หมู่บ้านสันติชล

เรื่องของสันติชลต้องย้อนไปที่สงครามกลางเมืองจีน เมื่อพรรคคอมมิวนิสต์ชนะใน พ.ศ. 2492 ทหารก๊กมินตั๋ง (จีนคณะชาติ) ของเจียงไคเชกบางส่วนถอยไปไต้หวัน แต่กองทัพในมณฑลยูนนานถูกตัดขาด งานวิจัยของมหาวิทยาลัยศิลปากรระบุว่าผู้อพยพแยกเป็นสองกลุ่ม คือทหารติดอาวุธ และพลเรือนจีนฮ่อที่หนีภัยตามมา

ราวปลาย พ.ศ. 2492 ถึงต้น 2493 ทหารกองทัพที่ 13 ถอยเข้ารัฐฉานของพม่า ทหารที่เหลือราว 1,700 นายภายใต้นายพลหลี่หมี่เป็นที่รู้จักในชื่อ "กองพล 93" ตั้งฐานที่เชียงตุง ท่าขี้เหล็ก และต่อมาที่เมืองสาด ในปี 2494–2495 กองทัพนี้พยายามบุกกลับยูนนานหลายครั้งแต่ไม่สำเร็จ

พม่าร้องเรียนต่อสหประชาชาติใน พ.ศ. 2496 จึงมีคณะกรรมการสี่ฝ่าย คือพม่า สหรัฐฯ ไต้หวัน และไทย ประชุมที่กรุงเทพฯ ทหารชุดแรกถูกส่งตัวไปไต้หวันผ่านเชียงรายในปี 2496–2497 แต่ยังเหลือทหารนอกแบบราว 6,000 คน การอพยพรอบสองเกิดในปี 2504 อีกราว 4,400 คน ส่วนที่เหลือก็ข้ามเข้าไทยและลาว

ในไทย ทหารจีนคณะชาติตั้งชุมชนตามแนวชายแดน เช่น สันติคีรีหรือดอยแม่สลอง ต่อมารัฐบาลไทยให้กองทัพที่ 3 และที่ 5 ช่วยรบกับพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทย แลกกับสถานะทางกฎหมาย วิกิพีเดียระบุว่าทหารก๊กมินตั๋งเข้ามาในพื้นที่ปายช่วงต้นทศวรรษ 2500 ส่วนบทความชุมชนใน gotoknow ระบุว่าจีนฮ่อในแม่ฮ่องสอนส่วนใหญ่สืบเชื้อสายจากกองพล 93 และอยู่ตามแนวชายแดนนานโดยไม่มีบัตรประชาชน ข่าวมติชนและฐานเศรษฐกิจให้วันที่ชัดขึ้นว่าเที่ยวบินแรกส่งทหารไปไต้หวันออกเมื่อ 7 พฤศจิกายน 2496 ไต้หวันยุติการสนับสนุนกองพล 93 ในปี 2504 คณะรัฐมนตรีไทยอนุญาตให้กองทัพที่ 3 และ 5 อยู่ในไทยเมื่อ 6 ตุลาคม 2513 และการกลับเข้าสู่สังคมไทยเชื่อมกับคำสั่ง 66/2523 แต่ยังไม่มีแหล่งระบุว่าทหารหน่วยใดมาตั้งที่สันติชล

คำว่า "ฮ่อ" เป็นคำที่ล้านนาและล้านช้างใช้เรียกคนจีนจากยูนนานมาแต่เดิม บางแหล่งเชื่อว่าอาจมาจากอาณาจักรน่านเจ้าแถบทะเลสาบเอ๋อไห่ เมืองต้าหลี่ สยามเองก็เคยมีศึก "ปราบฮ่อ" ในช่วง พ.ศ. 2418–2430 แต่จีนฮ่อในหุบปายทุกวันนี้คือคนรุ่นหลังที่หนีภัยสงครามมา

