วัดพระศรีรัตนมหาธาตุวรมหาวิหาร (วัดใหญ่)

ตามหลักฐานที่ยอมรับกันทั่วไป วัดนี้สร้างราว พ.ศ. 1900 ในสมัยพระมหาธรรมราชาที่ 1 (พญาลิไท) แห่งกรุงสุโขทัย ส่วนพงศาวดารเหนือเล่าอีกแบบหนึ่งว่า พระเจ้าศรีธรรมไตรปิฎกแห่งเชียงแสนเป็นผู้สร้างเมืองพิษณุโลกและหล่อพระพุทธรูปสำคัญทั้งสามองค์ สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงวินิจฉัยว่ากษัตริย์ในตำนานองค์นี้คือพญาลิไทนั่นเอง

ประวัติพระพุทธชินราชฉบับเก่าแก่ที่สุดอยู่ในพงศาวดารเหนือ ซึ่งพระวิเชียรปรีชา (น้อย) ชำระขึ้นในปลายรัชกาลที่ 1 (ราว พ.ศ. 2350) จากตำราเมืองเหนือหลายเล่ม ตำนานเล่าว่าพระเจ้าศรีธรรมไตรปิฎกแห่งเชียงแสนยกทัพไปตีเมืองสัชนาลัยของพระเจ้าพสุจราช แต่พระพุทธโฆษาจารย์ไกล่เกลี่ยไว้ พระเจ้าพสุจราชจึงถวายพระธิดานางปทุมเทวีเป็นพระมเหสี ต่อมาพระเจ้าศรีธรรมไตรปิฎกสร้างเมืองใหม่ตรงที่เชื่อว่าพระพุทธเจ้าเคยเสวยพระกระยาหารใต้ต้นสมอ คือเมืองพิษณุโลก แล้วสร้างพระธาตุ พระวิหาร และให้ช่างจากสัชนาลัยกับหริภุญไชยหล่อพระพุทธรูป 3 องค์ โดยตำนานระบุศักราชการหล่อว่า พ.ศ. 1500 ต่อมาใน พ.ศ. 2409 รัชกาลที่ 4 ทรงพระราชนิพนธ์ตำนานพระพุทธชินราช พระพุทธชินศรี และพระศรีศาสดาขึ้นใหม่ โดยเน้นว่าผู้สร้างเป็นช่างสยามจากสวรรคโลก

ตำนานการสร้างเล่าว่า พระมหาธรรมราชาโปรดให้หล่อพระพุทธรูป 3 องค์เป็นพระประธานในพระวิหาร 3 หลัง พระพุทธชินสีห์และพระศรีศาสดาหล่อสำเร็จก่อน แต่พระพุทธชินราชหล่อไม่สำเร็จหลายครั้ง จนครั้งสุดท้ายมีชีปะขาวหรือตาปะขาวมาช่วย ซึ่งเชื่อกันว่าเป็นพระอินทร์แปลงกาย บางฉบับว่าหล่อ 3 ครั้ง บางฉบับว่า 4 ครั้ง ด้านศิลปะ สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพกำหนดอายุจากพุทธลักษณะที่ผสมสุโขทัยกับเชียงแสนว่าอยู่ราว พ.ศ. 1900 ขณะที่นักวิชาการบางท่าน เช่น พิชญา สุ่มจินดา เสนอว่าอาจเป็นงานสมัยอยุธยาตอนปลาย แต่ความเห็นหลักยังเป็นไปตามแนวของสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ

พระพุทธชินราชเป็นพระพุทธรูปสำริดปางมารวิชัย หน้าตักกว้าง 5 ศอก 1 คืบ 5 นิ้ว สูง 7 ศอก พระพักตร์ค่อนข้างกลม พระขนงโก่ง พระรัศมีเป็นเปลวเพลิง ชาวพิษณุโลกเรียกด้วยความเคารพว่า “หลวงพ่อใหญ่” ซุ้มเรือนแก้วไม้แกะสลักปิดทองรอบองค์พระ รวมถึงรูปท้าวเวสสุวัณและอาฬวกยักษ์ที่ยืนรักษาสองข้าง เชื่อว่าเพิ่มเข้ามาในสมัยอยุธยา

