เขาสะแกกรัง

วิกิพีเดียภาษาอังกฤษสรุปประวัติเมืองอุทัยธานีว่า เดิมชาวมอญและลัวะเป็นผู้ตั้งถิ่นฐาน สมัยสุโขทัยมีเมืองอุไทย ซึ่งภายหลังร้างไปเพราะแม่น้ำเปลี่ยนทางเดิน สมัยอยุธยามีชาวกะเหรี่ยงฟื้นฟูเมืองขึ้นใหม่ในที่ตั้งปัจจุบันเพื่อเป็นด่านชายพระราชอาณาเขต รัชกาลที่ 1 เปลี่ยนชื่อเมืองอุไทยเป็นอุทัยธานี ต่อมา พ.ศ. 2435 รัชกาลที่ 5 ทรงรวมเข้ากับมณฑลนครสวรรค์

ตัวเมืองอุทัยธานีปัจจุบันเดิมคือ “บ้านสะแกกรัง” บทความ “190 ปี บ้านสะแกกรัง” ในหนังสือพิมพ์แนวหน้าเล่าว่า ราว พ.ศ. 2376 สมัยรัชกาลที่ 3 เจ้าเมืองอุไทยธานีคนใหม่เห็นว่าการคมนาคมทางน้ำที่สะแกกรังสะดวกกว่าเมืองเก่าซึ่งอยู่บนที่ดอนห่างแม่น้ำ จึงขอตั้งบ้านเรือนและศาลาว่าการเมืองที่นี่ ชื่อสะแกกรังมาจากต้นสะแกใหญ่กลางชุมชน ก่อนหน้านั้นป่าสะแกถูกตัดทำถ่านใช้ถลุงเหล็กที่ท่าซุง เมื่อเลิกถลุงเหล็ก คนงานชาวจีนและผู้คนจากหนองเต่า หนองแก ทัพทัน โกรกพระ และที่อื่น ๆ ย้ายมาตั้งถิ่นฐานจนเป็นตลาดใหญ่ พ่อค้าตั้งยุ้งฉางรับซื้อข้าวที่ชาวนาบรรทุกเกวียนมาส่งริมน้ำ ชาวจีนเรียกชุมชนนี้ว่า “ซีเกียงกัง” ต่อมา พ.ศ. 2391 มีการแบ่งเขตเมืองใหม่เป็น 4 แขวง และบ้านสะแกกรังกลายเป็นแขวงอุทัยใหม่ ใน พ.ศ. 2569 จังหวัดจัดงาน “วิจิตรธานี ถิ่นนี้อุทัย” ครั้งที่ 4 ฉลอง 193 ปีบ้านสะแกกรัง

ชื่อเมืองเองก็มีหลายทฤษฎี ศิลปวัฒนธรรมอธิบายว่าอาจมาจาก “อู่ไทย” หมายถึงถิ่นที่อยู่ของชาวไทยท่ามกลางชนชาติอื่น เอกสารเก่าเขียนว่า “อุไทย” “อุไทธานี” และนักประวัติศาสตร์บางท่านคาดว่าการเปลี่ยนมาใช้ “อุทัยธานี” เกิดในรัชกาลที่ 6 ซึ่งต่างจากข้อมูลที่ว่ารัชกาลที่ 1 เป็นผู้เปลี่ยนชื่อ สมัยอยุธยาเมืองนี้เป็นเมืองด่านชั้นนอกคอยสอดส่องกองทัพพม่า มีด่านสำคัญ เช่น ด่านเมืองอุทัย (คลองค่าย) ด่านทัพเสลา ด่านแม่กลอง และด่านหนองหลวงในเขตอุ้มผางปัจจุบัน

ความผูกพันระหว่างเขาสะแกกรังกับราชวงศ์จักรีมาจากสมเด็จพระปฐมบรมมหาชนก มีพระนามเดิมว่าทองดี ประสูติที่บ้านสะแกกรัง ท่านรับราชการในกรุงศรีอยุธยาเป็นหลวงพิพิธอักษร จนได้เป็นพระอักษรสุนทร เสมียนตรากรมมหาดไทย เมื่อพม่าล้อมกรุงศรีอยุธยาได้พาครอบครัวไปรับราชการที่เมืองพิษณุโลก ได้เป็นเจ้าพระยาจักรีศรีองครักษ์ และถึงแก่อนิจกรรมที่นั่น บุตรของท่านได้แก่ทองด้วง ประสูติ 20 มีนาคม พ.ศ. 2279 ต่อมาคือรัชกาลที่ 1 และบุญมา ประสูติ 8 กันยายน พ.ศ. 2286 ต่อมาคือกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท

