บึงสีไฟ

วิกิพีเดียภาษาอังกฤษอธิบายว่าบึงสีไฟเกิดจากน้ำของแม่น้ำน่านที่ไหลเข้ามาท่วมขังในที่ลุ่ม ส่วนที่มาของชื่อ “สีไฟ” นั้น แหล่งข้อมูลที่ค้นได้ทั้งจากหน่วยงานรัฐและสื่อยังไม่มีคำอธิบายที่ชัดเจน

งานวิจัยในวารสาร มจร การพัฒนาสังคม (พ.ศ. 2568) อธิบายว่าบึงสีไฟเกิดจากแม่น้ำน่านเปลี่ยนทางเดิน ตะกอนในช่วงน้ำหลากปิดลำน้ำเดิมจนเกิดคันดินธรรมชาติ เหลือเป็นทะเลสาบรูปแอก (oxbow lake) ที่มีน้ำขังตลอดปี วิทยานิพนธ์ของมหาวิทยาลัยนเรศวร (พ.ศ. 2559) ระบุว่าบึงอยู่ห่างศาลากลางจังหวัดไปทางตะวันตกราว 1 กิโลเมตร รูปร่างคล้ายสี่เหลี่ยมคางหมูที่กว้างทางเหนือและแคบทางใต้ เป็นพื้นที่ชุ่มน้ำใหญ่อันดับ 4 ของไทย รองจากบึงบอระเพ็ด หนองหาน และกว๊านพะเยา และระบุว่าเดิมเคยกว้างราว 18,000 ไร่ เมื่อมีคันดินและถนนล้อมรอบ บึงจึงกลายเป็นระบบน้ำจืดกึ่งปิด น้ำหลากเข้าได้ทางท่อระบายเท่านั้น หน้าแล้งน้ำลดเหลือลึกราว 1 เมตร

บึงสีไฟผูกพันกับเมืองพิจิตรมายาวนาน สื่อหลายแห่งอ้างว่าในสมัยอยุธยา สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถทรงเห็นว่าพิจิตรเป็นที่ลุ่มมีบึงและหนองน้ำมาก โดยเฉพาะบึงสีไฟที่มีน้ำตลอดปี จึงเรียกเมืองนี้ว่า “โอฆบุรี” ซึ่งหมายถึงเมืองแห่งห้วงน้ำ

ในอดีตบึงสีไฟกว้างกว่าปัจจุบันมาก ตัวเลขพื้นที่เดิมในแต่ละแหล่งไม่ตรงกัน มีทั้งกว่า 10,000 ไร่ ราว 12,000 ไร่ และกว่า 30,000 ไร่ สาเหตุหลักคือหลังการสร้างเขื่อนสิริกิติ์ปิดกั้นแม่น้ำน่าน น้ำหลากที่เคยไหลเข้าบึงในฤดูฝนลดลง พื้นที่รอบบึงจึงถูกบุกรุกทำเกษตรและที่อยู่อาศัย ประกอบกับตะกอนที่ทับถมจนบึงตื้นเขิน

รัฐพยายามรักษาเขตบึงมาหลายครั้ง พ.ศ. 2521 กรมประมงสร้างคันดินรอบบึงเพื่อกันการบุกรุก และ พ.ศ. 2534 มีการปักหลักเขตและออกหนังสือสำคัญสำหรับที่หลวง โดยกรมเจ้าท่าดูแล ปัจจุบันมีหน่วยงานราว 13 แห่ง เช่น กรมประมง กรมชลประทาน วัด และโรงเรียน ใช้พื้นที่รอบบึงรวมราว 500 ไร่

ริมบึงด้านตัวเมืองคือสวนสมเด็จพระศรีนครินทร์ พิจิตร สวนสาธารณะพื้นที่ 170 ไร่ ที่สร้างขึ้นใน พ.ศ. 2527 เพื่อเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี มีสะพานทอดลงน้ำไปยังศาลาใหญ่ ซึ่งเป็นจุดชมพระอาทิตย์ตกยอดนิยม

สัญลักษณ์ของบึงคือประติมากรรมพญาชาละวัน จระเข้ยักษ์จากวรรณคดีเรื่องไกรทอง ซึ่งรัชกาลที่ 2 ทรงพระราชนิพนธ์เป็นบทละครนอก จนพิจิตรได้สมญาว่า “เมืองชาละวัน” รูปปั้นยาวราว 38 เมตร กว้าง 6 เมตร สูง 5 เมตร ภายในเป็นห้องประชุมขนาด 25–30 ที่นั่ง ผู้จัดการออนไลน์ระบุว่าเป็นรูปปั้นจระเข้ที่ใหญ่ที่สุดในโลก

สถานแสดงพันธุ์ปลาเฉลิมพระเกียรติเป็นอาคารเก้าเหลี่ยมยื่นลงไปในบึง ดูแลโดยศูนย์วิจัยและพัฒนาประมงน้ำจืดเขต 3 พิจิตร จัดแสดงปลาน้ำจืดกว่า 20 ชนิด รวมถึงสัตว์หายากอย่างกระเบนราหูน้ำจืดและจระเข้น้ำจืด ข้อมูลท่องเที่ยวระบุเวลาเปิดอังคาร–ศุกร์ 09.30–16.30 น. และเสาร์–อาทิตย์ 09.00–17.30 น.

ริมบึงยังมีบ่อจระเข้ ในอดีตนักท่องเที่ยวซื้อโครงไก่ให้อาหารได้ แต่ข้อมูลปี 2567 ระบุว่าปัจจุบันห้ามให้อาหาร เมื่อมิถุนายน พ.ศ. 2563 ภาพจระเข้ผอมแห้งตัวหนึ่งถูกแชร์จำนวนมาก เจ้าหน้าที่ประมงตรวจสอบพบว่าบ่อมีจระเข้ 84 ตัว ส่วนใหญ่สมบูรณ์ ตัวที่ผอมป่วยจากการกินขยะพลาสติกที่ผู้คนโยนลงบ่อ และเคยมีจระเข้ตายที่ผ่าซากพบเศษพลาสติก

รายละเอียดจากการตรวจสอบปี 2563 ระบุว่าบ่อจระเข้อยู่ในความดูแลของศูนย์วิจัยและพัฒนาการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำจืดเขต 3 (พิจิตร) มีงบค่าอาหารปีละ 5,000 บาท ให้โครงไก่สด ซึ่งจระเข้กินครั้งหนึ่งอยู่ได้ราว 7 วัน ตัวที่อายุมากที่สุดราว 20 ปี ตัวใหญ่สุดหนักเกือบ 300 กิโลกรัม ช่วงนั้นสวนปิดให้บริการหลายเดือนและกำหนดเปิดอีกครั้ง 1 กรกฎาคม พ.ศ. 2563 ส่วนบทความปี 2562 เล่าว่าช่วงเย็นจะเห็นจระเข้ขึ้นบกเกือบ 50 ตัว และศาลากลางน้ำทั้ง 4 หลังเคยใช้เป็นคูหาเลือกตั้งของจังหวัด

บึงสีไฟมีความสำคัญทางนิเวศ มติคณะรัฐมนตรีเมื่อ 3 พฤศจิกายน พ.ศ. 2552 กำหนดมาตรการอนุรักษ์พื้นที่ชุ่มน้ำ และบึงสีไฟอยู่ในทะเบียนพื้นที่ชุ่มน้ำที่มีความสำคัญระดับนานาชาติของไทย 1 ใน 69 แห่ง การสำรวจพบนกอย่างน้อย 80 ชนิด ในจำนวนนี้เป็นนกน้ำกว่า 35 ชนิด ปลาอย่างน้อย 33 ชนิด และพืช 49 ชนิด หน้าหนาวมีนกอพยพเข้ามาจำนวนมาก

วิทยานิพนธ์ของมหาวิทยาลัยนเรศวรยังพบว่าผิวน้ำราวร้อยละ 85 ถูกวัชพืชน้ำปกคลุม เหลือผิวน้ำเปิดราวร้อยละ 15 พบนกอย่างน้อย 83 ชนิด เป็นนกน้ำ 35 ชนิด บางชนิดอยู่ในสถานภาพใกล้สูญพันธุ์หรือมีแนวโน้มใกล้สูญพันธุ์ การเทียบภาพดาวเทียม Landsat ปี 2547 กับปี 2558 พบว่าพื้นที่ลุ่มน้ำขังลดลง 0.69 ตารางกิโลเมตร แหล่งน้ำที่มนุษย์สร้างเพิ่มขึ้น 0.60 ตารางกิโลเมตร และพื้นที่สิ่งปลูกสร้างเพิ่มขึ้น 0.09 ตารางกิโลเมตร

การฟื้นฟูรอบแรกเป็นของกรมทรัพยากรน้ำในปีงบประมาณ 2552–2556 โดยจ้างมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ศึกษาผลกระทบสิ่งแวดล้อมและออกแบบระหว่าง 29 กันยายน พ.ศ. 2553 ถึง 17 มกราคม พ.ศ. 2555 งานในพื้นที่ราว 700 ไร่ด้านใต้ ได้แก่ ขุดลอกและทำร่องดักตะกอนแบบไบโอสเวลปลูกพืชท้องถิ่นกรองน้ำ ขุดร่องน้ำลึกพร้อมสะพานไม้สำหรับพายเรือศึกษาธรรมชาติ และสร้างประตูระบายน้ำ เพิ่มความจุได้ราว 558,500 ลูกบาศก์เมตร ช่วยเรื่องน้ำให้ราว 250 ครัวเรือน ชาวพิจิตรยังตั้งเพจ “คนพิจิตรคืนชีวิตให้บึงสีไฟ” เพื่อรณรงค์

