วัดจามเทวี

เอกสารท้องถิ่นบางฉบับระบุว่าเดิมวัดนี้ชื่อ "วัดสังฆาราม" ก่อนที่ชาวบ้านจะเรียกว่าวัดกู่กุดตามสภาพเจดีย์ที่ยอดหักหาย ส่วนผู้สร้างและปีที่สร้างนั้นไม่มีหลักฐานร่วมสมัยยืนยันแน่ชัด ข้อมูลส่วนใหญ่มาจากตำนานและพงศาวดารที่เขียนขึ้นภายหลังหลายร้อยปี บทความท้องถิ่นบางชิ้นให้ปีสร้างตามตำนานไว้ราว พ.ศ. 1298 ในสมัยพระนางจามเทวี ขณะที่เอกสารแต่ละฉบับให้รายละเอียดขัดแย้งกันมาก

ชื่อวัดผูกกับพระนางจามเทวี ปฐมกษัตริย์แห่งหริภุญชัย ตำนานเล่าว่าฤๅษีผู้สร้างนครหริภุญชัยได้ทูลเชิญเจ้าหญิงจากกรุงละโว้ขึ้นมาครองเมือง บางแหล่งระบุว่าพระนางเสด็จมาถึงราวปี ค.ศ. 679 พระนางมีพระราชโอรสฝาแฝดคือพระเจ้ามหันตยศและพระเจ้าอนันตยศ ยังมีตำนานเล่าว่าขุนวิลังคะ กษัตริย์ลัวะ มาสู่ขอพระนาง พระนางตั้งเงื่อนไขให้พุ่งหอกจากดอยสุเทพมาตกในเมืองหริภุญชัยให้ได้ แต่ทำไม่สำเร็จทั้งสามครั้ง ภาพจิตรกรรมเรื่องนี้ปรากฏอยู่ในวิหารของวัด

ตำนานสายหนึ่งเล่าว่า เมื่อพระนางจามเทวีสวรรคต พระราชโอรสได้สร้างวัดและเจดีย์ "สุวรรณจังโกฏ" ขึ้นเพื่อบรรจุพระอัฐิของพระมารดา ซึ่งจะตกอยู่ราวพุทธศตวรรษที่ 13 อีกสายหนึ่งมาจากชินกาลมาลีปกรณ์ เล่าว่าราวปี พ.ศ. 1616 กองทัพละโว้แพ้สงครามต่อพระเจ้าอาทิตยราช (บางฉบับว่าพระเจ้าทิตตะราช) แห่งหริภุญชัย เชลยถูกเกณฑ์ให้สร้าง "เจดีย์มหาพล" ซึ่ง อ.สันติ เล็กสุขุม และ อ.พิริยะ ไกรฤกษ์ เชื่อว่าคือวัดจามเทวีในปัจจุบัน

ตำนานพื้นเมืองแต่ละฉบับเล่าเรื่องเจดีย์สุวรรณจังโกฏต่างกันไป ตำนานจามเทวีฉบับแปลจากภาษาไทยยวนกล่าวถึงการถวายพระเพลิงพระศพและการก่อเจดีย์สุวรรณจังโกฏทางทิศใต้ของเวียงหริภุญชัย ตำนานมูลศาสนาเล่าถึงการแห่พระอัฐิและการบรรจุเครื่องใช้เครื่องประดับของพระนางไว้ในเจดีย์ ส่วนตำนานจามเทวีหริภุญชัยเชียงใหม่เพิ่มเรื่องช้างพระที่นั่งของพระนางล้มลง จึงบรรจุงาและกระดูกช้างไว้ด้วย อย่างไรก็ดี นักวิชาการบางท่านเห็นว่าเจดีย์สุวรรณจังโกฏในตำนานอาจเป็นคนละองค์กับเจดีย์กู่กุดที่เห็นในปัจจุบัน

