วัดพระธาตุหริภุญชัยวรมหาวิหาร

ตำนานเล่าว่าเมืองหริภุญชัยสร้างขึ้นโดยพระนางจามเทวี ต่อมาพระเจ้าอาทิตยราช กษัตริย์ในราชวงศ์จามเทวี ขุดพบพระบรมสารีริกธาตุในบริเวณพระราชวังของพระองค์ จึงถวายวังเป็นวัด รื้อกำแพงวังชั้นนอก และสร้างเจดีย์ทรงปราสาทสี่เหลี่ยมก่อด้วยศิลาแลง สูงราว 12 ศอก มีซุ้มประตูสี่ด้าน บรรจุพระบรมธาตุส่วนพระเศียร พระอุรังคธาตุ พระธาตุนิ้วพระหัตถ์ และพระธาตุย่อยอีกเต็มบาตร

ปีที่สร้างแต่ละแหล่งระบุไม่ตรงกัน ตำนานชินกาลมาลีปกรณ์ระบุว่าพระเจ้าอาทิตยราชขึ้นครองราชย์ จ.ศ. 409 (พ.ศ. 1590) และสร้างพระธาตุหลังจากนั้น 16 ปี คือราว พ.ศ. 1606 ใกล้กับตัวเลข พ.ศ. 1607 ของผู้จัดการออนไลน์ พงศาวดารโยนกระบุ พ.ศ. 1586 ซึ่งตรงกับ ค.ศ. 1044 ในวิกิพีเดีย ส่วนข่าวสดระบุ พ.ศ. 1420 และกระปุกกับสำนักงานพระพุทธศาสนาจังหวัดระบุ พ.ศ. 1651 เอกสารของจังหวัดลำพูนจึงระบุกว้าง ๆ ว่าราวพุทธศตวรรษที่ 16–17

พระนางปทุมวดี มเหสีของพระเจ้าอาทิตยราช สร้างเจดีย์ปทุมวดีขึ้นในคราวเดียวกัน ปัจจุบันเรียกว่าสุวรรณเจดีย์ อยู่ทางตะวันตกเฉียงเหนือขององค์พระธาตุ เป็นเจดีย์ทรงปราสาทสี่เหลี่ยมซ้อนห้าชั้นก่อด้วยศิลาแลงและอิฐ มีซุ้มพระพุทธรูปรอบ ศิลปะคล้ายกู่กุดที่วัดจามเทวี วิกิพีเดียระบุอายุเจดีย์องค์ปัจจุบันราว ค.ศ. 1418 และเป็นที่มาของพระเปิมพระเครื่องชื่อดังของลำพูน

หลังพญามังรายยึดหริภุญชัยได้ในต้นพุทธศตวรรษที่ 19 ทรงบูรณะพระธาตุจากทรงปราสาทให้เป็นเจดีย์ทรงกลมแบบลังกา แต่ผู้จัดการออนไลน์ระบุว่าเป็นทรงปราสาทห้ายอด รูปทรงในสมัยนี้จึงยังมีข้อมูลต่างกัน ราว พ.ศ. 1951 พญาแสนเมืองมาปิดทององค์พระธาตุเป็นครั้งแรก

พระเจ้าติโลกราชร่วมกับพระมหาเมธังกรญาณ ขยายองค์พระธาตุให้เป็นเจดีย์ทรงระฆังแบบล้านนาอย่างที่เห็นในปัจจุบัน สูง 92 ศอก ฐานกว้าง 52 ศอก และสร้างกำแพงล้อมรอบ แหล่งข้อมูลส่วนใหญ่ระบุปี พ.ศ. 1990 แต่วิกิพีเดียระบุ ค.ศ. 1443 หรือราว พ.ศ. 1986 สิงห์คู่หน้าซุ้มประตูโขงสูงราว 3 เมตรก็เชื่อว่ามาจากสมัยนี้ และได้รับการบูรณะในปี 2499

สมัยพระเมืองแก้ว จารึก ลพ.15 ราว พ.ศ. 2043 บันทึกการสร้างหอไตร ปี 2054 มีการหุ้มทองจังโกและปิดทององค์พระธาตุใหม่ พร้อมทำราวเหล็กล้อมรอบ และปี 2057 สร้างวิหารหลวง นิราศหริภุญชัย บทกวีราว 720 บาทที่เล่าการเดินทางจากเชียงใหม่มานมัสการพระธาตุ ก็น่าจะแต่งในช่วงเวลาใกล้เคียงกัน คือราว ค.ศ. 1517–1518

