วัดน้ำฮู

"ฮู" เป็นคำเมืองและภาษาไท แปลว่ารู น้ำฮูจึงแปลว่าน้ำที่ออกจากรู แหล่งข้อมูลเกือบทั้งหมดอธิบายว่าวัดได้ชื่อจากน้ำในพระเศียรหลวงพ่ออุ่นเมือง และหมู่บ้านก็ได้ชื่อตามวัด มีเพียงหน้าเว็บเก่าแห่งหนึ่งที่อธิบายว่าเป็นน้ำที่ไหลออกจากรูในพื้นที่

ประวัติของปายย้อนไปไกลก่อนจะมีวัด วิกิพีเดียระบุว่ามีชาวลัวะอยู่ในหุบปายเมื่อราว 2,000 ปีก่อน และชาวไทใหญ่ตั้งบ้านเวียงเหนือห่างตัวเมืองปัจจุบันไปทางเหนือราว 3 กิโลเมตรใน พ.ศ. 1794 งานวิชาการในวารสารพิฆเนศวร์สาร ปี 2566 ระบุว่าเวียงเหนือเป็นเมืองโบราณมีคูน้ำคันดิน อายุก่อน พ.ศ. 1860 พบพระพุทธรูปล้านนา ศาลเจ้าเมือง กู่เจ้าเมือง และวัดร้างหลายแห่ง

ที่มาของชื่อปายมีหลายตำนาน บางแหล่งว่าเป็นคำไทใหญ่แปลว่าย้ายถิ่น บางแหล่งว่ามาจากชื่อขุนส่างปาย และบางแหล่งว่ามาจากคำว่า "พลาย" เพราะเชียงใหม่เคยมาคล้องช้างพลายแถบนี้ ต่อมาเจ้าแก้วเมืองจากเชียงใหม่แนะนำให้ขุนส่างปายย้ายเมืองมาฝั่งตะวันตกของแม่น้ำปาย เมืองใหม่เรียกว่าเวียงใต้ ซึ่งเป็นตำบลที่วัดน้ำฮูตั้งอยู่ในปัจจุบัน

ยังไม่มีเอกสารชัดเจนว่าวัดน้ำฮูสร้างเมื่อไรและใครสร้าง ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรและแหล่งข้อมูลอื่นระบุตรงกันว่าวัดเคยเป็นวัดร้างมานาน ก่อนจะได้รับการฟื้นฟูในศตวรรษที่ 20

ตำนานท้องถิ่นที่เล่ากันมากที่สุดผูกวัดไว้กับสมเด็จพระนเรศวรมหาราช ว่าพระองค์ทรงนำอัฐิและเส้นพระเกศาของพระสุพรรณกัลยา พระพี่นางที่เป็นตัวประกันอยู่หงสาวดี กลับมาจากพม่า และตั้งทัพที่นี่ พระพี่นางมาเข้าฝันขอให้บรรจุไว้ที่ชายแดนดินแดนไทย รุ่งเช้าจึงโปรดให้สร้างวัดและเจดีย์ บางสำนวนเล่าว่าทรงเสี่ยงทายหาที่ตั้งเจดีย์ เจดีย์ทองหลังวิหารจึงถูกเรียกว่าเจดีย์พระสุพรรณกัลยา

แต่ตำนานนี้ควรถือเป็นความเชื่อท้องถิ่น ไม่ใช่ประวัติศาสตร์ที่ยืนยันได้ นิตยสารศิลปวัฒนธรรมชี้ว่าพระนามพระสุพรรณกัลยาไม่ปรากฏในพระราชพงศาวดาร เรื่องการสิ้นพระชนม์มาจากคำให้การที่เล่าไม่ตรงกัน นักประวัติศาสตร์พม่าบางคนเห็นว่าพระองค์อาจไม่ได้ถูกประหาร และทัพของสมเด็จพระนเรศวรในปี 2147 ก็เดินทางผ่านเมืองหาง ไม่ใช่ปาย

วันที่บันทึกได้ครั้งแรกที่วัดคือ พ.ศ. 2468 เมื่อผู้ใหญ่ทอน นายเห็งพงษ์ พงษ์คำเต็ม และชาวบ้าน ร่วมกันสร้างศาลาเพื่อเป็นที่ประดิษฐานพระพุทธรูปในวัดร้าง

พ.ศ. 2474 ครูบาศรีวิชัย นักบุญแห่งล้านนา ธุดงค์มาถึงปายพร้อมลูกศิษย์ พบวัดทรุดโทรม มีเจดีย์ที่รกร้างอยู่ด้านหลังและพระพุทธรูปเก่าองค์หนึ่ง ท่านสร้างวิหารหลังปัจจุบัน และตามรายงานของเชียงใหม่นิวส์ปี 2569 ได้สร้างเจดีย์ที่บรรจุอัฐิพระสุพรรณกัลยาด้วย (บางแหล่งว่าเป็นการบูรณะเจดีย์เดิม) หลายแหล่งระบุว่าพระพุทธรูปได้ชื่อหลวงพ่ออุ่นเมืองหลังการบูรณะครั้งนี้ ชื่อนี้มีความหมายราวกับความอบอุ่นหรือความร่มเย็นของเมือง

ร่องรอยของครูบาศรีวิชัยในอำเภอปายไม่ได้มีแค่วัดน้ำฮู วันที่ 17 พฤศจิกายน 2568 สำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดแม่ฮ่องสอนร่วมกับลำพูน อำเภอปาย และ อบต.เมืองแปง จัดพิธีที่วัดศรีวิชัย ตำบลเมืองแปง อำเภอปาย เพื่อเปิดเส้นทาง "ตามรอยศรัทธาครูบาศรีวิชัย" ที่เชื่อมเชียงใหม่ ลำพูน ลำปาง และแม่ฮ่องสอน ส่วนเส้นทางและวันเวลาที่ท่านธุดงค์ผ่านปายจริงยังไม่พบบันทึกละเอียด

