ภูชี้ฟ้า

ชื่อ "ภูชี้ฟ้า" มาจากรูปร่างของหน้าผาเอง ปลายยอดหน้าผาเป็นแหลมยื่นทอดยาวออกไปเหมือนนิ้วที่ชี้ขึ้นฟ้า เห็นได้ชัดที่สุดเมื่อมองจากฝั่งลาว ชาวบ้านจึงเรียกสันเขาส่วนนี้ว่า "ชี้ฟ้า" ปลายผาเลยแนวชายแดนออกไปจนไม่ชัดว่าเป็นดินแดนฝั่งใด เคยมีการปักธงชาติไทยไว้บนยอด และวันต่อมาก็มีธงชาติลาวปักตามขึ้นมา ทางเดินขึ้นทั้งหมดอยู่ในฝั่งไทย

ผืนป่าบนภูชี้ฟ้าเป็นทุ่งหญ้าบนสันเขาราว 300 ไร่ สลับกับป่าก่อ อบเชย และไม้พื้นล่างอย่างหญ้า เฟิน และมอส ต้นไม้เด่นคือต้นเสี้ยวดอกขาวที่ออกดอกราวเดือนกุมภาพันธ์ และช่วงธันวาคม–กุมภาพันธ์ ต้นนางพญาเสือโคร่งสองข้างทางหลวงระหว่างภูชี้ฟ้ากับดอยผาตั้งจะบานเป็นสีชมพู ในป่ายังมีเก้ง หมูป่า ชะมด เม่น กระรอกบิน และนกอีกหลายชนิด เช่น นกเงือก นกเค้าแมว และไก่ฟ้า

ชาวม้งอาศัยอยู่บนแนวดอยยาว–ดอยผาหม่นที่ครอบคลุมภูชี้ฟ้ามานานกว่าร้อยปี บรรพบุรุษของชาวม้งมาจากจีนตอนใต้ การลุกฮือหลายครั้งในจีนช่วงกลางคริสต์ศตวรรษที่ 19 ทำให้ชาวม้งอพยพลงใต้ และเริ่มเข้ามาในดินแดนล้านนาตอนเหนือราว พ.ศ. 2343–2443 เส้นทางที่เล่าต่อกันมาคือจากยูนนาน ผ่านเมืองล่าในสิบสองปันนา ผ่านเมืองอุดมไซในลาว แล้วข้ามแม่น้ำโขงขึ้นมาตั้งถิ่นฐานบนดอยผาหม่นซึ่งสูงกว่า 1,000 เมตร ข้อมูลของชุมชนตำบลปอระบุว่ามีครัวเรือนตั้งถิ่นฐานในแนวเขานี้แล้วตั้งแต่ พ.ศ. 2432 ปัจจุบันหมู่บ้านที่ใกล้จุดชมวิวภูชี้ฟ้าที่สุดคือบ้านร่มฟ้าทองและบ้านร่มฟ้าไทย ซึ่งเป็นชุมชนชาวม้ง

ในช่วงเปลี่ยนผ่านจากล้านนามาเป็นสยาม เจ้าเมืองเชียงของแต่งตั้งผู้นำชาวม้งให้ดูแลแนวเขาสองฝั่ง คือ "พญาพิภักดิ์" ดูแลดอยยาว และ "พญาเลาอู" ดูแลดอยผาหม่น ชื่อดอยพญาพิภักดิ์ที่ปรากฏในประวัติศาสตร์ยุคหลังก็มาจากตำแหน่งนี้ ตำแหน่งดังกล่าวถูกยกเลิกใน พ.ศ. 2475 แล้วให้กำนันและผู้ใหญ่บ้านดูแลแทน ฝิ่นเคยเป็นพืชเศรษฐกิจหลักของชาวม้งมาหลายชั่วอายุคน ในยุคที่รัฐยังอนุญาตให้ค้าฝิ่น ชาวม้งบนดอยปลูกและขายฝิ่นให้โรงยาฝิ่นในเชียงรายและหลวงพระบาง