หลักฐานทางศิลปะและจารึกชี้ว่าเจดีย์ที่เห็นอยู่ทุกวันนี้น่าจะสร้างหรือบูรณะใหม่ราวพุทธศตวรรษที่ 16–17 ในสมัยหริภุญชัย อ.เสนอ นิลเดช กำหนดอายุเจดีย์กู่กุดไว้ราวพุทธศตวรรษที่ 16 ในศิลปะละโว้–หริภุญชัย ส่วน อ.สันติ เล็กสุขุม ให้อยู่ในรัชกาลพระเจ้าสววาธิสิทธิ ขณะที่สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพเคยเสนอว่าเป็นเจดีย์แบบละโว้ที่ช่างละโว้สร้างในสมัยพระนางจามเทวี

หลักฐานสำคัญคือศิลาจารึกภาษามอญที่พบที่ฐานด้านตะวันออกของเจดีย์กู่กุด อายุราวกลางพุทธศตวรรษที่ 18 กล่าวถึงพระเจ้าสววาธิสิทธิ (สัพพาธิสิทธิ) ทรงสร้างหรือปฏิสังขรณ์เจดีย์ที่พังลงเพราะแผ่นดินไหว อ.พิริยะ ไกรฤกษ์ ระบุว่าการบูรณะครั้งใหญ่นี้เกิดขึ้นราวปี พ.ศ. 1761 อักษรในจารึกกลุ่มเมืองลำพูนคล้ายอักษรสมัยพระเจ้าจานสิตาแห่งพุกาม (พ.ศ. 1628–1656) ตามการศึกษาของ R. Halliday จารึกนี้ปัจจุบันจัดแสดงที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติหริภุญไชย

จารึกวัดกู่กุดเป็นหนึ่งในจารึกภาษามอญ 7 หลักของลำพูนที่ R. Halliday ศึกษาและ ม.จ.สุภัทรดิศ ดิศกุล เรียบเรียงเป็นภาษาไทย ข้อความกล่าวถึงการปฏิสังขรณ์ "พระรัตนเจดีย์" ที่พังลงเพราะแผ่นดินไหว บ่อน้ำภายในอาราม และการถวายที่ดินแก่วัด บางส่วนของจารึกชำรุดขาดหาย และตีพิมพ์ในหนังสือ จารึกในประเทศไทย เล่ม 2 (2529) ส่วนจารึกวัดดอนของกษัตริย์องค์เดียวกันเล่าว่าพระองค์และพระราชโอรสสององค์คือมหานามและกัจจายะทรงผนวช โดยมีพระราชคุรุเป็นประธาน และทรงสร้างเจดีย์ 3 องค์หน้าวัดเชตวันกับกุฏิเสนาสนะถวายสงฆ์ หลักฐานเหล่านี้ทำให้เห็นว่าหริภุญชัยราวพุทธศตวรรษที่ 18 เป็นเมืองพุทธที่รุ่งเรือง

เจดีย์กู่กุดหรือสุวรรณจังโกฏเจดีย์ก่อด้วยศิลาแลง เป็นเจดีย์ทรงปราสาทผังสี่เหลี่ยม ซ้อนเป็น 5 ชั้นลดหลั่นคล้ายพีระมิด แต่ละชั้นมีซุ้มจระนำด้านละ 3 ซุ้ม ประดิษฐานพระพุทธรูปยืน ชั้นละ 12 องค์ รวม 60 องค์ นักวิชาการตีความเลข 60 ไว้หลายแบบ เช่น อดีตพุทธเจ้า หรือพระอรหันต์ 60 องค์แรกในพุทธประวัติ ได้แก่ปัญจวัคคีย์ พระยสกุลบุตร และสหาย 54 คน มุมแต่ละชั้นประดับสถูปิกะ ส่วนยอดประธานหักหาย เหลือส่วนที่บางคนเสนอว่าเป็นรูปดอกบัวตูม พระพุทธรูปเป็นปางประทานอภัย แหล่งข้อมูลท่องเที่ยวต่างประเทศระบุว่าเจดีย์สูงราว 21 เมตร (ยังไม่พบตัวเลขจากกรมศิลปากร) บางแหล่งเล่าว่ารูปทรงได้แรงบันดาลใจจากมหาโพธิเจดีย์ที่พุทธคยา รูปแบบนี้เทียบได้กับสุวรรณเจดีย์ (ปทุมวดีเจดีย์) ในวัดพระธาตุหริภุญชัย และเชื่อกันว่าเจดีย์เหลี่ยมที่วัดเจดีย์เหลี่ยม เวียงกุมกาม ซึ่งพญามังรายสร้าง ก็ได้แบบมาจากเจดีย์องค์นี้