เมื่อสมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึก (ทองด้วง) ปราบดาภิเษกเมื่อ 6 เมษายน พ.ศ. 2325 ทรงนำนามตำแหน่ง “เจ้าพระยาจักรี” มาตั้งเป็นนามราชวงศ์ และใน พ.ศ. 2338 ทรงสถาปนาพระอัฐิพระราชบิดาเป็น “สมเด็จพระชนกาธิบดี” อุทัยธานีจึงได้สมญาว่า “เมืองพระชนกจักรี” นักเขียนประวัติศาสตร์บางท่าน เช่น โรม บุนนาค ยังเสนอว่าสายสกุลนี้สืบมาจากเจ้าพระยาโกษาธิบดี (ปาน) โดยอ้างพระราชหัตถเลขาของรัชกาลที่ 4 ถึงเซอร์จอห์น เบาว์ริง เมื่อ พ.ศ. 2396 ซึ่งเป็นการตีความของผู้เขียน

วัดสังกัสรัตนคีรีเกิดจากพระครูประไพคุณาจารย์ (ใจ) เจ้าอาวาสวัดทุ่งแก้ว (วัดมณีธุดงค์) ซึ่งพบซากโบราณสถานบนยอด “เขาแก้ว” หรือเขาสะแกกรัง และเชื่อว่าเคยเป็นวัดมาก่อน จึงชักชวนชาวพุทธร่วมกันสร้างทางและบันไดขึ้นเขา ปีสร้างยังระบุไม่ตรงกัน บางแหล่งว่าเริ่มสร้าง พ.ศ. 2433 ส่วนฐานข้อมูลแหล่งศิลปกรรมของ สผ. ระบุว่าแล้วเสร็จ พ.ศ. 2443 ท่านเป็นองค์เดียวกับพระสุนทรมุนี (ใจ คังคสโร) อดีตเจ้าคณะจังหวัดอุทัยธานี วัดเดิมชื่อ “วัดสังกัสรัตนคีรีมงคลประไพอุทัยเขตร์” คำว่า “สังกัส” มาจากเมืองสังกัสสนคร ที่พุทธประวัติระบุว่าพระพุทธเจ้าเสด็จลงจากเทวโลก

สิ่งก่อสร้างยุคแรกหลายชิ้นยังเหลืออยู่ ระฆังใหญ่หน้ามณฑปหล่อด้วยสำริดเมื่อ พ.ศ. 2443 สูง 141 เซนติเมตร เส้นผ่านศูนย์กลาง 120 เซนติเมตร หนักราว 2 ตัน ผู้มาเยือนนิยมขึ้นไปตีเป็นสิริมงคล พ.ศ. 2446 ขุนกอบกัยกิจ (นายอุ้ยสุ่น แซ่ตั้ง) สร้างวิหารพระพุทธรัตนมุนีเป็นอาคารตึกศิลปะจีน ประตูหน้าต่างประดับปูนปั้นลายเครือเถาและมังกร ภายในมีพระพุทธรูปรวม 7 องค์ รวมพระแก้วมรกตที่ว่าอัญเชิญมาจากจีน และเจดีย์ทองเหลือง 5 องค์บรรจุพระบรมสารีริกธาตุ ต่อมา พ.ศ. 2448 จึงสร้างมณฑปบนยอดเขาพร้อมศาลาปรก โดยข้อมูลท่องเที่ยวระบุว่ารอยพระพุทธบาทจำลองย้ายมาจากวัดจันทาราม

วัดยังได้รับการทำนุบำรุงต่อเนื่อง หอระฆังทรงศาลาไทยตกแต่งลายจีนสร้างเมื่อ พ.ศ. 2464 และแขวนระฆังสำริดขนาดกลางที่หล่อใน พ.ศ. 2465 ปีเดียวกันขุนกอบกัยกิจและพุทธบริษัทสร้างศาลาการเปรียญศิลปะผสมไทย–จีน หน้าบันเป็นลวดลายเรื่องรามเกียรติ์ และใน พ.ศ. 2465 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 เสด็จประพาสอุทัยธานีและนมัสการพระพุทธบาทในมณฑปบนเขา

