กองแลน

แหล่งข้อมูลภาษาไทยอย่างน้อยห้าแห่งอธิบายตรงกันว่า "กอง" ในภาษาถิ่นแปลว่าทางหรือถนน ส่วน "แลน" คือตัวแลนหรือตะกวด กองแลนจึงหมายถึงทางเดินของตัวแลน ทางแคบ ๆ ที่กว้างพอให้ตัวแลนเดินผ่านเท่านั้น เหมือนสันดินบนยอดผาที่เดินได้ทีละคน ส่วนเว็บไซต์แฟนคลับบางแห่งเล่าตำนานพรานกับหลานชื่อลาน ซึ่งยังไม่มีแหล่งอ้างอิงที่น่าเชื่อถือ

กองแลนไม่ใช่หุบเขาที่แม่น้ำกัดเซาะแบบแกรนด์แคนยอน แต่เป็นภูมิประเทศสันดินสลับร่องลึก แผ่นดินบางส่วนทรุดตัวเป็นหุบลึก บางส่วนเหลือเป็นสันแคบ ๆ ลมและฝนกัดเซาะชั้นดินและหินเนื้ออ่อนสีส้มแดงมานาน ทำให้เกิดหน้าผา ร่องน้ำ และขั้นบันไดดิน พื้นที่ชมหลักกว้างราว 5 ไร่ ด้านบนเป็นป่าเต็งรังที่มีสนแซม คนไทยบางคนเปรียบว่าคล้ายแพะเมืองผีที่จังหวัดแพร่

ยังไม่พบข้อมูลจากกรมทรัพยากรธรณีที่ระบุอายุชั้นหินของกองแลนโดยตรง บางแหล่งบอกว่าเป็นหินทรายสีแดงหรือดินลูกรังที่วางบนชั้นหินตะกอน งานศึกษาแอ่งระหว่างภูเขาในภาคเหนือชี้ว่าแอ่งแบบนี้มักมีตะกอนยุคเทอร์เชียรีตอนปลายถึงควอเทอร์นารี จึงน่าจะเป็นตะกอนที่อายุทางธรณีวิทยาไม่มากนัก แต่ยังต้องการข้อมูลยืนยันเฉพาะพื้นที่ งานวิจัยของปัญญา จารุศิริ และคณะ (2552) จัดให้ปายเป็นหนึ่งในแอ่งเล็กแนวเหนือ-ใต้ราว 10 แอ่งในแม่ฮ่องสอนที่เกิดจากรอยเลื่อนในยุคเทอร์เชียรี ซึ่งสนับสนุนข้อสันนิษฐานนี้ แต่ไม่ได้ศึกษากองแลนโดยตรง

ภูมิประเทศนี้ยังเปลี่ยนอยู่ตลอด ทุกฤดูฝนร่องน้ำจะถูกกัดเซาะลึกขึ้น ผิวดินเป็นทรายและกรวดหลวม ลื่นทั้งตอนแห้งและตอนเปียก เมื่อสิงหาคม 2560 เจ้าหน้าที่ระบุว่าการกัดเซาะทำให้ขอบผาบางส่วนพังลงมา

ประวัติของปายเองย้อนไปไกล วิกิพีเดียระบุว่ามีคนอยู่ในพื้นที่มากว่า 5,000 ปี และชาวลัวะเคยเป็นกลุ่มหลักเมื่อราว 2,000 ปีก่อน ราว พ.ศ. 1794 ชาวไทใหญ่ตั้งบ้านเวียงเหนือห่างตัวเมืองปายปัจจุบันไปทางเหนือราว 3 กิโลเมตร ต่อมาคนจากเชียงใหม่ก็อพยพเข้ามา ส่วนเดลินิวส์ระบุว่าคนกลุ่มแรกที่รู้จักคือชาวไผ่หรือไปร

พ.ศ. 2024 ล้านนาชนะไทใหญ่แต่ให้อยู่ต่อ เมืองจึงแบ่งเป็นสองส่วน เดลินิวส์ (2567) เล่าว่าพระเจ้ามโหตรประเทศ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ ส่งเจ้าแก้วเมืองมาสำรวจชายแดน และแนะนำให้ขุนส่างปาย นายบ้านคนแรก ย้ายเมืองมาฝั่งตะวันตกของแม่น้ำปาย เรียกว่าเวียงใต้ ซึ่งกลายเป็นตัวเมืองปายทุกวันนี้ ส่วนวิกิพีเดียระบุว่าศึกครั้งสุดท้ายที่ทำให้เวียงเหนือถูกทำลายเกิดใน พ.ศ. 2412 ปีที่ย้ายเมืองจึงยังไม่ตรงกัน กล่าวได้ว่าราวกลางพุทธศตวรรษที่ 25 ตำนานชื่อแม่น้ำปายเล่าว่าราว พ.ศ. 2020 ช้างพลายเผือกของพระเจ้าติโลกราชหลุดลงไปว่ายในแม่น้ำ จึงเรียกแม่น้ำว่า "ปาย" จากคำว่า "พลาย" ซึ่งเป็นเพียงตำนาน