หลวงพ่ออุ่นเมืองเป็นพระพุทธรูปสำริดปางมารวิชัย ศิลปะล้านนาแบบสิงห์สามหรือที่เรียกกันว่าแบบเชียงแสน พระโมฬีครอบพระเศียรที่กลวงและเปิดได้เหมือนฝาผอบ แหล่งข้อมูลให้ขนาดไม่ตรงกัน และระบุอายุตั้งแต่กว่า 400 ปีถึงราว 500 ปี ยังไม่พบว่าใครเป็นผู้หล่อหรือนำมาจากที่ใด คำว่าเชียงแสนในที่นี้หมายถึงรูปแบบศิลปะ ไม่ได้แปลว่ามาจากเมืองเชียงแสน

พ.ศ. 2515 พระธุดงค์รูปหนึ่งซึ่งกล่าวกันว่ามาจากอำเภอจอมทอง เชียงใหม่ สังเกตว่าในพระเศียรน่าจะมีบางอย่าง เมื่อเปิดพระโมฬีออกก็พบน้ำขังอยู่ภายใน ข่าวแพร่ออกไป ผู้คนพากันมาขอน้ำไปเป็นน้ำมนต์ และน้ำก็ซึมกลับมาใหม่เรื่อย ๆ เรื่องเล่าโดยละเอียดนี้ รวมทั้งขนาดพระพุทธรูปและอายุราว 500 ปี สืบย้อนได้ถึงความเห็นของคุณจตุพร วิศิษฏ์โชติอังกูร ในบล็อก gotoknow เมื่อ 27 พฤศจิกายน 2550 ซึ่งเว็บรุ่นหลังคัดลอกต่อกันมา จึงควรถือเป็นคำบอกเล่าของชุมชน

พ.ศ. 2516 ร.อ.ประเสริฐ เรียมศรี นายอำเภอปาย และหัวหน้าส่วนราชการ ทดสอบด้วยการตักน้ำออกและเช็ดภายในพระเศียรให้แห้ง ปิดฝา ผูกเชือก และประทับตราครั่ง ปิดประตูหน้าต่างห้ามคนเข้า 5 วัน เมื่อเปิดดูอีกครั้งก็มีน้ำขังอยู่เหมือนเดิม การทดสอบครั้งนี้ทำให้หลวงพ่ออุ่นเมืองมีชื่อเสียง ชาวบ้านเชื่อว่าเป็นน้ำทิพย์ที่รักษาโรคได้ ยังไม่มีงานศึกษาทางวิทยาศาสตร์ที่ตีพิมพ์อธิบายปรากฏการณ์นี้

ต่อมามีการสร้างศาลากลางน้ำในสระหน้าวัด ประดิษฐานพระบรมรูปสมเด็จพระนเรศวร สมเด็จพระเอกาทศรถ และพระสุพรรณกัลยา ยังไม่พบปีที่สร้าง บางแหล่งเล่าอีกตำนานว่าชาวบ้านเคยจะย้ายพระพุทธรูปไปวัดอื่น แต่คานหามหัก จึงถือว่าพระประสงค์จะอยู่ที่น้ำฮู ซึ่งเป็นเรื่องเล่าที่ยังยืนยันไม่ได้

หุบปายรอบวัดเปลี่ยนไปมากในศตวรรษที่ผ่านมา ราวปี 2486 ญี่ปุ่นปรับปรุงถนนเชียงใหม่-ปาย ทหารจีนคณะชาติเข้ามาตั้งรกรากต้นทศวรรษ 2500 จนเกิดบ้านสันติชลที่อยู่ห่างวัดราว 1.5 กิโลเมตร ทางหลวง 1095 ลาดยางครบช่วงทศวรรษ 2530 และการท่องเที่ยวปายก็บูมตามมา ทำให้วัดน้ำฮูกลายเป็นจุดแวะของนักท่องเที่ยวที่ไปสันติชลและจุดชมวิวหยุนไหล

ผู้มาเยือนทุกวันนี้กราบหลวงพ่ออุ่นเมืองบนแท่นยกสูง ถวายสังฆทาน ซื้อหินนำโชคประจำราศี และไหว้เจดีย์พระสุพรรณกัลยา ในลานวัดมีแผงขายของเล็ก ๆ เจ้าอาวาสปัจจุบันคือพระครูอนุสรณ์วีรคุณ

ปี 2569 วัดจัดพิธีหล่อหลวงพ่ออุ่นเมืองจำลอง เชียงใหม่นิวส์รายงานในวันเดียวกันว่าพิธีเททองจัดเมื่อ 12 กันยายน 2569 โดยผู้ว่าราชการจังหวัด วิบูรณ์ แววบัณฑิต และพระเมธีวชิรสุนทร (พระมหาสมศักดิ์ สุภเมธี) เป็นประธาน เปิดรับบริจาคผ่านบัญชีธนาคารออมสินสาขาปายในนามวัด และนัดพุทธาภิเษกวันเสาร์ที่ 17 ตุลาคม ส่วนเดลินิวส์และสยามรัฐรายงานเมื่อ 20 ตุลาคม 2569 ถึงพิธีบูชาท้าวทั้งสี่แบบล้านนา เททอง และพุทธาภิเษก โดยมีพระสุมณฑ์ศาสนกิตติ์ ดร. เจ้าคณะจังหวัดแม่ฮ่องสอน เป็นประธาน วันที่จึงยังรายงานไม่ตรงกัน กล่าวได้ว่าพิธีจัดช่วงกันยายน-ตุลาคม 2569