หอไตรเป็นอาคารสองชั้น ชั้นล่างก่ออิฐ ชั้นบนเป็นไม้แกะสลักปิดทอง เคยเก็บพระไตรปิฎกและคัมภีร์ใบลานราว 420 ผูก ส่วนจารึกการสร้างหอไตรปัจจุบันเก็บรักษาไว้ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติหริภุญไชย วิกิพีเดียระบุว่าอาคารหลังปัจจุบันสร้างใหม่ในคริสต์ศตวรรษที่ 19

ปี 2329 พระเจ้ากาวิละถวายฉัตรยอดทองที่มุมทั้งสี่ขององค์พระธาตุ ปี 2403 เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่หล่อและถวายกังสดาลขนาดใหญ่ ซึ่งวิกิพีเดียเรียกว่าใหญ่ที่สุดในโลก แต่บางแหล่งว่าเป็นรองจากที่วัดมหามุนี มัณฑะเลย์ จึงควรกล่าวว่าเป็นหนึ่งในกังสดาลที่ใหญ่ที่สุดในโลก สมัยเจ้าหลวงดาราดิเรกรัตนไพโรจน์ เจ้าผู้ครองนครลำพูนองค์ที่ 7 (ครองราชย์ พ.ศ. 2414–2433) มีการหล่อระฆังสำริดใบใหญ่ถวายด้วย

วันที่พายุพัดวิหารหลวงพังยังขัดกันสามทาง วัดพอร์ทัลระบุปี 2458 สำนักงานพระพุทธศาสนาจังหวัดระบุปี 2466 และการท่องเที่ยวลำปาง-ลำพูนระบุว่าวิหารหลังปัจจุบันสร้างปี 2468 วารสารศิลปากรระบุว่างานบูรณะชิ้นแรกของครูบาศรีวิชัยคือการสร้างวิหารหลวงใหม่ราวปี 2463 พระประธานในวิหารคือพระมหามุนีศรีหริภุญชัย ส่วนบางแหล่งกล่าวถึงพระแก้วขาวบนบัลลังก์ปิดทอง

ครูบาศรีวิชัย นักบุญแห่งล้านนา เคยถูกคณะสงฆ์ท้องถิ่นกักตัวไว้ในวัดนี้ราวปี 2453–2454 ปัจจุบันมีรูปเหมือนท่านปิดทองตั้งอยู่ตรงจุดนั้น ต่อมาท่านกลับมาเป็นผู้นำบูรณะวัดในช่วงทศวรรษ 2460–2470 ปี 2469 พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสรงน้ำพระธาตุระหว่างเสด็จเยือนหัวเมืองฝ่ายเหนือ ตามภาพถ่ายที่วารสารวิชาการอ้างไว้ ส่วนปี 2481 ครูบาคำฟูสร้างหอระฆังและหอกังสดาล

กรมศิลปากรประกาศขึ้นทะเบียนวัดเป็นโบราณสถานในราชกิจจานุเบกษาเมื่อ 8 มีนาคม 2478 และประกาศเพิ่มเติมเมื่อ 30 ตุลาคม 2522 ตามข้อมูลของเว็บวัดพอร์ทัล ส่วนวันที่ได้รับเลื่อนเป็นวรมหาวิหารยังไม่พบหลักฐาน และประชาสัมพันธ์จังหวัดในปี 2569 ยังเรียกว่าวรวิหาร พระธาตุหริภุญชัยยังนับเป็นหนึ่งในพระธาตุสำคัญแปดแห่งของประเทศ และเป็นพระธาตุประจำปีเกิดของคนเกิดปีระกา

วันที่ 19 กุมภาพันธ์ 2556 วัดได้รับการขึ้นเป็นมรดกจังหวัดลำพูน ภาพพระธาตุยังปรากฏบนเหรียญ 1 สตางค์ ซึ่ง Numista ระบุว่าผลิตระหว่างปี 2530–2550 แต่แหล่งข้อมูลยังขัดกันว่าเป็นองค์พระบรมธาตุหรือสุวรรณเจดีย์