มณฑปหลังแรกถูกไฟป่าไหม้ เอกสารที่ สผ. อ้างระบุเหตุการณ์ใน พ.ศ. 2478 และมีการสร้างมณฑปใหม่โดยเจ้าคุณสุนทรมุนี (พุฒ) เจ้าคณะจังหวัดในขณะนั้น ส่วนมณฑปองค์ปัจจุบันเริ่มสร้าง พ.ศ. 2497 และแล้วเสร็จ พ.ศ. 2511 ด้วยเงินบริจาคของชาวอุทัยธานีและการอุปถัมภ์ของจอมพล ป. พิบูลสงคราม รูปทรงจำลองจากมณฑปพระพุทธบาท จังหวัดสระบุรี บานประตูแกะสลักรูปเทวดาผู้รักษาทิศทั้งสี่ ปีต่าง ๆ ของมณฑปในเอกสารยังไม่สอดคล้องกันทั้งหมด

บนยอดเขายังมี “หมุดศูนย์กำเนิดพื้นฐาน” หมุดหลักฐานทางแผนที่ที่ใช้คำนวณและกำหนดค่าพิกัด สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมระบุว่าเป็น 1 ใน 3 หมุดลักษณะนี้ในทวีปเอเชีย อีก 2 แห่งอยู่ในอินเดียและเวียดนาม ข้อมูลท่องเที่ยวระบุว่าหมุดอยู่ห่างพระบรมรูปไปทางหลังเขาราว 200 เมตร และสร้างตั้งแต่ พ.ศ. 2475 ทางเดินไปหมุดผ่านป่าใช้เวลาราว 20 นาที

พระบรมรูปสมเด็จพระปฐมบรมมหาชนกเป็นรูปหล่อประทับนั่งขนาด 2 เท่าพระองค์จริง ประดิษฐานในพลับพลาจัตุรมุขบนยอดเขา มีแผ่นหินจารึกพระราชประวัติทั้งสองด้านของแท่น งานก่อสร้างเริ่มเมื่อ 6 ตุลาคม พ.ศ. 2519 เททององค์พระที่กรมศิลปากรเมื่อ 10 กรกฎาคม พ.ศ. 2521 อัญเชิญขึ้นประดิษฐานเมื่อ 28 มกราคม พ.ศ. 2522 และพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร เสด็จฯ ทรงเปิดพระวิสูตรเมื่อ 5 เมษายน พ.ศ. 2522 ใกล้กันมีต้นโพธิ์ที่มีป้ายระบุว่าทรงปลูก

ทุกวันที่ 6 เมษายน ซึ่งตรงกับวันจักรี จังหวัดจัดพิธีถวายราชสักการะพระบรมรูป ช่วงนี้ดอกสุพรรณิการ์หรือฝ้ายคำ ดอกไม้ประจำจังหวัด บานเหลืองทั่วเขา งานน้อมรำลึกเมื่อ 7 เมษายน พ.ศ. 2568 ที่สามแยกสะแกกรัง มีประชาชนกว่า 6,000 คนร่วมรำบนทางหลวงหมายเลข 333 หน้าพระบรมรูป

นอกจากพิธีวันที่ 6 เมษายน จังหวัดยังจัดงานเทิดพระเกียรติสมเด็จพระปฐมบรมมหาชนกเป็นประจำทุกปี เช่น ใน พ.ศ. 2566 จัดระหว่างวันที่ 1–9 เมษายน ที่บึงพระชนก อำเภอเมืองอุทัยธานี

พระพุทธมงคลศักดิ์สิทธิ์ พระพุทธรูปคู่บ้านคู่เมืองอุทัยธานี เป็นพระสำริดปางมารวิชัยศิลปะสุโขทัย สันนิษฐานว่าสร้างในสมัยพญาลิไท อายุราว 600–700 ปี ตามประวัติที่เล่าต่อกันมา ราว พ.ศ. 2335–2342 รัชกาลที่ 1 โปรดให้นำพระพุทธรูปขนาดย่อมที่ชำรุดไปไว้ตามหัวเมือง อุทัยธานีได้รับ 3 องค์ องค์นี้เดิมอยู่ที่วัดขวิดริมแม่น้ำสะแกกรัง เมื่อวัดขวิดถูกยุบรวมกับวัดทุ่งแก้วจึงย้ายมาวัดสังกัสรัตนคีรี บางบันทึกว่าอัญเชิญมาจากสุโขทัยโดยตรง ปัจจุบันประดิษฐานในวิหารที่สร้าง พ.ศ. 2520 และมีงานนมัสการช่วงขึ้น 3–4 ค่ำ เดือน 4

