วนอุทยานภูลังกา

ภูลังกาเป็นสันเขาสูงชันที่ต่อเนื่องกับดอยผาช้างน้อย และเป็นต้นน้ำของแม่น้ำยม ลำห้วยสำคัญมีทั้งแม่คะ ห้วยน้ำต้อม แม่รู และห้วยแขแนง ยอดเขาย่อยมีภูลมที่มองได้รอบ 360 องศา ดอยหัวลิงสำหรับชมพระอาทิตย์ตก และภูนมซึ่งเป็นเนินหญ้า ส่วนยอดสูงสุดบางแหล่งเรียกว่าภูเทวดา เดลินิวส์ปี 2569 ระบุว่าชาวเย้าเรียกยอดเขาว่า "ฟินจาบอ" หมายถึงที่อยู่ของเทวดา

ผืนป่าเป็นป่าดิบเขาและป่าริมน้ำราว 63% ป่าสนผสมก่อราว 21% และทุ่งหญ้าราว 16% มีนกกว่า 200 ชนิดและสัตว์ป่ากว่า 100 ชนิด พืชหายากอย่างชมพูภูพานและเนียมแดง และทุ่งโคลงเคลงที่บานช่วงกรกฎาคมถึงธันวาคม

ทางลาดด้านบนของภูลังกาเคยเป็นไร่ฝิ่นของชุมชนบนดอย และกำลังฟื้นกลับเป็นป่า บันทึกจากกระทู้ต่างประเทศเล่าว่าหมู่บ้านเย้าที่ภูลังกาตั้งอยู่มาราว 50 ปีก่อนปี 2511 และปลูกฝิ่น ซึ่งเป็นข้อมูลที่ยังยืนยันไม่ได้

ช่วงทศวรรษ 2510 พื้นที่ผาช้างและภูผาจิในอำเภอปงเป็นส่วนหนึ่งของเขตเคลื่อนไหวของพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทย งานวิชาการของประสิทธิ์ ลีปรีชา (2568) ระบุว่าเขต 7 พะเยาของ พคท. ครอบคลุมภูผาจิและภูผาช้าง และการสู้รบในภาคเหนือเริ่มขึ้นเมื่อ 8 พฤษภาคม 2510 ที่บ้านขุนห้วยชมพู เทคโนโลยีชาวบ้านของข่าวสดรายงานว่าในเดือนธันวาคม 2510 เกิดการปะทะระหว่างฝ่ายคอมมิวนิสต์กับชาวม้งใกล้ภูลังกา ทางอำเภอจึงให้ชาวเมี่ยนที่อยู่บนภูลังกาย้ายลงไปบ้านปางค่าใต้ และให้ชาวม้งย้ายไปบ้านสิบสองพัฒนา

บันทึกจากกระทู้ต่างประเทศเล่าต่อว่าปี 2511 มีปฏิบัติการทางทหาร หมู่บ้านภูลังกาถูกทิ้งระเบิดและเผา และดอยผาจิกลายเป็นฐานที่มั่นของฝ่ายคอมมิวนิสต์จนราวปี 2525 รายละเอียดวันที่เหล่านี้ยังต้องตรวจสอบกับงานวิชาการ แต่ lovethailand ระบุว่าในวนอุทยานยังเห็นร่องรอยที่พัก สนามเพลาะ และหลุมระเบิดจากยุคนั้น

คำสั่งที่ 66/2523 เปิดทางให้ผู้ที่เข้าป่ากลับคืนสู่สังคม และในช่วงต้นทศวรรษ 2520 ผู้คนจำนวนมากทยอยออกจากป่า วันที่ 28 สิงหาคม 2520 จังหวัดพะเยาก็แยกออกจากเชียงราย ทำให้อำเภอปงและเชียงคำกลายเป็นส่วนหนึ่งของพะเยา

