อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย

เมืองตั้งอยู่บนที่ราบเชิงเขาที่ลาดไปทางตะวันออก มีเทือกเขาประทักษ์ทางตะวันตกเป็นแหล่งแร่และต้นน้ำ คลองแม่ลำพันซึ่งมีต้นกำเนิดในลำปางไหลผ่านเมืองไปบรรจบแม่น้ำยมห่างไปราว 12 กิโลเมตร ผังเมืองเป็นสี่เหลี่ยม ล้อมด้วยกำแพงดิน 3 ชั้นคั่นด้วยคูน้ำ กำแพงชั้นในกว้างราว 1,600 เมตร ยาวราว 1,800 เมตร กำแพงชั้นในน่าจะสร้างตั้งแต่ตั้งเมือง ส่วนชั้นกลางและชั้นนอกน่าจะสร้างเพิ่มในช่วงที่สุโขทัยอยู่ใต้อำนาจอยุธยา ภายในเมืองมีตระพัง (สระน้ำ) หลายแห่งเป็นแหล่งน้ำใช้

ระบบจัดการน้ำเป็นหัวใจของเมือง "สรีดภงส์" หรือทำนบพระร่วง อยู่นอกกำแพงเมืองไปทางตะวันตกเฉียงใต้ราว 2 กิโลเมตร ระหว่างหุบเขากิ่วอ้ายมากับเขาพระบาทใหญ่ในเทือกเขาประทักษ์ รับน้ำจากโซกหรือลำห้วยราว 17 สาย เช่น โซกพระร่วงลองขรรค์ โซกพระร่วงลับขรรค์ และโซกชมพู ผันเข้าคลองเสาหอไปยังคูเมืองมุมตะวันตกเฉียงใต้ซึ่งเป็นจุดสูงสุดของเมือง แล้วไหลผ่านคูเมืองทั้งสี่ด้านและตระพังในเมือง ไปออกที่มุมตะวันออกเฉียงเหนือซึ่งต่ำสุด ลงคลองแม่ลำพันสู่แม่น้ำยม ชื่อสรีดภงส์มาจากศิลาจารึกหลักที่ 1 ปัจจุบันกรมชลประทานกับกรมศิลปากรสร้างทำนบใหม่ให้สูงราว 10 เมตร จุน้ำได้ราว 400,000 ลูกบาศก์เมตร ขณะที่คันดินเดิมสูงเพียง 1–2 เมตร นักวิชาการบางท่านจึงเห็นว่าเดิมอาจทำหน้าที่ผันน้ำป่าออกจากเมืองมากกว่ากักเก็บน้ำ

อีกปริศนาหนึ่งคือ "ถนนพระร่วง" คันดินยาวราว 123 กิโลเมตรที่เชื่อมกำแพงเพชร สุโขทัย และศรีสัชนาลัย ตำนานเล่าว่าพระร่วงใช้เท้าลากเป็นทางมาจากเขาหลวง ชื่อนี้ปรากฏเป็นลายลักษณ์อักษรครั้งแรกในพระราชนิพนธ์เสด็จประพาสต้นของรัชกาลที่ 5 ปี 2449 นักวิชาการยังเห็นต่างกัน บ้างว่าเป็นถนนการค้าสายหลัก บ้างว่าเป็นคลองชลประทาน เพราะระดับพื้นลดหลั่นจากราว 79 เมตรที่กำแพงเพชรเหลือ 49 เมตรที่สุโขทัย ส่วนการขุดค้นช่วงปี 2535–2545 ของจรัก วิไลแก้ว ชี้ว่าเป็นคันดินกั้นน้ำที่ช่วยรักษาสมดุลระหว่างน้ำกับที่นา หลักฐานยังไม่ได้ข้อสรุป