ความขัดแย้งก่อตัวขึ้นตั้งแต่ต้นทศวรรษ 2500 ชาวม้งบนดอยเผชิญทั้งการเก็บส่วยจากเจ้าหน้าที่ การเลือกปฏิบัติ การฆ่าปศุสัตว์โดยไม่ชดใช้ การไม่ได้รับสัญชาติ และการขาดบริการพื้นฐาน ข้อมูลของชุมชนระบุว่าเมื่อ พ.ศ. 2509 มีการเรียกเก็บเงินครัวเรือนละ 5,000 บาท และหมูอีกจำนวนหนึ่ง ขณะเดียวกันพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทย (พคท.) ก็เริ่มส่งคนเข้ามาทำงานมวลชนในแนวดอยยาว–ดอยผาหม่นตั้งแต่ราว พ.ศ. 2506 ชาวม้งคนหนึ่งชื่อจงเต็ง วัง ซึ่งข้ามไปลาวราว พ.ศ. 2503 กลับมาชักชวนคนในปี 2506 โดยชูประเด็นยุติการเลือกปฏิบัติ และเมื่อตำรวจจับกุมผู้ใหญ่บ้านดอยผาแดง ซึ่งอยู่ห่างบ้านห้วยชมภูราว 10 กิโลเมตร ด้วยข้อหาเกี่ยวข้องกับคอมมิวนิสต์ หลานชายของเขาก็หันไปเข้าร่วม พคท.

จุดที่ถือเป็นวันเสียงปืนแตกของแนวเขานี้คือวันที่ 8 พฤษภาคม พ.ศ. 2510 ที่บ้านห้วยชมภู อำเภอเทิง (ปัจจุบันอยู่ในเขตอำเภอขุนตาล) เจ้าหน้าที่และตำรวจตระเวนชายแดนเข้าไปปรับชาวม้ง 4 ครอบครัวที่ทำไร่หมุนเวียนในเขตหวงห้าม ชาวบ้านหนีเข้าป่า และเกิดการยิงปะทะ ชาวม้งบาดเจ็บ 1 คน ตำรวจเสียชีวิต 1 นาย ไม่กี่วันต่อมาเจ้าหน้าที่กลับมาพร้อมกำลังที่มากขึ้น ฆ่าปศุสัตว์และเผาบ้านเกือบทั้งหมู่บ้าน ชาวบ้านที่ไร้ที่อยู่จึงเข้าร่วมกับ พคท. ปีเดียวกันรัฐบาลจอมพลถนอม กิตติขจร ส่งกำลังทหารเข้ามากวาดล้าง การสู้รบในแนวเขานี้ยืดเยื้อต่อมาราว 14 ปี และพื้นที่ถูกจัดเป็น "เขตแดง" ที่อันตรายที่สุดแห่งหนึ่ง เพราะเป็นประตูเชื่อมเส้นทางระหว่างไทย ลาว และเวียดนาม

ปลาย พ.ศ. 2513 ถึงต้น พ.ศ. 2514 อดีตทหารจีนคณะชาติจากดอยแม่สลองร่วมกับตำรวจตระเวนชายแดนเปิดยุทธการกวาดล้างฐานที่มั่นบนแนวดอยยาว–ดอยผาหม่น ฐานบนดอยผาหม่นถูกยึดได้ในวันที่ 3 มกราคม พ.ศ. 2514 แต่การสู้รบในแนวเขานี้ยังยืดเยื้ออีกหลายปี ภูมิประเทศที่เป็นป่าทึบและหน้าผาทำให้ทหารขึ้นดอยได้ยาก ขณะที่ชาวม้งที่รู้จักทุกสันเขาก็ลงจากดอยไม่ได้เช่นกัน

แนวดอยยาว–ดอยผาหม่นทั้งหมดกลายเป็น "เขตงานที่ 8" ของ พคท. ครอบคลุมพื้นที่อำเภอเทิงและเวียงแก่น กรรมการพรรคประจำเขต 6 ใน 9 คนเป็นชาวม้ง ใกล้ภูชี้ฟ้า ลึกเข้าไปในฝั่งลาวราว 5 กิโลเมตร มี "โรงเรียน 6 ตุลา" ซึ่งเป็นที่อบรมสมาชิกใหม่นาน 3 เดือน หลังเหตุการณ์ 6 ตุลาคม พ.ศ. 2519 นักศึกษาปัญญาชนจำนวนมากเข้าป่ามาร่วมกับ พคท. ในเขตงานเชียงราย ซึ่งรวมพื้นที่ภูชี้ฟ้าด้วย บันทึกของอดีตนักศึกษาที่เข้าป่าในเดือนตุลาคม พ.ศ. 2520 เล่าว่าเขตงานนี้โดดเดี่ยวมาก เพราะอยู่ติดชายแดนลาวที่ต้องเดินเท้าเป็นวัน

