วัดราชธานี

กรมศิลปากรระบุว่าไม่มีหลักฐานเอกสารว่าวัดสร้างเมื่อใด ส่วนวิกิพีเดียเห็นว่าอาจย้อนไปถึงสมัยสุโขทัย จากอิฐเจดีย์เก่าขนาด 6×12×1.5 นิ้ว ตามคำบอกเล่า วัดเดิมชื่อวัดป่าละเมาะ ต่อมาเรียกวัดท่านี้ ตามท่าเรือค้าขายริมคลองแม่รำพันที่ต่อขึ้นไปเมืองเชลียง แล้วเป็นวัดธานี และเปลี่ยนเป็นวัดราชธานีเมื่อเจ้าเมืองที่แหล่งข้อมูลเรียกว่าพระราชธานีบูรณะวัด ซึ่งยังไม่พบหลักฐานยศหรือปีที่แน่ชัด

วัดเคยใช้ประกอบพระราชพิธีของบ้านเมือง เช่น พิธีถือน้ำพิพัฒน์สัตยา และมีตำนานพื้นบ้านว่าพระยาพิชัยดาบหักเคยอาศัยอยู่ที่นี่กับบิดาในวัยเด็ก วันที่ 12 มกราคม 2450 ราชกิจจานุเบกษาบันทึกการย้ายโรงเรียนสุโขทัยวิทยาคมมาตั้งในวัด และปี 2457 ชื่อวัดปรากฏในรายงานตรวจการคณะสงฆ์หัวเมืองเหนือของสมเด็จฯ กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ที่กล่าวถึงพระประธานอย่างสุโขทัย

ปี 2497 มีการตั้งสาขาพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติที่วัด และวันที่ 2 มีนาคม 2501 พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9 และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์เสด็จมานมัสการพระประธานในอุโบสถ ปรากฏในภาพยนตร์ส่วนพระองค์ พระพุทธรูปสำคัญสมัยสุโขทัย อู่ทอง และลพบุรีจากวิหาร ภายหลังย้ายไปพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติรามคำแหง

ปี 2511 ไฟไหม้ตลาดสุโขทัยครั้งใหญ่ลามมาเผาอุโบสถเก่าและกุฏิจนเหลือเพียงซาก เหตุการณ์นี้ถูกเล่าในเพลงสุโขทัยระทม หลังจากนั้นทิ้งอุโบสถเก่าไว้ ถมดินรอบวัดให้สูงขึ้นและสร้างอุโบสถหลังใหม่ ฐานอุโบสถเก่าจึงจมอยู่ต่ำกว่าระดับพื้นปัจจุบันมาก พระราชบัญญัติโอนที่ธรณีสงฆ์ ประกาศเมื่อ 29 ธันวาคม 2521 ให้ที่ธรณีสงฆ์ของวัดตกเป็นของเทศบาล

กรมศิลปากรกำหนดอายุอุโบสถเก่าว่าสร้างช่วงอยุธยาตอนปลายถึงรัตนโกสินทร์ตอนต้น และซ่อมในสมัยรัชกาลที่ 5–6 เป็นอาคารก่ออิฐถือปูน มีมุขหน้าหลัง ประตูด้านตะวันออกและตะวันตกด้านละสองช่อง หลังคาไม้มุงกระเบื้องดินเผาสามชั้น พื้นปูกระเบื้องเคลือบลายพรรณพฤกษา มีพนักระเบียงล้อม และสิงห์ปูนปั้นที่เชิงบันได ภาพเก่าแสดงซุ้มเสมาทรงกูบทั้งแปดทิศ

ปี 2561 กรมศิลปากรจัดงบประมาณบูรณะอุโบสถเก่าและปรับภูมิทัศน์ โดยนำอิฐ กระเบื้องหลังคา สิงห์ปูนปั้น กระเบื้องพื้น และบัวหัวเสาเดิมกลับมาใช้ เทียบขนาดกับภาพถ่ายก่อนไฟไหม้และผลขุดค้น ตัวอาคารที่สร้างคืนคลาดจากแนวเดิมไม่เกิน 1.50–1.80 เมตร อนุรักษ์ฐานรากเดิมไว้ และเปลี่ยนโครงหลังคาไม้ที่เสียหายหนักเป็นคอนกรีตเสริมเหล็กที่ทำให้ดูเหมือนไม้ วันที่ 21 มกราคม 2554 วัดได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมา

วัดอยู่คู่กับการเติบโตของเมืองสุโขทัยใหม่ ปี 2460 อำเภอเมืองสุโขทัยเปลี่ยนชื่อเป็นอำเภอธานี ปี 2475 จังหวัดสุโขทัยถูกยุบรวมกับสวรรคโลก วันที่ 11 มีนาคม 2480 ตั้งเทศบาลเมืองสุโขทัยธานีครอบคลุมตำบลธานี และปี 2482 กลับมาใช้ชื่อจังหวัดสุโขทัย เจ้าอาวาสที่ปรากฏนามมีพระครูศีลวัตรวิจารณ์ พระราชประสิทธิคุณ (ทิม ยสทินฺโน) ปี 2460–2513 ซึ่งในสมัยนี้มีการย้ายพระพุทธรูปเก่าไปพิพิธภัณฑ์ พระครูอุทัยธีรคุณ (เฉลิม กุสลธมฺโม) ปี 2513–2562 และพระครูศรีธรรมานุสิฐ (ทรงชัย ธวชฺชโย) ตั้งแต่ปี 2562

ปัจจุบันพระพุทธรูปที่คนรู้จักคือหลวงพ่อเป๋า ประดิษฐานในวิหารหลวงพ่อเป๋า วัดเปิดทุกวันและไม่เก็บค่าเข้า เดินหรือนั่งรถสามล้อจากตลาดและไนท์มาร์เก็ตในตัวเมืองได้ พื้นวัดเรียบ แต่ฐานอุโบสถเก่าอยู่ต่ำกว่าพื้นจึงมีขั้นบันได ควรแต่งกายสุภาพ ยังไม่พบงานประจำปีที่ยืนยันได้ งานลอยกระทงของจังหวัดจัดที่อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย