เมืองโบราณจันเสน

รอบเมืองมีบึงจันเสนขนาดราว 170 × 240 เมตร หรือราว 25 ไร่ ใช้เก็บน้ำ และคันคูหนุมานกว้างราว 20 เมตร ทอดยาวราว 4 กิโลเมตรไปทางตะวันออกเฉียงเหนือเพื่อควบคุมน้ำ ปัจจุบันแทบไม่เหลือโบราณสถานให้เห็น เพราะถูกขุดหาของและนำอิฐไปถมถนน เหลือเพียงเนินดินกับคูน้ำกลางทุ่งนา จุดชมหลักจึงเป็นพิพิธภัณฑ์

ปี 2509 นิจ หิญชีระนันทน์ ผู้เชี่ยวชาญภาพถ่ายทางอากาศ พบผังเมืองจากภาพถ่ายทางอากาศ และร่วมกับกรมศิลปากรหยุดการรื้อฐานเจดีย์อิฐบนโคกจันเสนไปถมถนน ปี 2511–2512 เบนเน็ต บรอนสัน แห่งพิพิธภัณฑ์มหาวิทยาลัยเพนซิลเวเนีย ร่วมกับกรมศิลปากร ขุดค้นและพบลำดับชั้นการอยู่อาศัยตั้งแต่ราว 200 ปีก่อนคริสตกาลถึงราว ค.ศ. 1000 ตั้งแต่ยุคโลหะตอนปลาย ผ่านช่วงที่บางแหล่งเรียกว่าฟูนัน จนถึงทวารวดีตอนปลาย หลวงพ่อโอดจดบันทึกการขุดค้นไว้ด้วย

โบราณวัตถุสำคัญคือหวีงาช้างสลักลายม้า หงส์ และสัญลักษณ์ทางพุทธศาสนา อายุราว ค.ศ. 0–250 ตุ๊กตาดินเผารูปเด็กกับลิง ตราประทับดินเผามีสัญลักษณ์ไศวนิกายและอักษรแบบปัลลวะ ธรรมจักร ฐานบัวหิน ขวานหินขัด หัวหอกสำริด และพระพิมพ์ดินเผา เมืองถูกทิ้งร้างช่วงปลายทวารวดี อาจเกี่ยวกับการขึ้นมาของลพบุรี สมัยรัชกาลที่ 5 ชุมชนฟื้นขึ้นใหม่พร้อมทางรถไฟสายเหนือ มีทั้งคนไทย จีน ลาว และอีสาน วัดจันเสนก่อตั้งเมื่อ 28 เมษายน 2450 ตามฐานข้อมูลของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (บางแหล่งว่าปี 2446) เจ้าอาวาสรูปแรกคือหลวงพ่อเขียน

พิพิธภัณฑ์จันเสนอยู่ในฐานพระมหาธาตุเจดีย์ศรีจันเสน ทรงทวารวดี ออกแบบโดยวนิดา พึ่งสุนทร แห่งมหาวิทยาลัยศิลปากร หลวงพ่อโอด พระครูนิสัยจริยคุณ (วิสุทธิ์ แป้นโต) เกิด 28 ธันวาคม 2460 ที่บ้านหัวเขา ตาคลี อุปสมบท 21 พฤษภาคม 2481 เป็นเจ้าอาวาสรูปที่ 10 ของวัดจันเสนตั้งแต่ปี 2493 และเจ้าคณะอำเภอตาคลีตั้งแต่ปี 2516 ท่านเริ่มสร้างพิพิธภัณฑ์ด้วยเงินบริจาคจากวัตถุมงคล และมรณภาพเมื่อ 17 กรกฎาคม 2532 ก่อนงานเสร็จ สรีระของท่านเก็บไว้ที่กุฏิเดิมซึ่งเปิดให้กราบทุกวัน หลวงพ่อเจริญสร้างต่อจนเปิดให้ชมราวปี 2539 และสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้าฯ เสด็จเปิดอย่างเป็นทางการเมื่อ 14 กรกฎาคม 2542 ภายในมี 15 ส่วนจัดแสดง รวมโครงกระดูกมนุษย์จากบ้านใหม่ชัยมงคล ชุมชนยังทอผ้ามัดหมี่จันเสนด้วยกี่กระตุกและจักสานไม้ไผ่ ทุกสงกรานต์ชาวบ้านอัญเชิญหลวงพ่อนาคไปให้ประชาชนสรงน้ำที่ที่ว่าการอำเภอตาคลี ยังไม่พบประกาศขึ้นทะเบียนโบราณสถานของเมืองโบราณในราชกิจจานุเบกษา มีเพียงบทความหนึ่งระบุว่าบึงจันเสนขึ้นทะเบียนกับกรมศิลปากรแล้ว

พิพิธภัณฑ์เปิดวันพุธ–อาทิตย์และวันหยุดนักขัตฤกษ์ 09:00–16:00 น. ปิดวันจันทร์และอังคาร ไม่เสียค่าเข้า วันหยุดมีมัคคุเทศก์นักเรียนนำชม คณะใหญ่ควรจองล่วงหน้า 7 วันทำการ มีทางลาดและห้องน้ำสำหรับรถเข็น โทร 089-803-6441 เดินทางด้วยรถไฟสายเหนือลงสถานีจันเสน แล้วเดินหรือนั่งจักรยานยนต์รับจ้างราว 500 เมตร ห้ามขุดหรือซื้อโบราณวัตถุ