พื้นที่นี้มีคนอยู่มาก่อนเป็นอาณาจักร พบเครื่องมือหินและโครงกระดูกยุคก่อนประวัติศาสตร์ ราวพุทธศตวรรษที่ 12 เริ่มรับวัฒนธรรมทวารวดี และในพุทธศตวรรษที่ 17–18 วัฒนธรรมเขมรแผ่เข้ามา หลักฐานคือปราสาทวัดพระพายหลวง ศาลตาผาแดง และวัดศรีสวาย นักวิชาการสันนิษฐานว่าศูนย์กลางเมืองแรกอยู่ทางเหนือรอบวัดพระพายหลวง ก่อนย้ายลงมาสร้างเมืองใหม่ทางใต้

ศิลาจารึกหลักที่ 2 เล่าว่าพ่อขุนบางกลางหาวร่วมกับพ่อขุนผาเมืองขับไล่อำนาจขอม แล้วขึ้นปกครองสุโขทัยในพระนามพ่อขุนศรีอินทราทิตย์ เป็นปฐมกษัตริย์ราชวงศ์พระร่วง นักประวัติศาสตร์กำหนดเหตุการณ์นี้ไว้ราวกลางพุทธศตวรรษที่ 18 (ราว พ.ศ. 1780)

สมัยพ่อขุนรามคำแหง ศูนย์กลางเมืองย้ายมาที่วัดมหาธาตุ อาณาเขตกว้างขวางด้วยความสัมพันธ์แบบบ้านพี่เมืองน้อง และรับพุทธศาสนาเถรวาทลังกาวงศ์ผ่านนครศรีธรรมราช ศิลาจารึกหลักที่ 1 ซึ่งระบุศักราช พ.ศ. 1835 กล่าวถึงการประดิษฐ์ลายสือไทย ความอุดมสมบูรณ์ "ในน้ำมีปลา ในนามีข้าว" และประเพณี "เผาเทียน เล่นไฟ"

รัชกาลที่ 4 ขณะทรงผนวชเสด็จธุดงค์มาสุโขทัย และทรงพบศิลาจารึกหลักที่ 1 เมื่อวันที่ 17 มกราคม พ.ศ. 2376 วันนี้จึงกลายเป็นวันพ่อขุนรามคำแหงมหาราชตามมติคณะรัฐมนตรี ปัจจุบันจารึกจัดแสดงที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร ยูเนสโกขึ้นทะเบียนจารึกนี้เป็นมรดกความทรงจำแห่งโลกในปี 2546 อย่างไรก็ดี นักวิชาการบางกลุ่มเคยตั้งคำถามถึงความแท้และยุคสมัยของจารึก จนเป็นข้อถกเถียงทางวิชาการที่ยังมีอยู่

ราว พ.ศ. 1890 พระมหาธรรมราชาลิไทรวมแคว้นสุโขทัยอีกครั้ง ทรงอุปถัมภ์พุทธศาสนา ทรงพระราชนิพนธ์ไตรภูมิพระร่วง และทรงผนวชที่วัดป่ามะม่วง สมัยนี้เป็นยุครุ่งเรืองของศิลปะ โดยเฉพาะพระพุทธรูปลีลา ซึ่งเป็นประติมากรรมลอยตัวที่โดดเด่นที่สุดของสุโขทัย และเจดีย์ทรงดอกบัวตูมที่กลายเป็นเอกลักษณ์ แพร่ไปถึงกำแพงเพชร เชียงใหม่ และพิษณุโลก

เมื่ออยุธยาก่อตั้งในปี พ.ศ. 1893 และล้านนาทางเหนือมีอำนาจมากขึ้น สุโขทัยค่อย ๆ เสื่อมลง หลังพระมหาธรรมราชาลิไทสวรรคตราว พ.ศ. 1913–1914 ขุนหลวงพะงั่วแห่งอยุธยายึดสุโขทัยและหัวเมืองอื่นได้ และในปี พ.ศ. 1981 สุโขทัยทั้งแคว้นกลายเป็นส่วนหนึ่งของอยุธยา โดยพระราเมศวรเสด็จไปครองพิษณุโลกในฐานะพระมหาอุปราช

วัดมหาธาตุเป็นวัดสำคัญที่สุดกลางเมือง วางผังตามคติจักรวาล มีเจดีย์ประธานทรงดอกบัวตูม ล้อมด้วยเจดีย์ทิศ 8 องค์ และเจดีย์รายราว 200 องค์ ฐานเจดีย์ประธานมีปูนปั้นพระสาวกเดินประทักษิณ มีพระอัฏฐารสยืนในวิหารสูง ศิลาจารึกหลักที่ 1 กล่าวถึงพระพุทธรูปทองกลางเมือง ซึ่งเข้าใจว่าคือพระพุทธรูปสำริดปางมารวิชัยที่น่าจะหล่อในสมัยพระมหาธรรมราชาลิไทราว พ.ศ. 1905 สมัยรัชกาลที่ 1 อัญเชิญลงแพไปประดิษฐานในวิหารหลวงวัดสุทัศนเทพวราราม และรัชกาลที่ 2 พระราชทานนามว่า "พระศรีศากยมุนี" ที่วัดมหาธาตุยังเหลือแท่นฐานขนาดใหญ่ขององค์พระ

วัดศรีชุมทางเหนือของกำแพงเมืองมีมณฑปสูงครอบ "พระอจนะ" พระพุทธรูปนั่งปางมารวิชัยองค์ใหญ่ หน้าตักราว 11 เมตร ชื่อนี้ปรากฏในศิลาจารึกหลักที่ 1 ช่องทางเดินในผนังมณฑปมีแผ่นหินชนวนสลักลายเส้นภาพชาดกจำนวนมาก และมีเรื่องเล่าว่าในอดีตมีคนแอบขึ้นไปพูดจากในช่องผนัง ทำให้ดูเหมือนพระพุทธรูปพูดได้ เพื่อปลุกขวัญทหาร ปิแยร์ ปิชาร์ด จากสำนักฝรั่งเศสแห่งปลายบุรพทิศ ซึ่งสำรวจรังวัดมณฑปอย่างละเอียด เสนอในปี 2552 ว่ามณฑปอาจสร้างไม่เสร็จตามแบบที่วางไว้ ส่วนในปี 2561 วัดศรีชุมฟ้องร้องกรมศิลปากรเรื่องสิทธิในที่ดินรอบมณฑปพระอจนะ และกรมศิลปากรสั่งรื้อสิ่งปลูกสร้างที่ไม่ได้รับอนุญาตในเขตโบราณสถาน กรณีนี้สะท้อนปัญหาการอยู่ร่วมกันระหว่างวัดที่ยังมีพระสงฆ์กับเขตมรดกโลก

โบราณสถานสำคัญอื่น ได้แก่ วัดศรีสวาย ปรางค์สามองค์ศิลปะลพบุรีที่เดิมเป็นเทวสถานแล้วดัดแปลงเป็นวัด วัดสระศรี เจดีย์ทรงลังกาบนเกาะกลางตระพังตระกวน วัดตระพังเงิน วัดพระพายหลวง ปรางค์ศิลาแลงแบบบายนทางเหนือ วัดสะพานหิน บนเนินเขาด้านตะวันตก มีทางปูหินชนวนขึ้นไปถึงพระอัฏฐารสยืน และวัดช้างล้อม ที่มีช้างปูนปั้นรายรอบฐานเจดีย์ ทางเหนือยังมีแหล่งเตาเผาเครื่องสังคโลกอีกด้วย

วัดศรีสวายมีประวัติที่ต่างจากวัดอื่น สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพสันนิษฐานว่าชื่อเดิมคือ "ศรีศิวายะ" หมายถึงพระศิวะ ในปี 2450 รัชกาลที่ 6 ขณะเป็นสยามมกุฎราชกุมาร ทรงพบรูปพระศิวะในวิหารและหลักไม้ในโบสถ์ จึงสันนิษฐานว่าเดิมเป็นเทวสถานพราหมณ์ที่ใช้ในพิธีโล้ชิงช้า ก่อนดัดแปลงเป็นวัดพุทธภายหลัง สร้างราวพุทธศตวรรษที่ 18 และบูรณะเพิ่มในสมัยอยุธยา ปรางค์สามองค์มีฐานศิลาแลงตัวองค์ก่ออิฐ หันหน้าไปทางทิศใต้ ต่างจากโบราณสถานอื่นของสุโขทัยที่มักหันไปทางตะวันออก ฐานกว้างด้านละ 6.5 เมตร ปรางค์องค์ตะวันออกมีภาพจิตรกรรมภายใน วิหารด้านหน้ากว้าง 14 เมตร ยาว 22 เมตร มีช่องแสงที่ผนังแบบสุโขทัยตอนปลายถึงอยุธยาตอนต้น กำแพงวัดศิลาแลงกว้าง 106.5 เมตร ยาว 117.5 เมตร และมีสระน้ำครึ่งวงกลมที่ชาวบ้านเรียก "สระลอยบาป"

สุโขทัยยังเป็นแหล่งผลิตเครื่องถ้วยที่สำคัญ แหล่งเตาทุเรียงอยู่นอกเมืองทางเหนือรอบวัดพระพายหลวง กรมศิลปากรเริ่มโครงการอนุรักษ์ตั้งแต่ปีงบประมาณ 2559 พบเตา 64 เตา แบ่งเป็นเตาตะกรับ (ระบายความร้อนแนวตั้ง เผาไม่เกิน 800 องศาเซลเซียส) 52 เตา และเตาประทุน (ระบายความร้อนแนวนอน 900–1,200 องศาเซลเซียส) 12 เตา เครื่องถ้วยสุโขทัยมีทาน้ำดินสีขาวรองพื้น เขียนลายสีดำใต้เคลือบใส ลายเด่นคือปลา มีตั้งแต่ปลาตัวเดียวถึง 4 ตัวในใบเดียว ผลหาอายุคาร์บอน-14 ที่มหาวิทยาลัยไวกาโต นิวซีแลนด์ ชี้ว่าการผลิตระยะแรกอยู่ราว 600 ปีก่อนในสมัยพระมหาธรรมราชาลิไท ส่วนระยะหลังราว 550 ปีก่อนมีการสร้างเตาจำนวนมากเพื่อส่งออก ลวดลายจึงประณีตน้อยลง สินค้าน่าจะขนทางคลองแม่ลำพันไปแม่น้ำยม และใช้เกวียนตามถนนพระร่วง ปี 2563 กรมศิลปากรสร้างอาคารโครงไม้ไผ่ 9 หลังคลุมเตาเพื่อป้องกันการเสื่อมสภาพ

สถานะ "ราชธานีแห่งแรกของไทย" ของสุโขทัยก่อตัวชัดเจนในต้นพุทธศตวรรษที่ 25 ปี 2450 รัชกาลที่ 5 ทรงตั้งโบราณคดีสโมสรเพื่อค้นคว้าประวัติศาสตร์ก่อนอยุธยา ราวปี 2450–2451 รัชกาลที่ 6 ขณะเป็นสยามมกุฎราชกุมาร เสด็จตรวจโบราณสถานหัวเมืองเหนือและทรงพระราชนิพนธ์ "เที่ยวเมืองพระร่วง" ซึ่งเชื่อมสุโขทัยเข้ากับ "ชาติไทย" ปี 2457 สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพแบ่งประวัติศาสตร์ไทยเป็นยุคสุโขทัย อยุธยา และรัตนโกสินทร์ นักประวัติศาสตร์รุ่นหลัง เช่น วริศรา ตั้งค้าวานิช ชี้ว่าโครงเรื่องนี้เป็นทั้งการค้นพบและการ "สร้าง" ประวัติศาสตร์ชาติให้เป็นเอกภาพและต่อเนื่อง