ประเพณีที่มีชื่อเสียงที่สุดคือ “ตักบาตรเทโว” จัดวันแรม 1 ค่ำ เดือน 11 หลังวันออกพรรษา ตามพุทธประวัติที่พระพุทธเจ้าเสด็จลงจากสวรรค์ชั้นดาวดึงส์สู่เมืองสังกัสสนครด้วยบันไดทิพย์ที่พระอินทร์เนรมิต บันไดเขาสะแกกรังจึงเปรียบเหมือนบันไดทิพย์ พระสงฆ์ราว 500 รูปเดินลงจากมณฑปบนยอดเขามารับบาตรที่ลานวัด ชาวบ้านนิยมใส่ “ข้าวต้มลูกโยน” งานยังมีขบวนแห่รถบุปผชาติเรื่องพุทธประวัติจากทุกอำเภอ การแสดงแสงสีเสียงในคืนออกพรรษา และการตั้งโต๊ะหมู่บูชาประดับงาช้าง ซึ่งเป็นเอกลักษณ์ของอุทัยธานีที่ชาวบ้านมีงาช้างตกทอดจากยุคใช้ช้างค้าขายและทำไม้

“ข้าวต้มลูกโยน” ที่ใช้ใส่บาตรทำจากข้าวเหนียวห่อใบไม้เป็นทรงยาวหรือทรงรี ปล่อยปลายใบเป็นหางยื่นออกมา ตามคำอธิบายของการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย ที่มาคือในวันที่พระพุทธเจ้าเสด็จลงจากเทวโลก ผู้คนแออัดจนเข้าไม่ถึง จึงโยนอาหารใส่บาตรจากระยะไกล ในปี 2568 งานจัดวันที่ 7–8 ตุลาคม เริ่มด้วยการแสดงแสงสีเสียงที่ลานวัดในคืนวันออกพรรษา เช้าวันรุ่งขึ้นมีพิธีสงฆ์ที่ศาลาจตุรมุขและตักบาตรเวลา 09.00 น. ตามด้วยขบวนแห่พุทธประวัติจากทุกอำเภอและพิธีสักการะโต๊ะหมู่บูชาประดับงาช้างที่ตลาดเมืองอุทัยธานี ซึ่งผู้จัดระบุว่าเป็นแห่งเดียวในโลก

ขึ้นยอดเขาได้ 2 ทาง คือเดินบันไดจากลานวัดสังกัสรัตนคีรี หรือขับรถตามถนนแยกจากทางหลวงหมายเลข 3220 ขึ้นไปราว 2 กิโลเมตรถึงลานพระบรมรูป จากลานนี้เดินต่อไปยอดเขาราว 200 เมตร ทางไม่ชันมาก ตัวเลขจำนวนขั้นบันไดยังระบุต่างกัน ส่วนใหญ่บอก 449 ขั้น บางบทความบอก 499 ขั้น

จากยอดเขามองเห็นตัวเมืองอุทัยธานีและแม่น้ำสะแกกรังได้กว้าง อีกด้านเป็นทุ่งนาและหนองน้ำ ช่วงเช้ามีวิวเมืองยามฟ้าสาง และช่วงเย็นเหมาะชมพระอาทิตย์ตก

เมื่อลงจากเขา ริมแม่น้ำสะแกกรังยังมีชุมชนเรือนแพที่รัฐมนตรีวัฒนธรรมกล่าวถึงว่าน่าจะเป็นชุมชนเรือนแพแห่งสุดท้ายของไทย ทุกเช้าราว 07.00 น. พระสงฆ์จากวัดอุโปสถาราม (วัดโบสถ์) พายเรือมารับบาตรริมน้ำ วัดนี้สร้างเมื่อ พ.ศ. 2324 ในชื่อวัดโบสถ์มโนรม รัชกาลที่ 5 เคยเสด็จมา ในอุโบสถมีพระพุทธรูปปางมารวิชัย 5 องค์ที่ชาวบ้านเรียก “พระเจ้าห้าพระองค์” และมีมณฑปแปดเหลี่ยมสองชั้นศิลปะผสมยุโรปที่หลวงพิทักษ์ภาษาสร้างเมื่อ พ.ศ. 2442 ใกล้กันคือศาลปุงเถ่ากงในตลาด ซึ่งชุมชนบูรณะหลังฐานรากเสียหายใน พ.ศ. 2537

เขาสะแกกรังเป็นศาสนสถานและสถานที่ประดิษฐานพระบรมรูป ผู้มาเยือนควรแต่งกายสุภาพ สำรวมกิริยาในมณฑปและพลับพลา ไม่ขีดเขียนบนโบราณสถาน และไม่ทิ้งขยะบนเขา