บึงยังผ่านช่วงวิกฤตหลายครั้ง เดือนมีนาคม พ.ศ. 2544 สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ฯ เสด็จทอดพระเนตรบึงสีไฟเป็นการส่วนพระองค์ ต่อมา พ.ศ. 2556 เกิดภัยแล้งหนักจนน้ำในบึงแห้งขอด และ พ.ศ. 2560 เกิดไฟไหม้บนเกาะกลางบึงจากวัชพืชแห้งที่สะสม

แผนพัฒนาใหญ่ถูกถกเถียงอยู่หลายปี พฤศจิกายน พ.ศ. 2559 จังหวัดและกรมทรัพยากรน้ำเห็นชอบแผนงบ 253 ล้านบาทเพื่อทำเป็นแก้มลิง ซึ่งชาวบ้านต้องการให้คืนสภาพธรรมชาติ ต่อมาแผนรวมราว 900 ล้านบาทของปี 2560 สะดุดเพราะมีการร้องเรียนงบปรับปรุงอควาเรียม 580 ล้านบาท จังหวัดจึงทำประชาพิจารณ์ ได้แบบสอบถามคืน 1.8 แสนฉบับจาก 2 แสนฉบับ และปรับแผนให้กรมเจ้าท่าขุดลอกด้วยงบราว 341 ล้านบาท จังหวัดทำเลนจักรยาน ส่วนอควาเรียมพักไว้ก่อน เทศบาลยังปรับศาลากลางน้ำเป็นเรือนไทย 4 หลัง

กรมเจ้าท่าขุดลอกในปีงบประมาณ 2560–2563 ช่วงกลาง พ.ศ. 2563 รัฐบาลสั่งเร่งฟื้นฟู กรมเจ้าท่าประกาศขายดินจากบึงลูกบาศก์เมตรละ 2 บาท ซึ่งมีราว 6 ล้านลูกบาศก์เมตร ส่วนกรมชลประทานผันน้ำจากเขื่อนนเรศวรผ่านคลองชลประทานเข้าบึง ดินที่ขุดได้ถูกนำไปทำทางจักรยาน ทางเดิน และลู่วิ่งรอบบึง

ผลคือบึงสีไฟโฉมใหม่ภายใต้ “โครงการพัฒนาบึงสีไฟเฉลิมพระเกียรติฯ” เนื่องในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 6 รอบ 28 กรกฎาคม พ.ศ. 2567 พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินี เสด็จฯ ทรงเปิดโครงการเมื่อ 23 มีนาคม พ.ศ. 2567 พระราชทานชื่อสนามจักรยานว่า “สราญจิตมงคลสุข” ซึ่งมีสนาม BMX สนามขาไถสำหรับเด็ก และสนามปั๊มแทร็กที่ใช้พื้นผิวตามมาตรฐานสหพันธ์จักรยานสากล ทั้งสองพระองค์ทรงปั่นจักรยานในสนามและทรงปลูกต้นบุนนาค ต้นไม้ประจำจังหวัด ปัจจุบันมีเลนจักรยานรอบบึงยาว 10.28 กิโลเมตร และในปี 2566–2567 บึงกักเก็บน้ำได้เต็มราว 12.64 ล้านลูกบาศก์เมตร จากเดิมราว 2 ล้านลูกบาศก์เมตร

งานวิจัยปี 2568 ที่สัมภาษณ์กรรมการชุมชน ผู้ประกอบการ และ อบจ. รวม 37 คน พบว่ารอบบึงยังมีการใช้ประโยชน์ทั้งประมง เกษตร ท่องเที่ยว และกิจกรรมชุมชน แต่ยังมีความขัดแย้งในการใช้พื้นที่ ปัญหาน้ำเสีย วัชพืช และการรุกล้ำ ผู้วิจัยเสนอกิจกรรมอย่างตลาดเสาร์ริมบึง ตลาดพอเพียง และกลุ่มจิตอาสารักษ์บึงสีไฟ

ปัจจุบันบึงสีไฟเป็นทั้งแหล่งน้ำ ที่ออกกำลังกาย และพื้นที่จัดงาน เช่น เทศกาลว่าวและบอลลูน KiteXballoon เมื่อ 24–25 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2567 ผู้มาเยือนควรช่วยกันไม่ทิ้งขยะหรือโยนสิ่งของลงบ่อจระเข้และลงบึง ใช้เลนจักรยานตามกติกา และระวังเด็กเล็กบริเวณริมน้ำ