งานวิจัยของเทพิตา ซื่อหาญ และอรศิริ ปาณินท์ (วารสาร Veridian E-Journal มหาวิทยาลัยศิลปากร ปี 2558) ระบุว่าบ้านสันติชลตั้งขึ้นใน พ.ศ. 2518 โดยอ้างบันทึกปี 2552 ของคุณพิสมัย หล่ออริยวัฒน์ ชาวบ้านและนักวิจัยชุมชน จึงเป็นข้อมูลจากคนในหมู่บ้านเอง ส่วนแหล่งอื่นที่ว่า "กว่า 70 ปี" นับจากตอนที่ชุมชนออกจากจีน ยังไม่พบแหล่งที่อธิบายที่มาของชื่อสันติชลโดยตรง เว็บท่องเที่ยวภาษาจีนเรียกหมู่บ้านว่า 南湖山地村 และชื่อสันติชลอาจมาจากเสียงจีน "ซานตี้ชุน" (山地村 หมู่บ้านบนภูเขา) ที่บังเอิญมีความหมายดีในภาษาไทยว่าสันติและสายน้ำ ซึ่งยังเป็นข้อสันนิษฐาน

บ้านดั้งเดิมเรียงขึ้นตามไหล่เขาตามซอยเล็กที่แยกจากถนนหลัก ผนังเป็นดินดิบหรือไม้ไผ่สาน หลังคามุงหญ้าคา เป็นบ้านชั้นเดียวสามห้อง มีห้องโถงกลางและห้องนอนสองข้าง ครัวกับห้องน้ำแยกออกมา มีลานกลางบ้านและชานหน้าบ้าน ต่อมาเมื่อรัฐบาลไต้หวันช่วยสร้างบ้านใหม่ บ้านดินหลายหลังถูกรื้อและเปลี่ยนเป็นผนังก่ออิฐฉาบปูนแต่ยังคงผังเดิม

ชาวบ้านเล่าใน gotoknow (สิงหาคม 2549) ว่ายาเสพติดเข้ามาในหมู่บ้านตั้งแต่ราว พ.ศ. 2532 ปัญหาหนักขึ้นจนถูกปราบปรามราวปี 2537–2538 ตามด้วยช่วงหวาดกลัวและลำบากอีก 6–7 ปี กรุงเทพธุรกิจระบุว่าหมู่บ้านแทบปิดตัวเพราะยาเสพติด ก่อนจะหันมาทำการท่องเที่ยวหลังรัฐบาลปราบปรามยาเสพติดในปี 2546 แหล่งข้อมูลหนึ่งยืนยันว่าชาวบ้านที่นี่ไม่เคยปลูกฝิ่น จึงน่าจะเป็นทางผ่านของยามากกว่าแหล่งปลูก

ประชาคมหมู่บ้านประกาศเป็นหมู่บ้านปลอดยาเสพติดราวปี 2546–2547 แล้วตั้งศูนย์วัฒนธรรมจีนยูนนานเพื่อสร้างอาชีพและเปลี่ยนภาพลักษณ์ ศูนย์เปิดอย่างเป็นทางการวันที่ 9 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2548 โดยรองผู้ว่าราชการจังหวัดแม่ฮ่องสอน ประสิทธิ์ ประเสริฐศรี

ราวปี 2549 ผู้ใหญ่บ้านบุญหล่อ หล่ออริยวัฒน์ ซึ่งเป็นผู้ใหญ่บ้านปีที่สอง ดูแลหมู่บ้าน 190 ครัวเรือน ประชากรราว 1,070 คน ร่วมกับผู้ช่วย 4 คนและคณะกรรมการ 13 คน แต่ละคนดูแลราว 10 ครัวเรือน หมู่บ้านทำงานกับทหาร สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) และศูนย์ประสานงานวิจัยแม่ฮ่องสอน ซุ้มประตูหมู่บ้านใช้แรงงานราว 3,000 แรงใน 72 วัน แต่เสียหายจากน้ำท่วมปายปี 2548 ซุ้มประตูนี้สร้างหลังชาวบ้านไปศึกษาดูงานที่บ้านรักไทย และบันทึกปี 2549 เล่าว่าแรงผลักสำคัญของการเปลี่ยนแปลงคือความตั้งใจจะเป็นพลเมืองไทยและอยู่อย่างสงบ