ผังวัดมีพระปรางค์ประธานอยู่กลาง ซึ่งเป็นที่ประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุ รอบพระปรางค์มีพระวิหาร 4 ทิศ ได้แก่ ทิศตะวันตกเป็นพระวิหารหลวงประดิษฐานพระพุทธชินราช ทิศตะวันออกเป็นที่ประดิษฐานพระอัฏฐารส ทิศเหนือเดิมเป็นที่ประดิษฐานพระพุทธชินสีห์ และทิศใต้เดิมเป็นที่ประดิษฐานพระศรีศาสดา มีพระระเบียงล้อม 2 ชั้น พระปรางค์สูงราว 15 วา ข้อมูลท่องเที่ยวระบุว่าเดิมเป็นเจดีย์แบบสุโขทัย ภายหลังดัดแปลงเป็นปรางค์แบบอยุธยาตอนต้นบนฐาน 20 เหลี่ยม สมัยรัชกาลที่ 5 มีการสั่งกระเบื้องเคลือบสีทองจากอิตาลีมาประดับ ต่อมากระเบื้องหลุดร่วง ชาวบ้านนิยมเก็บไว้บูชาเพราะด้านหลังมีปุ่ม 5 ปุ่มถือเป็นสิริมงคล

พระวิหารหลวงที่ประดิษฐานพระพุทธชินราชเป็นสถาปัตยกรรมสุโขทัยที่สง่างามและสมบูรณ์ที่สุดแห่งหนึ่งในไทย หลังคาซ้อนลดหลั่น ภายในมืดสลัว ทำให้องค์พระสีทองโดดเด่น วิกิพีเดียภาษาอังกฤษระบุว่าพระวิหารรอดพ้นจากการล้อมเมืองของพม่าใน พ.ศ. 2318

พระวิหารหลวงผ่านการบูรณะหลายครั้ง ครั้งใหญ่ล่าสุดก่อนปัจจุบันคือ พ.ศ. 2529 เมื่อต้น พ.ศ. 2559 วัดได้เสนอให้กรมศิลปากรและสำนักงานทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์เข้ามาบูรณะ เพราะโครงสร้างไม้เครื่องบนผุกร่อนหลายจุด กระเบื้องหลังคาโป่ง และภายในร้อนอบอ้าวจากระบบระบายอากาศ คณะเจ้าหน้าที่ลงตรวจสอบเมื่อ 10 มิถุนายน พ.ศ. 2559

วัดนี้มีความสำคัญต่อกษัตริย์อยุธยาตลอดมา บทความของหนังสือพิมพ์แนวหน้าอ้างหลักฐานว่าใน พ.ศ. 2025 สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถซึ่งประทับที่เมืองพิษณุโลก ทรงบูรณะพระอารามและโปรดให้สมโภช 15 วัน 15 คืน กษัตริย์ที่เสด็จมานมัสการต่อ ๆ มาก็โปรดให้มีการสมโภชจนกลายเป็นราชประเพณี

ศิลปวัฒนธรรมระบุว่า สมเด็จพระนเรศวรมหาราชเสด็จมานมัสการและถวายเครื่องต้นเป็นพุทธบูชาหลังชนะศึกหงสาวดี ส่วนสมเด็จพระเอกาทศรถโปรดให้นำทองนพคุณมาปิดทององค์พระเป็นครั้งแรก วิกิพีเดียระบุปี ค.ศ. 1603 (พ.ศ. 2146) เดิมพระพุทธชินราชเป็นสำริดที่ไม่ได้ปิดทอง

บานประตูประดับมุกของพระวิหารหลวงเป็นงานชิ้นเอกสมัยอยุธยาตอนปลาย เป็นบานคู่กว้างราว 1 เมตร สูงราว 4.50 เมตร ประดับมุกเป็นวงกลมล้อมรูปสัตว์หิมพานต์ เช่น ราชสีห์ เหมราช และกินนร สลับลายกนก มีจารึกว่าสร้างใน พ.ศ. 2299 สมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ ใช้ช่าง 130 คน ทำนาน 5 เดือน 20 วัน ข้อมูลท่องเที่ยวบางแหล่งระบุว่าบานประตูไม้แกะสลักเดิมถูกนำไปไว้ที่วัดอื่นในภาคเหนือตอนล่าง

สมัยรัตนโกสินทร์ พระพุทธรูปสององค์ถูกอัญเชิญไปกรุงเทพฯ พระพุทธชินสีห์จากพระวิหารทิศเหนือซึ่งชำรุด ถูกอัญเชิญล่องแม่น้ำเจ้าพระยาในรัชกาลที่ 3 โดยกรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพ ปีที่แน่นอนยังไม่ตรงกัน เฮนรี เบอร์นีย์ ทูตอังกฤษที่ได้เห็นขบวนแห่บันทึกว่าเป็น พ.ศ. 2368 ขณะที่เอกสารอื่นระบุ พ.ศ. 2372 หรือ 2374 พระพุทธชินสีห์ประดิษฐานที่มุขหลังพระอุโบสถวัดบวรนิเวศวิหารก่อน แล้วเจ้าฟ้ามงกุฎขณะทรงผนวชโปรดให้อัญเชิญเป็นพระประธาน เบอร์นีย์บรรยายว่าผู้คนลงเรือมาชมขบวนกันเต็มแม่น้ำ