อีกองค์หนึ่งคือเจดีย์แปดเหลี่ยม หรือ "รัตนเจดีย์" ก่อด้วยอิฐ เป็นเจดีย์ทรงปราสาทผังแปดเหลี่ยม ฐานคล้ายฐานบัววลัยแบบทวารวดี เรือนธาตุมีซุ้มจระนำทั้ง 8 ด้านประดิษฐานพระพุทธรูปยืน ซุ้มเป็นแบบฝักเพกาของพม่า ปลายซุ้มเป็นตัวมกร เหนือขึ้นไปเป็นเจดีย์ทรงระฆังกลม ยอดหักหายเช่นกัน แหล่งข้อมูลท่องเที่ยวต่างประเทศระบุว่าสูงราว 11.5 เมตร และกำหนดอายุไว้ราวต้นพุทธศตวรรษที่ 18 นักวิชาการเทียบกับเจดีย์หมายเลข 13 เมืองอู่ทอง และพบรูปแบบคล้ายกันที่วัดพระแก้วเมืองสรรค์ ชื่อของเจดีย์สององค์นี้มักถูกเรียกสลับกัน เพราะยังไม่มีข้อสรุปว่ารัตนเจดีย์ที่พระเจ้าสววาธิสิทธิสร้างหรือบูรณะคือองค์ใด

พระพุทธรูปในซุ้มบอกเล่าการซ่อมแซมหลายยุค รุ่นแรกมีเศียรดินเผาถอดพิมพ์ ลำพระองค์ปูนปั้นมีแกนไม้เชื่อมพระหัตถ์ อาจเป็นปางแสดงธรรมหรือปางห้ามสมุทร รุ่นที่สองเป็นปูนปั้นทั้งองค์ เหลือพระรัศมีและพระเกศาเป็นดินเผา โครงการอนุรักษ์ของกรมศิลปากรปี 2534 พบว่ามีปูนขาวทาทับประติมากรรมเดิมนับสิบชั้น และพระพุทธรูปที่เจดีย์แปดเหลี่ยมถูกซ่อมน้อยกว่าที่เจดีย์กู่กุด

นอกจากเจดีย์โบราณสององค์ ภายในวัดยังมีวิหารที่สร้างสมัยครูบาศรีวิชัย ประดิษฐานพระพุทธรูปประธาน ผนังวิหารมีจิตรกรรมเล่าประวัติศาสตร์หริภุญชัย ทั้งการศึกสงครามและตำนานพระนางจามเทวีกับขุนวิลังคะ ส่วนอุโบสถมีหน้าบันแบบล้านนา ใกล้กันมีหลักศิลาจารึกอักษรมอญ และยังมีเจดีย์อีกองค์ที่สร้างขึ้นในยุคหลัง ประดิษฐานพระพุทธรูปสีทองในซุ้มทั้งสี่ด้าน

ต่อมาวัดถูกทิ้งร้างไปนาน เมื่อสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพตามเสด็จพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวประพาสมณฑลพายัพราวปี 2469 ได้สำรวจวัดกู่กุด เจ้าจักรคำขจรศักดิ์ เจ้าผู้ครองนครลำพูนองค์สุดท้าย ให้แผ้วถางบริเวณเพื่อรับเสด็จ และในหลวงรัชกาลที่ 7 กับสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณีได้ทอดพระเนตรโบราณสถานแห่งนี้ ขณะที่วัดยังคงร้างอยู่ (เอกสารบางฉบับว่าการเปลี่ยนชื่อเป็นวัดจามเทวีเกิดในครั้งนั้น บางฉบับว่าปี 2480) กรมศิลปากรประกาศขึ้นทะเบียนโบราณสถานในราชกิจจานุเบกษาเมื่อวันที่ 8 มีนาคม 2478 ปี 2479 เจ้าจักรคำขจรศักดิ์ เจ้านาย ข้าราชการ และชาวลำพูน อาราธนาครูบาศรีวิชัยมาบูรณะ ท่านกับศรัทธาชาวบ้านช่วยกันแผ้วถางวัดร้างที่รกทึบ สร้างอุโบสถ วิหาร และกุฏิ เมื่องานเสร็จราวปี 2480 มีการฉลองถึง 15 วัน 15 คืน และกล่าวกันว่าเป็นวัดสุดท้ายที่ครูบาศรีวิชัยบูรณะ วัดได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาเมื่อวันที่ 2 กันยายน 2480 และผูกพัทธสีมาอุโบสถเมื่อวันที่ 1 ธันวาคม 2480 ภาพถ่ายปี 2497 ยังเห็นเจดีย์กู่กุดตั้งตระหง่านท่ามกลางต้นไม้ก่อนการบูรณะยุคใหม่

