ศูนย์อนุรักษ์ช้างไทย

ศูนย์อยู่ในความดูแลขององค์การอุตสาหกรรมป่าไม้ (อ.อ.ป.) รัฐวิสาหกิจในสังกัดกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม และถูกเรียกว่าปางช้างแห่งเดียวที่รัฐเป็นเจ้าของ อ.อ.ป. ก่อตั้งในปี 2490 และเคยใช้ช้างทำไม้กว่า 200 เชือกอยู่หลายสิบปี

ปี 2512 อ.อ.ป. ตั้งศูนย์ฝึกลูกช้างขึ้นที่บ้านปางหละ อำเภองาว จังหวัดลำปาง ถือเป็นโรงเรียนฝึกช้างทำไม้แห่งแรก TrueID ระบุว่าผู้ริเริ่มคือ ศ.ดร.อำนวย คอวนิช เมื่อรัฐบาลประกาศปิดป่าทั่วประเทศในปี 2532 ช้างทำไม้หมดงาน ศูนย์จึงค่อย ๆ เปลี่ยนบทบาทมาเป็นศูนย์อนุรักษ์

ปี 2534 ศูนย์ย้ายมาที่สวนป่าทุ่งเกวียน อำเภอห้างฉัตร วันเปิดยังมีหลายตัวเลข TrueID ระบุว่าสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ เสด็จเปิดเมื่อ 4 มีนาคม 2535 รองรับช้างได้ราว 117 เชือก เว็บ lovethailand.orgระบุเดือนมกราคม 2535 และบางแหล่งระบุปี 2536 ซึ่งน่าจะเป็นปีที่เข้าอยู่ในพระอุปถัมภ์

ศูนย์อยู่ในพระอุปถัมภ์ของสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์ พระองค์เสด็จเยือนเมื่อ 13 มกราคม 2545 และทรงรับสถาบันคชบาลแห่งชาติที่ยกระดับขึ้นในปีนั้นไว้ในพระอุปถัมภ์ ปัจจุบันใช้ชื่อเต็มว่าสถาบันคชบาลแห่งชาติ ในพระอุปถัมภ์ฯ

ศูนย์มีโรงพยาบาลช้างและหน่วยรักษาช้างเคลื่อนที่แห่งแรกของไทยที่รักษาฟรีทั่วประเทศ แหล่งข้อมูลหนึ่งระบุว่าหน่วยเคลื่อนที่เริ่มในปี 2542 และโรงพยาบาลเปิดอย่างเป็นทางการปี 2543 ส่วนปี 2536 ที่มักอ้างกันนั้นน่าจะเป็นโรงพยาบาลช้างของมูลนิธิเพื่อนช้างที่อยู่ใกล้กัน ซึ่งเป็นอีกหน่วยงานหนึ่ง (ผู้ก่อตั้งเองระบุตุลาคม 2537) ปี 2560 ศูนย์เริ่มธนาคารเลือดช้าง และหน่วยรักษาเคลื่อนที่มีบทบาทมากช่วงโควิดปี 2563 ที่ปางช้างทั่วประเทศขาดรายได้

ศูนย์นี้เป็นที่แรกในไทยที่สอนให้ช้างวาดภาพ และเป็นที่มาของวงดนตรีช้างไทย (Thai Elephant Orchestra) ที่ริชาร์ด เลียร์ แห่งสถาบันคชบาล ร่วมสร้างกับนักดนตรีเดฟ โซลเจอร์ ออกอัลบั้มตั้งแต่ปี 2545 ถึงอัลบั้มล่าสุดปี 2568 ปี 2541 ศูนย์ได้รับรางวัลอุตสาหกรรมท่องเที่ยวไทยประเภทแหล่งท่องเที่ยวทางธรรมชาติดีเด่น

ศูนย์ดูแลช้างสำคัญหลายเชือก มติชน (2561) ระบุว่ามีช้างสำคัญ 9 เชือกและช้างเลี้ยงอีกกว่า 90 เชือก ตัวเลขจำนวนช้างเปลี่ยนไปตามช่วงเวลา ไทยโพสต์ (2565) ระบุว่ามีช้างกว่า 100 เชือก นอกจากนี้ยังมีบ้านพักช้างชราที่ปางหละ อำเภองาว ซึ่งเปิดเมื่อ 21 พฤศจิกายน 2552

ศูนย์มีเรื่องราวของช้างหลายเชือก ปี 2552 ลูกช้างพลายที่เกิดจากการผสมเทียมได้รับพระราชทานชื่อ ซึ่งข่าวระบุว่าเป็นความสำเร็จครั้งแรกในเอเชียที่ใช้น้ำเชื้อสด เดือนธันวาคม 2561 นักธุรกิจบริจาคโขลงช้าง 14 เชือก ปี 2562 ลูกช้างพังฟ้าแจ่มที่บาดเจ็บจากบ่วงแร้วมาอยู่ที่ศูนย์ และเดือนพฤศจิกายน 2566 ลูกช้างน้องมีนาก็ตามมา