พระศรีศาสดามีเส้นทางยาวกว่า เจ้าอาวาสวัดบางอ้อยช้าง จังหวัดนนทบุรี อัญเชิญไปประดิษฐานระยะหนึ่ง ต่อมาสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิชัยญาติ (ทัต บุนนาค) ขอไปเป็นพระประธานวัดประดู่ฉิมพลี จากนั้นรัชกาลที่ 4 โปรดให้อัญเชิญมาไว้ที่วัดบวรนิเวศวิหาร ปัจจุบันอยู่ในพระวิหารพระศาสดา ทำให้ในพิษณุโลกเหลือพระพุทธชินราชเป็นองค์หลัก ส่วนพระวิหารทิศเหนือมีพระพุทธชินสีห์องค์จำลองประดิษฐานแทน

ใน พ.ศ. 2376 เจ้าฟ้ามงกุฎขณะทรงผนวชเป็นวชิรญาณภิกขุ เสด็จประพาสหัวเมืองเหนือ ได้มานมัสการพระพุทธชินราชและถวายกำไลหยกสวมที่นิ้วพระหัตถ์

รัชกาลที่ 5 ทรงตั้งพระทัยจะอัญเชิญพระพุทธชินราชไปเป็นพระประธานพระอุโบสถวัดเบญจมบพิตรดุสิตวนาราม แต่สมุหเทศาภิบาลมณฑลพิษณุโลกกราบทูลถึงความหวงแหนของชาวเมือง และเล่าว่าครั้งที่อัญเชิญพระพุทธชินสีห์ไป เมืองเงียบเหงา “เหมือนศพลงเรือน” จึงทรงเปลี่ยนพระทัยให้หล่อองค์จำลองแทน โดยมีพระประสิทธิปฏิมาเป็นหัวหน้าช่าง พิธีเททองจัดที่หน้าพระวิหารหลวงเมื่อ 20 ตุลาคม พ.ศ. 2444 และอัญเชิญองค์จำลองเข้าประดิษฐานที่วัดเบญจมบพิตรเมื่อ 30 ธันวาคม พ.ศ. 2444 ปีเดียวกันยังมีการปิดทององค์จริงใหม่ด้วย

เรื่องที่รัชกาลที่ 5 ไม่ได้อัญเชิญพระพุทธชินราชยังมีเรื่องเล่ามุขปาฐะหลายสำนวน สำนวนพิษณุโลกเล่าว่าเมื่อเตรียมเชิญองค์พระลงแพในแม่น้ำน่าน กลับเข็นไม่ไปหรือแพไม่ยอมเคลื่อน อีกสำนวนจากพิจิตรเล่าว่ามีการเตรียมเชิญหลวงพ่อเพชรไปแทน ชาวบ้านจึงนำไปซ่อน ส่วนในพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ 5 ภาคปกิณกะ ทรงเล่าถึงความเชื่อของชาวเมืองว่าเมื่อพระพุทธชินสีห์ถูกเชิญไป ฝนแล้งถึง 3 ปี และกรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพประชวรอยู่ปีเศษแล้วสวรรคต ชาวบ้านเชื่อว่าเกี่ยวข้องกัน เรื่องเหล่านี้เป็นตำนานที่ถ่ายทอดกันมา ไม่ใช่ข้อเท็จจริงที่ยืนยันได้

พระพุทธชินราชได้ชื่อว่าเป็นพระพุทธรูปที่มีการจำลองมากที่สุดในไทย ศิลปวัฒนธรรมอธิบายว่ามาจากหลายเหตุผล ทั้งตำนานที่ว่าเทวดาต้องมาช่วยหล่อ ความเกี่ยวพันกับราชวงศ์จักรีที่บรรพบุรุษรัชกาลที่ 1 เคยรับราชการที่พิษณุโลก และรัชกาลที่ 1 เองเคยนมัสการองค์พระขณะเป็นเจ้าพระยาจักรี รวมถึงการที่รัชกาลที่ 6 ยกย่องว่าเป็นศิลปะสูงสุดของไทยตามแนวคิดโบราณคดีชาตินิยม ปัจจุบันพระพุทธชินราชจำลองเป็นพระประธานในวัดจำนวนมากทั่วประเทศ รวมถึงวัดไทยในต่างแดน