พคท. ได้รับการสนับสนุนจากจีนทั้งด้านแนวคิดและเสบียงที่ส่งผ่านลาว สถานีวิทยุของพรรคที่คุนหมิงออกอากาศเรียกร้องให้ชาวม้งจับอาวุธเมื่อ 30 สิงหาคม พ.ศ. 2512 และสมาชิกชาวม้งหลายคนถูกส่งไปเรียนที่ยูนนาน ปักกิ่ง และเวียดนามเหนือ แต่ในเดือนมกราคม พ.ศ. 2522 ลาวสั่งให้ พคท. ออกจากดินแดนภายในหนึ่งเดือน และวันที่ 10 กรกฎาคม พ.ศ. 2522 สถานีวิทยุเสียงประชาชนแห่งประเทศไทยก็ประกาศหยุดออกอากาศ เสบียงจากจีนหยุดลง ฐานที่มั่นบนแนวชายแดนจึงเริ่มอ่อนแรง

จุดเปลี่ยนมาถึงเมื่อรัฐบาลออกคำสั่งสำนักนายกรัฐมนตรีที่ 66/2523 ซึ่งเปลี่ยนนโยบายจากการทหารนำการเมืองเป็นการเมืองนำการทหาร ปี พ.ศ. 2524 กองพันทหารราบที่ 473 นำโดย พ.ท.วิโรจน์ ทองมิตร เปิดยุทธการยึดเนิน 1188 บนดอยพญาพิภักดิ์ ในแนวดอยยาว ซึ่งปิดฉากการสู้รบในพื้นที่ได้ แต่ต้องแลกด้วยชีวิตทหารจำนวนมาก

ตุลาคม พ.ศ. 2524 มีการเจรจาหยุดยิง และระหว่าง พ.ศ. 2524–2525 ชาวม้งราว 1,600 คนในแนวดอยยาว–ดอยผาหม่นวางอาวุธเข้ามาเป็น "ผู้ร่วมพัฒนาชาติไทย" (ผรท.) ข้อตกลงในเวลานั้นรวมถึงความปลอดภัย สัญชาติไทย ถนน ที่ทำกินครอบครัวละ 15 ไร่ โรงเรียน และสถานีอนามัย ชาวบ้านได้บัตรประจำตัวชั่วคราวในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2524 และเริ่มสร้างถนนในเดือนมกราคม พ.ศ. 2525 รัฐบาลออกคำสั่งนิรโทษกรรมซ้ำอีกครั้งในปี 2525 และถึงปลายปีนั้นฐานที่มั่นของ พคท. ทั่วภาคเหนือก็สลายตัวทั้งหมด

วันที่ 27 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2525 พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร เสด็จฯ พร้อมสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง และพระบรมวงศานุวงศ์ ไปยังฐานพญาพิภักดิ์บนดอยยาว ทรงพระราชทานรอยพระบาทประทับลงบนแผ่นปูนตามที่ทหารกราบบังคมทูล ปัจจุบันรอยพระบาทนี้ประดิษฐานที่ศาลารอยพระบาทในค่ายเม็งรายมหาราช อำเภอเมืองเชียงราย หลังการเสด็จฯ กองทัพบกประกาศให้แนวดอยยาว–ดอยผาหม่นเป็นเขตพัฒนาเพื่อความมั่นคง

เมื่อพื้นที่สงบลง มีการตัดถนนเลียบชายแดนไทย–ลาวจากบ้านผาตั้ง ผ่านภูชี้ฟ้า ไปถึงอำเภอเชียงคำ ทำให้คนภายนอกเข้าถึงสันเขานี้ได้เป็นครั้งแรก นักท่องเที่ยวเริ่มขึ้นมาชมทะเลหมอกตั้งแต่ พ.ศ. 2534 และไม่นานภูชี้ฟ้าก็กลายเป็นจุดชมพระอาทิตย์ขึ้นที่มีชื่อที่สุดแห่งหนึ่งของภาคเหนือ