ระหว่างสงครามโลกครั้งที่สอง ใน พ.ศ. 2486 กองทัพญี่ปุ่นเริ่มปรับปรุงถนนเชียงใหม่-ปายและทางไปแม่ฮ่องสอนเพื่อใช้ในการบุกอิมฟาลและโคหิมะ งานหยุดไปต้นปี 2487 และถนนกลายเป็นทางถอยทัพ ทางหลวง 1095 ในปัจจุบันจึงมีรากจากถนนสายนี้ ช่วงเชียงใหม่-ปายขึ้นชื่อว่ามี 762 โค้ง ทางหลวงสายนี้เริ่มก่อสร้างเป็นถนนจริงจังในปี 2510 และลาดยางครบช่วงต้นถึงกลางทศวรรษ 2530 ส่วนสนามบินปายสร้างในปี 2490 และลาดยางในปี 2550

ห่างกองแลนราว 2 กิโลเมตรมีสะพานประวัติศาสตร์ท่าปาย ที่หลายเว็บเล่าว่าญี่ปุ่นสร้างในสงคราม แต่ป้ายข้อมูลที่ติดตั้งใน พ.ศ. 2550 ยอมรับเองว่าไม่ใช่สะพานของกองทัพญี่ปุ่น สะพานเหล็กปัจจุบันสร้างโดยหน่วยงานไทยราว พ.ศ. 2519 โดยระบุว่าใช้โครงจากสะพานนวรัฐเก่าที่เชียงใหม่ แม้มีผู้แย้งว่าโครงบางช่วงเป็นของบริษัทเหล็กสหรัฐปี 1930 และสะพานเบลีย์

คลื่นผู้คนที่ทยอยเข้ามาทำให้ปายมีหลายวัฒนธรรม ชาวกะเหรี่ยงมาในศตวรรษที่ 18 ลีซูและลาหู่มาต้นศตวรรษที่ 20 พ่อค้ามุสลิมมาราวปี 2493 ทหารจีนคณะชาติมาต้นทศวรรษ 2500 และชาวไทใหญ่จากพม่ามาในยุคหลัง หลังปีท่องเที่ยวไทย 2530 นักท่องเที่ยวแบกเป้ชาวตะวันตกเริ่มค้นพบปาย ตามด้วยรถตู้ทัวร์สายเชียงใหม่-แม่ฮ่องสอน

ไม่มีบันทึกว่ากองแลนเปิดเป็นแหล่งท่องเที่ยวปีไหน แต่เมื่อปายดังขึ้น สันดินสีส้มริมทางหลวงก็กลายเป็นจุดชมพระอาทิตย์ตกของนักแบกเป้ กองแลนยังเป็นสถานที่ถ่ายทำภาพยนตร์ "ปาย อิน เลิฟ" ของธนิตย์ จิตนุกูล ที่เข้าฉายวันที่ 10 ธันวาคม พ.ศ. 2552 ป้ายจากหนังเคยเป็นจุดถ่ายรูปยอดนิยม

ที่นี่ไม่มีหน่วยงานใดเก็บค่าเข้า มีเพียงลานจอดริมถนน ห้องน้ำคิดคนละ 5 บาท และแผงขายเครื่องดื่ม จากลานจอดเดินขึ้นบันไดและทางกรวดราว 200 เมตรถึงจุดชมวิวหลักที่มีราวกั้น แต่สันดินด้านนอกยังไม่มีราว บางช่วงกว้างพอวางเท้าได้ข้างเดียว บางสันถูกเรียกว่า "สะพานมรณะ"

วันที่ 14 สิงหาคม พ.ศ. 2560 นักท่องเที่ยวหญิงชาวดัตช์อายุ 46 ปีพลัดตกลงไปในร่องลึกราว 6–10 เมตรช่วงเย็น ได้รับบาดเจ็บที่หลัง นายอำเภอปายในขณะนั้นสั่งให้ติดป้ายเตือนและรั้วตามจุดอันตราย วันที่ 28 กรกฎาคม พ.ศ. 2567 นักท่องเที่ยวชาวอังกฤษอายุ 25 ปีตกลงไปราว 5 เมตรติดอยู่ระหว่างหิน ทีมกู้ภัยเวียงใต้ ตำรวจท่องเที่ยว และทหารช่วยออกมาได้ และวันที่ 30 มกราคม พ.ศ. 2569 นักท่องเที่ยวหญิงต่างชาติตกลงไปในหุบลึก ทีมกู้ภัย อบต.ทุ่งยาวและทีมกู้ภัยที่สูงต้องใช้เชือกช่วยขึ้นมา ก่อนหน้านั้นในเดือนพฤศจิกายน 2565 ททท. สำนักงานแม่ฮ่องสอนเคยออกคำเตือนเรื่องจุดเสี่ยงตกและลื่น และแสงที่น้อยหลังพระอาทิตย์ตก หลังเหตุเดือนมกราคม 2569 เจ้าหน้าที่ท้องถิ่นยอมรับว่ามีคนตกแทบทุกปี และจะทบทวนป้ายเตือนกับราวกั้น แต่ยังไม่พบข่าวความคืบหน้า

ปาย ณ ปัจจุบันเป็นเมืองท่องเที่ยวขนาดใหญ่ ตรวจคนเข้าเมืองระบุว่าปี 2567 มีชาวต่างชาติมาปายราว 220,000 คน ช่วงกุมภาพันธ์ 2568 ผู้ว่าราชการจังหวัดและตำรวจลงพื้นที่และประกาศมาตรการ 5 ข้อ หลังเกิดความตึงเครียดระหว่างคนในพื้นที่กับนักท่องเที่ยวบางกลุ่ม ส่วนกองแลนก็ยังเป็นจุดชมพระอาทิตย์ตกอันดับต้น ๆ ที่คนไปรอกันตั้งแต่บ่ายแก่