กรมศิลปากรเริ่มสำรวจและขึ้นทะเบียนโบราณสถาน 75 แห่งในปี พ.ศ. 2478 ปี พ.ศ. 2496 รัฐบาลจอมพล ป. พิบูลสงคราม ตั้งคณะกรรมการฟื้นฟูบูรณะเมืองสุโขทัย โดยเริ่มขุดแต่งวัดมหาธาตุเป็นแห่งแรก พบปูนปั้นพระสาวก จารึกลานทองในเจดีย์ 5 ยอดที่เชื่อว่าเป็นที่บรรจุอัฐิพระมหาธรรมราชาลิไท และโบราณวัตถุจำนวนมากที่ปัจจุบันจัดแสดงที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติรามคำแหง งานระยะที่ 2 ทำช่วง พ.ศ. 2508–2512 และปี พ.ศ. 2518 ประกาศเขตโบราณสถาน 43,750 ไร่

ปี พ.ศ. 2519 กรมศิลปากรเริ่มทำแผนแม่บท "โครงการอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย" ภายใต้แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติฉบับที่ 4 และ 5 จนคณะรัฐมนตรีอนุมัติ อุทยานเปิดอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 20 พฤศจิกายน พ.ศ. 2531 โดยสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ เสด็จแทนพระองค์ในหลวงรัชกาลที่ 9 ในวาระเฉลิมพระชนมพรรษา 5 รอบ

วันที่ 12 ธันวาคม พ.ศ. 2534 การประชุมคณะกรรมการมรดกโลกครั้งที่ 15 ที่กรุงคาร์เธจ ตูนิเซีย ประกาศ "เมืองประวัติศาสตร์สุโขทัยและเมืองบริวาร" คือสุโขทัย ศรีสัชนาลัย และกำแพงเพชร เป็นมรดกโลกทางวัฒนธรรม ลำดับที่ 574 ตามเกณฑ์ที่ 1 และ 3 พื้นที่รวม 74,075 ไร่ สำรวจพบโบราณสถานในเมืองสุโขทัยราว 193–217 แห่ง ทั้งในกำแพงเมืองและนอกเมืองทั้งสี่ทิศ

งานลอยกระทงเผาเทียนเล่นไฟเป็นงานประจำปีที่โด่งดังที่สุดของสุโขทัย มีการแสดงแสงสีเสียงกลางโบราณสถาน การจุดประทีปและลอยกระทงในตระพังต่าง ๆ และการประกวดนางนพมาศ อย่างไรก็ดี นักประวัติศาสตร์ชี้ว่าในศิลาจารึกมีเพียงคำว่า "เผาเทียน เล่นไฟ" ไม่มีคำว่าลอยกระทง ส่วนเรื่องนางนพมาศหรือตำรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์เป็นวรรณกรรมที่แต่งในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น โดยสมมุติฉากเป็นสุโขทัย งานปี 2566 ระหว่าง 18–27 พฤศจิกายน มีผู้มาเที่ยวกว่า 340,000 คน รัฐบาลผลักดันให้เป็นงานระดับชาติในฐานะซอฟต์พาวเวอร์ มีพิธีจุดเทียนที่พระบรมราชานุสาวรีย์พ่อขุนรามคำแหง พลุและการเล่นไฟที่ตระพังตระกวน และการแสดงแสงสีเสียงเรื่องท้าวศรีจุฬาลักษณ์ที่วัดมหาธาตุ

ปัจจุบันอุทยานแบ่งการเข้าชมเป็นหลายเขต ได้แก่ เขตใน (กลางเมือง) เขตนอกด้านเหนือ (วัดศรีชุม–วัดพระพายหลวง) และเขตอรัญญิกด้านตะวันตก (วัดสะพานหิน) เปิดทุกวัน 06:30–19:30 น. นักท่องเที่ยวนิยมเช่าจักรยานปั่นชม และในตอนเช้ามีการใส่บาตรที่วัดตระพังทอง

ผู้มาเยือนควรแต่งกายสุภาพ ไม่ปีนหรือนั่งบนพระพุทธรูปและโบราณสถาน และไม่ถ่ายภาพในท่าที่ไม่เหมาะสม เพื่อรักษามรดกโลกที่เป็นต้นแบบของศิลปะไทยแห่งนี้