วันที่ 6 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2541 กรมป่าไม้มีคำสั่งจัดตั้งวนอุทยานภูชี้ฟ้า ครอบคลุมพื้นที่ราว 2,500 ไร่ ในเขตป่าสงวนแห่งชาติ ความลาดชันเฉลี่ยของพื้นที่ราว 40% ปัจจุบันพื้นที่นี้อยู่ในการดูแลในฐานะอุทยานแห่งชาติภูชี้ฟ้า (เตรียมการ) ซึ่งครอบคลุมพื้นที่กว้างกว่าวนอุทยานเดิมหลายเท่า

การท่องเที่ยวและการอนุรักษ์ก็นำมาซึ่งความขัดแย้งเรื่องที่ดิน ปี พ.ศ. 2543 เจ้าหน้าที่ป่าไม้จับกุมชาวบ้านที่ทำกินในเขตพัฒนาเพื่อความมั่นคง จนเกิดข้อพิพาทและต้องมีการไกล่เกลี่ย ชาวบ้านหลายครอบครัวระบุว่าได้ที่ทำกินจริงเพียงราว 10 ไร่ ไม่ครบ 15 ไร่ตามที่เคยตกลง และอีกหลายรายยังไม่มีเอกสารสิทธิ์ ตั้งแต่ พ.ศ. 2548 ชุมชนรวมตัวเป็นเครือข่ายเพื่อเสนอแนวทางให้ชุมชนร่วมจัดการป่าเอง วันที่ 24 กรกฎาคม พ.ศ. 2551 มีการตั้งสภาองค์กรชุมชนตำบลปอ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลปอ ตับเต่า และยางฮอม รวมราว 4,367 ครัวเรือน 15,674 คน และในปี พ.ศ. 2553 ชุมชนยื่นขอโฉนดชุมชน ขณะที่การเตรียมประกาศอุทยานแห่งชาติในช่วง พ.ศ. 2561–2562 ทำให้ชาวบ้านกังวลว่าที่พักและที่ทำกินจะได้รับผลกระทบ ชาวม้งบางส่วนรับมือด้วยการกันพื้นที่ป่าศักดิ์สิทธิ์ไว้ และหันมาปลูกกาแฟและโกโก้

ความทรงจำของยุคสู้รบยังอยู่ในพื้นที่ มีอนุสรณ์สถานของอดีตสมาชิก พคท. อยู่ในเขตอำเภอเทิง อดีตสมาชิกชาวม้งหลายคนเล่าว่าค่าชดเชยที่เคยได้รับสัญญาไว้หลังนิรโทษกรรมปี 2523 และ 2525 ยังได้ไม่ครบ บางส่วนพยายามกลับไปทำกินในที่ดินเดิมซึ่งปัจจุบันกลายเป็นเขตอุทยานหรือพื้นที่อนุรักษ์

ทุกวันนี้ภูชี้ฟ้ารับนักท่องเที่ยวราว 250,000–300,000 คนต่อปี ช่วงที่คนมากที่สุดคือธันวาคมถึงกุมภาพันธ์ ห้ามพักแรมบนยอดผาเพื่อความปลอดภัย นักท่องเที่ยวส่วนใหญ่จึงพักในหมู่บ้านร่มฟ้าทองหรือลานกางเต็นท์ที่จัดไว้ แล้วเดินขึ้นจุดชมวิวก่อนฟ้าสาง ครอบครัวชาวม้งหลายครอบครัวเปิดบ้านพักและร้านค้ารองรับ ทุ่งหญ้าบนสันเขาจะเป็นสีทองในหน้าหนาวและหน้าร้อน และกลับมาเขียวเมื่อเข้าฤดูฝน

จากยอดภูชี้ฟ้ายังมองเห็นสันเขาต่อเนื่องไปจนถึงดอยผาตั้ง ซึ่งเป็นอีกจุดชมทะเลหมอกบนชายแดนเดียวกัน และคืนฟ้าเปิดช่วงต้นปีที่นี่ยังเป็นจุดถ่ายภาพทางช้างเผือกที่ช่างภาพนิยม เพราะอยู่ห่างแสงไฟจากเมืองใหญ่