พิพิธภัณฑ์พื้นบ้านจ่าทวี

จ่าสิบเอก ร้อยตรี ดร.ทวี บูรณเขตต์ เกิดเมื่อวันที่ 9 ตุลาคม 2475 ที่บ้านคลองเตาไห ตำบลหัวรอ เมืองพิษณุโลก เรียนจบเพียงมัธยมปีที่ 3 แต่ได้วิชาวาดและแกะสลักจากบิดาซึ่งเป็นช่างและครูศิลปะ ปี 2498 เข้ารับราชการทหารในกองทัพภาคที่ 3 เป็นช่างเขียน และได้ฝึกงานหล่อที่กองหัตถศิลป์ กรมศิลปากร ซึ่งเป็นที่ที่ได้พบศาสตราจารย์ศิลป์ พีระศรี

ท่านหล่อพระบรมรูปสมเด็จพระนเรศวรมหาราชให้กองทัพภาคที่ 3 และหล่อพระพุทธชินราชจำลองที่มีพระปรมาภิไธยย่อ ภ.ป.ร. ปี 2521 ลาออกจากราชการมาหล่อพระเต็มตัว ตั้งโรงหล่อพระบูรณะไทยจากห้องเช่าเล็กๆ และรับลูกศิษย์ จนลูกศิษย์หลายคนตั้งโรงหล่อของตัวเอง บางแหล่งระบุปีลาออกเป็น 2510

ปี 2526 ท่านนำรายได้จากโรงหล่อมาสร้างอาคารพิพิธภัณฑ์หลังแรก ปีเดียวกับที่ได้รับรางวัลด้านงานช่างหล่อจากคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ ก่อนขยายเป็น 5 หลัง รวบรวมของใช้กว่าหมื่นชิ้นจากภาคเหนือตอนล่าง ทั้งนครสวรรค์ พิจิตร พิษณุโลก กำแพงเพชร เพชรบูรณ์ ตาก สุโขทัย และอุตรดิตถ์ ปี 2541 พิพิธภัณฑ์ได้รางวัลอุตสาหกรรมท่องเที่ยวไทย

อาคารจัดแสดงมีเรือนไม้สองชั้นที่ชั้นล่างมีภาพประวัติศาสตร์พิษณุโลก รวมถึงไฟไหม้ใหญ่ปี 2500 หุ่นจำลองเรือและบ้าน สมุนไพรและยาแผนโบราณ ชั้นบนเป็นเครื่องมือช่าง อีกอาคารมีผ้าทอ เครื่องสีข้าว เครื่องจักสาน เครื่องปั้นดินเผา เครื่องดนตรี ของเล่น ทองเหลือง อาวุธ เชี่ยนหมาก และเบญจรงค์ อาคารหนึ่งเล่าวิถีไทยทรงดำ (ลาวโซ่ง) บ้านแหลมมะค่า บางระกำ และมีห้องเกียรติยศของจ่าทวี นอกจากนี้ยังมีกับดักสัตว์ เครื่องมือจับปลา และสวนสมุนไพร

ท่านได้รับปริญญาดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์จากมหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒปี 2527 มหาวิทยาลัยศิลปากรปี 2541 และมหาวิทยาลัยนเรศวรปี 2566 และได้รับการยกย่องหลายครั้ง ปี 2560 เป็นครูศิลป์ของแผ่นดิน ปี 2565 เป็นศิลปาจารย์คนแรกของประเทศ ซึ่งสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ พระราชทานรางวัล และเป็นศิลปินแห่งชาติสาขาทัศนศิลป์ (ประติมากรรมและงานหล่อ) ประจำปี 2566 มีพิธียกย่องที่พิพิธภัณฑ์เมื่อ 26 ตุลาคม 2567 และเปิดบ้านศิลปินแห่งชาติเมื่อ 23 มกราคม 2568 วันที่ 2 กุมภาพันธ์ 2567 ได้รับพระราชทานยศร้อยตรี และถึงแก่กรรมเมื่อวันที่ 21 กันยายน 2569 สิริอายุ 93 ปี ตั้งศพที่วัดตาปะขาวหาย

ฝั่งตรงข้ามคือโรงหล่อพระบูรณะไทย เข้าชมฟรี หล่อพระแบบสูญขี้ผึ้ง ส่วนใหญ่เป็นพระพุทธชินราชจำลอง องค์ใหญ่ใช้เวลาเป็นปี แต่ไม่ได้มีการเทหล่อทุกวัน ควรสอบถามก่อน ข้อมูลเวลาเปิดไม่ตรงกัน ราว 08:30–16:30 น. บางแหล่งว่าปิดวันจันทร์ ค่าเข้าราว 50 บาท เด็ก 20–25 บาท บางแหล่งระบุชาวต่างชาติ 100 บาท หลังการถึงแก่กรรมของจ่าทวี ควรโทรเช็กที่ 055-212-749 ก่อนไป