กลุ่มอาชีพในหมู่บ้านมีทั้งเลี้ยงไก่ ปลูกผักอินทรีย์ เย็บผ้า ทำรองเท้าผ้าจีน และแปรรูปถั่วเหลืองเป็นเต้าหู้และขนม กลางปี 2549 เครือข่ายท่องเที่ยวชุมชนจากกาฬสินธุ์ นครพนม มุกดาหาร และสกลนคร มาศึกษาดูงาน ได้กินโต๊ะจีน หมั่นโถว จิบชาอูหลง และชมการแสดงกังฟูกับการแสดงยูนนาน

ตรุษจีนเป็นช่วงที่หมู่บ้านคึกคักที่สุด บันทึกเมื่อ 17 กุมภาพันธ์ 2550 เล่าว่าชาวบ้านแขวนโคมแดง ครอบครัวกลับมารวมตัวกัน และกินสุกี้ยูนนานร่วมกัน โดยเรียกสันติชลว่าเป็นหมู่บ้านจีนยูนนานแห่งเดียวในปาย

การสำรวจภาคสนามปี 2555 พบว่าบ้านยังเป็นชั้นเดียวแต่ต่อเติมออกไป โดยเฉพาะริมถนนหลักที่ทำร้านค้าด้านหน้า มีสิ่งใหม่คือศูนย์วัฒนธรรม จุดชมวิว วัดพุทธประจำหมู่บ้าน และโบสถ์คริสต์ วัสดุส่วนใหญ่เปลี่ยนเป็นปูน บล็อก สังกะสี และไม้อัด บ้านดินแท้เหลือไม่มาก ต่อมาวัดในหมู่บ้านไม่ค่อยมีคนใช้ เพราะชาวบ้านนิยมไหว้ศาลเจ้าและบรรพบุรุษมากกว่า

ชาวบ้านพูดภาษาจีนยูนนานและภาษาไทย นับถือบรรพบุรุษและศาลเจ้าแบบจีน ควบคู่กับพุทธและคริสต์ มีโรงเรียนสอนภาษาจีนของหมู่บ้าน อาหารขึ้นชื่อคือขาหมูหมั่นโถว ซุปไก่ดำ หมั่นโถว เต้าหู้ และชาอูหลงกับชาผู่เอ่อ ห่างไปราว 100 เมตรคือบ้านใหม่สหสัมพันธ์ซึ่งเป็นหมู่บ้านลีซู และรอบ ๆ หุบปายยังมีชาวลีซูและลาหู่ที่อพยพมาตั้งแต่ต้นศตวรรษที่ 20

เหนือหมู่บ้านขึ้นไปราว 1–2 กิโลเมตรมีจุดชมวิวหยุนไหล (雲來 แปลว่าเมฆมา) ที่ขึ้นชื่อเรื่องทะเลหมอกจนสาย มีชาและหมั่นโถวขาย ค่าเข้าราว 20 บาท ปี 2563 ชาวบ้านมีรถรับส่งคนละ 30 บาทเมื่อครบราว 10 คน หรือเหมา 300 บาท ข้าง ๆ หมู่บ้านยังมีไร่ส้มโฟงหยุนที่ให้เช่าชุดจีนถ่ายรูป ปัจจุบันจุดชมวิวดำเนินการโดยชุมชน ค่าเข้า 20 บาทได้ชาฟรี และกางเต็นท์ได้ราว 100–300 บาท ส่วนเรื่องที่บล็อกจีนเล่าว่าไต้หวันมอบเมล็ดชาให้หมู่บ้านยังยืนยันไม่ได้ และอาจสับสนกับดอยแม่สลอง

นักท่องเที่ยวต่างชาติบางคนวิจารณ์ว่าสันติชลเหมือนสวนสนุกเชิงพาณิชย์มากกว่าหมู่บ้านจริง แต่งานวิจัยศิลปากรสรุปว่าการท่องเที่ยวเปลี่ยนแค่ร้านค้าและการต่อเติม ไม่ได้เปลี่ยนรูปแบบบ้านหลัก ที่นี่จึงเป็นทั้งชุมชนที่คนอยู่จริง และมีลานวัฒนธรรมที่สร้างไว้ต้อนรับนักท่องเที่ยว ปี 2562 หมู่บ้านลงทะเบียนเป็นพิพิธภัณฑ์ชุมชนในฐานข้อมูลมิวเซียมไทยแลนด์ ปี 2569 ยังเข้าฟรีและเป็นจุดหมายยอดนิยมของปาย