควรตรวจเวลาเดินรถกับการรถไฟที่ 1690 ก่อนเดินทาง