วันที่ 2 กรกฎาคม 2566 พลายศักดิ์สุรินทร์ อายุราว 30 ปี ซึ่งไทยมอบให้ศรีลังกาตั้งแต่ปี 2544 เดินทางกลับถึงสนามบินเชียงใหม่ แล้วมากักตัว 30 วันที่ศูนย์ ซึ่งงดรับนักท่องเที่ยวในช่วงนั้น วันที่ 19 สิงหาคม 2566 ย้ายไปอยู่พื้นที่ใหม่ใกล้โรงพยาบาลช้าง มติชนระบุว่าเปิดให้ประชาชนชมตั้งแต่ 29 สิงหาคม 2566 ช่วง 14:00–16:00 ส่วนรายงานปี 2567 เรียกการมาเยี่ยมของนายกรัฐมนตรีเมื่อ 9 มิถุนายน 2567 ว่าเป็นการเปิดให้ชมครั้งแรก ข้อมูลจึงยังขัดกัน

วันที่ 25 สิงหาคม 2566 ศูนย์จัดการทดสอบมาตรฐานอาชีพควาญช้างครั้งแรกของโลก ตามมาตรฐานคุณวุฒิวิชาชีพระดับ 2 ตั้งเป้าให้ควาญผ่านการรับรอง 30 คน

เดือนตุลาคม 2567 เจ้าหน้าที่ของศูนย์ร่วมช่วยเหลือช้างในเหตุน้ำท่วมที่อำเภอแม่แตง จังหวัดเชียงใหม่ ซึ่งมีช้าง 118 เชือกติดน้ำท่วม และล้มไป 2 เชือก

วันช้างไทย 13 มีนาคม ตามมติคณะรัฐมนตรี เป็นงานใหญ่ของศูนย์ จัดราว 2–3 วัน มีพิธีบวงสรวง ทำขวัญช้าง ทำบุญอุทิศให้ช้างที่ล้มไป ตักบาตร และขันโตกช้าง วันที่ 13 มีนาคม 2569 แม้ฝนตกก็มีพิธีทำขวัญช้าง 29 เชือก ตักบาตร 6 จุด และขันโตกช้างที่มีกล้วย อ้อย สาลี่ แตงโม และข้าวโพด ปฏิทินปี 2569 ยังมีงานจดทะเบียนสมรสบนหลังช้างในเดือนกุมภาพันธ์ และงานปี๋ใหม่เมืองกับช้างไทยช่วงสงกรานต์

วันช้างไทยเกิดจากมติคณะรัฐมนตรีเมื่อ 26 พฤษภาคม 2541 ประกาศในราชกิจจานุเบกษาเมื่อ 18 มิถุนายน 2541 วันที่ 13 มีนาคมเลือกเพราะเป็นวันที่คณะกรรมการกำหนดให้ช้างเผือกเป็นสัตว์สัญลักษณ์ของชาติ เดิมเคยพิจารณาวันยุทธหัตถี แต่วันนั้นเป็นวันกองทัพไทยอยู่แล้ว

การสาธิตของช้างมีรอบราว 11:00 และ 13:30 บางช่วงมีรอบ 10:00 ก่อนการแสดงราว 15 นาทีมีการพาช้างลงอาบน้ำ วันเสาร์-อาทิตย์มีช่วงชมช้างโขลง 14:30–15:30 ศูนย์เปิด 08:30–15:30 ค่าเข้าตามข้อมูลปี 2566 ชาวไทย 100 บาท เด็ก 50 บาท ชาวต่างชาติ 200 บาท และ 150 บาท ค่าจอดรถ 50 บาท ควรโทรยืนยันรอบการแสดงที่ 054-829-333

ในปี 2566 ศูนย์ยังขายกิจกรรมขี่ช้างทั้งแบบเปลือยหลังและแบบมีแหย่ง ซึ่งยังไม่พบประกาศยกเลิก นักท่องเที่ยวที่ใส่ใจสวัสดิภาพช้างอาจเลือกกิจกรรมที่ไม่ขี่ เช่น ชมช้างอาบน้ำ ชมช้างโขลง หรือโครงการ Visit Celeb 69 ที่ให้ชมโขลงช้างพังบุญและแม่วังอย่างใกล้ชิดทุกวันเสาร์ช่วงมิถุนายน-กรกฎาคม 2569 ราคาคนละ 699 บาท ศูนย์ยังมีหลักสูตรฝึกควาญช้างและโฮมสเตย์ ควรสอบถามราคาปัจจุบันโดยตรง