พ.ศ. 2458 รัชกาลที่ 6 ทรงยกวัดขึ้นเป็นพระอารามหลวงชั้นเอก และใน พ.ศ. 2469 รัชกาลที่ 7 กับสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณีเสด็จมานมัสการ ทรงถวายเครื่องราชอิสริยาภรณ์นพรัตนราชวราภรณ์คล้องที่นิ้วพระหัตถ์ และพระบรมราชินีทรงถวายผ้าทรงสะพัก

งานนมัสการหรืองานสมโภชพระพุทธชินราชจัดเป็นประจำทุกปีช่วงขึ้น 6–12 ค่ำ เดือน 3 วัดและจังหวัดร่วมกันจัดมาตั้งแต่ พ.ศ. 2477 เช่นใน พ.ศ. 2568 จัดวันที่ 3–9 กุมภาพันธ์ เป็นครั้งที่ 91 และนับเป็นการสมโภชครบ 668 ปีขององค์พระ รายได้ส่วนหนึ่งใช้บูรณะวัด

พิพิธภัณฑ์ภายในวัดซึ่งเดิมวัดดูแลเอง ได้รับการประกาศในราชกิจจานุเบกษาเมื่อ 14 พฤศจิกายน พ.ศ. 2504 ให้เป็นพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระพุทธชินราช อยู่ในความดูแลของกรมศิลปากร

พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระพุทธชินราชเดิมใช้พระวิหารพระพุทธชินสีห์และพระวิหารพระศรีศาสดาเป็นที่จัดแสดง ต่อมา พ.ศ. 2557 ได้สร้างอาคารใหม่ สำนักศิลปากรที่ 6 สุโขทัย ปรับปรุงนิทรรศการตั้งแต่ พ.ศ. 2561 จนแล้วเสร็จใน พ.ศ. 2567 แบ่งเป็น 9 ส่วน เช่น เครื่องราชสักการะต้นไม้เงินต้นไม้ทอง สังวาลและเครื่องราชอิสริยาภรณ์ที่ถวายพระพุทธชินราช กลองมโหระทึกที่วัดเก็บรักษา งาช้างแกะสลัก พระพุทธรูปบุเงินบุทอง และดาวเพดานพระปรางค์ เข้าชมฟรี เปิดวันพุธ–อาทิตย์ 08.30–16.00 น. ปิดวันจันทร์ อังคาร และวันหยุดนักขัตฤกษ์

สมัยรัชกาลที่ 9 ใน พ.ศ. 2510 พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ เสด็จมาถวายเครื่องราชอิสริยาภรณ์และผ้าทรงสะพัก วิกิพีเดียระบุว่ามีการปิดทองใหม่ใน ค.ศ. 2004 (พ.ศ. 2547) และใน พ.ศ. 2550 สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชในขณะนั้นเสด็จแทนพระองค์ถวายสังวาลนพรัตนราชวราภรณ์

นอกจากพระพุทธชินราช ด้านหลังพระปรางค์ยังมีพระอัฏฐารส พระพุทธรูปยืนปางห้ามญาติสูง 18 ศอก วิหารเดิมพังทลาย เหลือเสาศิลาแลงที่เรียกว่า “เนินวิหารเก้าห้อง” กรมศิลปากรบูรณะและทาสีใหม่ทั้งองค์ ยังมีวิหารพระเหลือ ซึ่งเล่าว่าหล่อจากสำริดที่เหลือจากการหล่อพระพุทธรูปสามองค์ ตั้งอยู่ท่ามกลางต้นโพธิ์ และวิหารแกลบที่จำลองการปรินิพพาน มีหีบศพหินและรูปพระมหากัสสปะ ซึ่งข้อมูลท่องเที่ยวระบุว่าเป็นแห่งเดียวในไทย

วัดเปิดทุกวันเวลา 06.30–18.00 น. ไม่เก็บค่าเข้า ทุกต้นเดือนตุลาคมยังมีการแข่งเรือยาวประเพณีในแม่น้ำน่านหน้าวัด ซึ่งเป็นภาพคู่เมืองพิษณุโลก

พระวิหารหลวงเป็นที่สักการะสำคัญที่มีผู้คนแน่นเกือบตลอดวัน ผู้มาเยือนควรแต่งกายสุภาพ ถอดรองเท้าก่อนเข้าพระวิหาร สำรวมกิริยา และไม่ใช้แฟลชหรือส่งเสียงดังขณะผู้อื่นกราบไหว้