วัดจามเทวียังเป็นที่ส่งท้ายชีวิตของครูบาศรีวิชัย ท่านมรณภาพที่วัดบ้านปาง อำเภอลี้ เมื่อวันที่ 21 กุมภาพันธ์ 2481 (บางเอกสารว่า 20 กุมภาพันธ์ หรือ 22 มีนาคม) ศพของท่านตั้งที่วัดบ้านปางราวหนึ่งปี แล้วจึงเคลื่อนมาตั้งที่วัดจามเทวี มีการพระราชทานเพลิงศพที่วัดแห่งนี้เมื่อวันที่ 21 มีนาคม 2489 ผู้คนแย่งชิงอัฐิกันมาก อัฐิธาตุของท่านถูกแบ่งเป็น 7 ส่วน ส่วนแรกบรรจุไว้ที่วัดจามเทวี และในวัดยังมีกุฏิครูบาศรีวิชัยให้ผู้คนมากราบไหว้ ปี 2566 มีแผนเสนอชื่อท่านต่อยูเนสโกเป็นบุคคลสำคัญของโลกในวาระครบ 150 ปีชาตกาลในปี 2571

ใกล้ที่ถวายพระเพลิงเดิมมีสถูปบรรจุอัฐิธาตุครูบาศรีวิชัย ปี 2517 มีการสร้างกุฏิไม้หลังคาดินขอแบบพื้นเมือง ตามความประสงค์ของครูบาชัยยะวงศาพัฒนา แห่งวัดพระพุทธบาทห้วยต้ม ให้เป็นที่พักระหว่างท่านมาสร้างอุโบสถและกำแพงวัดด้านใต้ ต่อมาใช้เป็นที่พักพระเณร ปี 2556 เจ้าอาวาสปรับปรุงกุฏิหลังนี้เป็น "โฮงนิทัศน์ครูบาศรีวิชัย" แบ่งเป็น 6 ห้อง มีรูปเหมือนครูบาศรีวิชัยและภาพถ่ายของท่านในอิริยาบถต่าง ๆ ให้ผู้มาเยือนได้เรียนรู้ประวัติ

กรมศิลปากรบูรณะฐานล่างของเจดีย์กู่กุดในปี 2504 และ 2517 และขึ้นทะเบียนเพิ่มเติมในราชกิจจานุเบกษาวันที่ 25 กันยายน 2522 ปี 2552 มีการบูรณะเจดีย์กู่กุดและกุฏิครูบาศรีวิชัยอีกครั้งภายใต้การกำกับของกรมศิลปากร ความสำคัญของกู่กุดทำให้เมืองโบราณ สมุทรปราการ จำลองเจดีย์องค์นี้ไว้ และนักวิชาการบางส่วนยกให้เป็นหนึ่งในโบราณสถานที่เก็บร่องรอยศิลปะมอญ–ทวารวดีไว้สมบูรณ์ที่สุดของไทย

ผู้มาเยือนช่วยรักษาโบราณสถานแห่งนี้ได้ด้วยการแต่งกายสุภาพ ไม่ปีน จับ หรือพิงเจดีย์และพระพุทธรูปปูนปั้นซึ่งเปราะบางมาก และเดินเวียนประทักษิณอย่างสงบ