ปี 2530 เริ่มศูนย์พัฒนาโครงการหลวงปังค่า กรมพัฒนาที่ดินปรับพื้นที่และวางระบบอนุรักษ์ดินและน้ำ จัดสรรที่ทำกินให้ครอบครัวชาวเขา ครอบคลุมพื้นที่ราว 3,500 ไร่ ที่ระดับ 400–1,200 เมตร ศูนย์อยู่ห่างวนอุทยานราว 5 กิโลเมตร แผนแม่บทโครงการหลวงปี 2550–2554 ระบุว่ามี 5 กลุ่มบ้าน 457 ครัวเรือน 2,439 คน บนพื้นที่ 56 ตารางกิโลเมตร ส่วนข่าวสดปี 2562 ระบุราว 4,950 คนใน 7 หมู่บ้าน ส่วนใหญ่เป็นชาวเมี่ยนและม้ง ปีใหม่เมี่ยนตรงกับตรุษจีน ส่วนปีใหม่ม้งอยู่ในเดือนมกราคม

วันที่ 8 พฤษภาคม 2545 กรมป่าไม้ประกาศให้พื้นที่ราว 7,800 ไร่เป็นวนอุทยานภูลังกา (วิกิพีเดียบางส่วนระบุวันที่ 5 พฤษภาคม) ปัจจุบันอยู่ในการดูแลของกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช ผ่านสำนักบริหารพื้นที่อนุรักษ์ที่ 15 เชียงราย และยังมีสถานะเป็นวนอุทยาน ไม่ได้รวมเข้ากับอุทยานแห่งชาติดอยภูนาง

เจ้าหน้าที่วนอุทยานยังทำหน้าที่เฝ้าระวังภัยพิบัติ วัดปริมาณฝนตลอด 24 ชั่วโมง และแจ้งเตือนอำเภอปงกับเชียงคำเมื่อฝนเกิน 120 มิลลิเมตร ผู้จัดการออนไลน์ปี 2555 เล่าว่าราวห้าปีก่อนหน้านั้น การเตือนดินถล่มที่ดอยภูนมได้ทันเวลาจึงไม่มีผู้เสียชีวิต และในเดือนกรกฎาคม 2555 ช่วงพายุวิเซนเต ก็ออกประกาศเตือนฝนและดินถล่ม

ทะเลหมอกที่ไหลเต็มแอ่งหุบเขาทำให้ภูลังกาเป็นที่รู้จัก ผู้จัดการออนไลน์ปี 2559 เรียกว่าเป็นสัญลักษณ์ของพะเยา มีคาเฟ่และรีสอร์ตผุดขึ้นรอบผาช้างน้อย ส่วนเดลินิวส์ปี 2569 เรียกว่าทะเลหมอกแห่งเดียวของพะเยา และเล่าตำนานแสงขาวเหนือยอดเขาในคืนเพ็ญ

ชุมชนรอบภูลังกาก็หันมาทำท่องเที่ยว ปี 2562 โฮมสเตย์บ้านปางค่าใต้รับแขกวันละราว 20 คน คนละ 300 บาทพร้อมอาหารเช้า และนำรายได้ 10% เข้ากองทุนหมู่บ้าน

เส้นทางเดินศึกษาธรรมชาติยาวราว 3 กิโลเมตร เริ่มจากห้องเรียนธรรมชาติ ผ่านป่าก่อโบราณ ทุ่งโคลงเคลง ไปถึงน้ำตกภูลังกาสองชั้นสูงราว 30 และ 20 เมตร ซึ่งสวยที่สุดช่วงฝน และแวะลานหินล้านปีที่อยู่ห่างทางราว 100 เมตร ระหว่างทางยังมีหินแยงฟ้าซึ่งเป็นแท่งหินตั้งตรง

รถทั่วไปขึ้นถึงลานกางเต็นท์และห้องเรียนธรรมชาติได้ แต่ช่วงสุดท้ายราว 4 กิโลเมตรสู่ยอดต้องใช้รถขับเคลื่อนสี่ล้อหรือเดินขึ้น ทางดินแดงลื่นหลังฝนตก บางจุดไม่มีไฟฟ้า ผู้มาเยือนจึงควรเตรียมไฟฉายและเสื้อกันหนาว

ทุกวันนี้ภูลังกายังเป็นจุดหมายของคนชอบกางเต็นท์ ถ่ายรูป และดูนก ช่วงหนาวพฤศจิกายนถึงกุมภาพันธ์คือช่วงที่คนมามากที่สุด ส่วนปลายฝนต้นหนาวก็มีหมอกหลังฝนและน้ำตกเต็มสาย