องค์พระธาตุปัจจุบันเป็นเจดีย์ทรงระฆังแบบล้านนาหุ้มทองจังโก สูงราว 46 เมตร (92 ศอก) แต่เอกสารของมหาวิทยาลัยพายัพระบุว่าสูงราว 51 เมตร ล้อมด้วยราวสัตตบัญชรสองชั้น มีหอพระพุทธรูปเล็กสี่หลังและสำเภาทองทางทิศเหนือและใต้ รอบวัดยังมีวิหารอีกหลายหลัง เช่น วิหารพระละโว้ วิหารพระพุทธ วิหารพระทันใจ วิหารพระบาทสี่รอย วิหารพระนอน และวิหารพระเจ้าแดง ตลอดจนพิพิธภัณฑ์พระเมืองแก้วที่เก็บสัตตภัณฑ์ หีบธรรม และกลองใหญ่

งานใหญ่ประจำปีคือประเพณีสรงน้ำพระบรมธาตุหริภุญชัย เริ่มวันขึ้น 9 ค่ำ เดือน 8 เหนือ และถึงวันสำคัญในวันแปดเป็ง ขึ้น 15 ค่ำ มีพิธีอัญเชิญพระอุปคุตจากแม่น้ำกวง ฝังเสาค้างน้ำ แห่น้ำสรงพระราชทานและน้ำศักดิ์สิทธิ์จากดอยขะม้อ แล้วชักรอกน้ำขึ้นไปสรงองค์พระธาตุ ปี 2569 จัดระหว่าง 25 เมษายนถึง 1 พฤษภาคม โดยวันแปดเป็งตรงกับวันศุกร์ที่ 1 พฤษภาคม ซึ่งไม่ตรงกับวันวิสาขบูชาของภาคกลาง (31 พฤษภาคม 2569) วันจัดงานจึงควรตรวจทุกปี

ปี 2568 งานสรงน้ำพระธาตุจัดระหว่าง 5–11 พฤษภาคม วันแปดเป็ง 11 พฤษภาคมตรงกับวันวิสาขบูชาพอดี ส่วนในอดีต ปี 2555 จัด 29 เมษายนถึง 5 พฤษภาคม และปี 2552 วันสำคัญตรงกับ 8 พฤษภาคม

ตั้งแต่ปี 2555 วัดจัดงานโคมแสนดวงเพื่อฉลองพุทธชยันตี 2,600 ปี ปีแรกมีโคมราว 3,000 ดวง ปี 2566 จัดระหว่าง 4 ตุลาคมถึง 27 พฤศจิกายน มีโคมกว่า 100,000 ดวง และกระทรวงวัฒนธรรมยกให้เป็นหนึ่งใน 16 เทศกาลที่ส่งเสริมสู่ระดับนานาชาติ ปี 2568 ซึ่งเป็นปีที่ 13 จัดราวตุลาคมถึง 10 พฤศจิกายน ผู้มาเยือนสามารถซื้อโคมเขียนคำอธิษฐานแล้วแขวนถวายได้

งานโคมแสนดวงปี 2569 ซึ่งน่าจะเป็นปีที่ 14 จัดระหว่าง 1 ตุลาคมถึง 30 พฤศจิกายน 2569 และถึงวันที่ 15 ตุลาคมมีโคมแขวนแล้วกว่า 30,000 ดวง

ในรอบปียังมีงานอื่น ได้แก่ การสวดมนต์ข้ามปีและห่มผ้าพระธาตุช่วงปีใหม่ การแห่ผ้าห่มพระธาตุในวันมาฆบูชา (ปี 2569 ตรงกับ 3 มีนาคม) และงานตานก๋วยสลากในเดือน 12 เหนือราวเดือนกันยายน วันที่ 30 เมษายน 2568 วัดยังจัดพิธีสวดมนต์ถวายพระพรวันประสูติสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าทีปังกรรัศมีโชติ ที่วิหารหลวง

ทุกวันนี้วัดเปิดราว 06:00–21:00 ชาวไทยเข้าฟรี ชาวต่างชาติ 20 บาท ข้างวัดคือพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติหริภุญไชย และรถรางชมเมืองลำพูนก็ออกจากหน้าวัด วิ่งวันอังคารถึงอาทิตย์ รอบ 09:30 และ 13:30 แวะ 10 จุด เช่น วัดจามเทวี และอนุสาวรีย์พระนางจามเทวี ค่าโดยสารผู้ใหญ่ 50 บาท