อุทยานเมืองเก่าพิจิตร

ตามพงศาวดารเหนือ พระยาโคตรบอง เทวราช หรือเจ้ากาญจนกุมาร ราชบุตรจากลพบุรี สร้างเมืองสระหลวงราวปี 1601 แต่หลักฐานทางโบราณคดียังไม่ยืนยันปีนี้ ชื่อสระหลวงปรากฏในจารึกสุโขทัยคู่กับเมืองสองแคว ปี 2021 ชื่อพิจิตรปรากฏเป็นครั้งแรกในฐานะหัวเมืองชั้นตรีในกฎมณเฑียรบาลตำแหน่งนาพลเรือน ชื่อเมืองเปลี่ยนจากสระหลวง เป็นโอฆบุรี และพิจิตร เมื่อแม่น้ำน่านเปลี่ยนทางและกัดเซาะตลิ่ง ปี 2424 ย้ายเมืองไปบ้านปากทาง และปี 2427 ย้ายไปบ้านท่าหลวง คือตัวเมืองปัจจุบัน เมืองเก่าจึงถูกทิ้งร้าง

แนวกำแพงเมืองเป็นกำแพงอิฐสองชั้น มีป้อม เชิงเทิน คูเมือง และประตูเมือง ด้านเหนือและใต้ยาวราว 10 เส้น (ราว 400 เมตร) ด้านตะวันตกราว 35 เส้น (ราว 1.4 กิโลเมตร) ปัจจุบันเหลือเพียงเนินดินและอิฐแตก การขุดทดสอบปี 2543 พบชั้นอยู่อาศัยสมัยอยุธยาตอนต้น และกำแพงอิฐคล้ายกำแพงพิษณุโลกสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ นอกกำแพงด้านเหนือมีเกาะศรีมาลา เนินที่มีคูล้อม ซึ่งอาจเป็นป้อมหรือหอสังเกตการณ์

วัดมหาธาตุอยู่กลางเมืองเก่า ฝั่งตะวันออกของลำน้ำน่านเก่า เจดีย์ประธานทรงระฆังแบบสุโขทัย–ลังกา บนฐานบัวสามชั้น ทางตะวันตกมีวิหารเก้าห้อง ทางตะวันออกมีฐานอุโบสถที่มีใบเสมาสองแถว และสระแฝด ขึ้นทะเบียนโบราณสถานในราชกิจจานุเบกษา เล่ม 52 หน้า 3692 วันที่ 8 มีนาคม 2478 ปี 2464 สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพเสด็จตรวจเมืองเก่า ปี 2481 ต้นโพธิ์ล้มทับยอดเจดีย์พัง ปี 2495 กรมศิลปากรขุดแต่งพบแผ่นจารึกอักษรขอม และพระสุพรรณบัฏขนาด 4.5 × 14.2 เซนติเมตร ระบุชื่อเมืองสระหลวง ลงปี 1959 ปี 2534 ขุดค้นวิหารและอุโบสถพบการก่อสร้างทั้งสมัยสุโขทัยและอยุธยา

ถ้ำชาละวันเป็นเพียงปล่องที่ขุดลงไปในดินกว้างราว 1 เมตร ไม่ใช่ถ้ำที่เดินเข้าได้ ด้านหน้ามีรูปปั้นไกรทองสู้กับชาละวัน และตะเภาแก้ว ตะเภาทอง ตามบทละครนอกเรื่องไกรทองพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ 2 ซึ่งเล่าเรื่องที่เมืองพิจิตร ศาลหลักเมืองเป็นอาคารสองชั้น ชั้นบนมีเสาหลักเมือง ชั้นล่างมีรูปหล่อพ่อปู่พระยาโคตรบอง สร้างศาลปี 2508 และฝังเสาหลักเมืองเมื่อ 16 เมษายน 2511 ตามสองแหล่งที่เป็นอิสระต่อกัน ส่วนปี 2520 ที่บางแหล่งระบุคือปีตั้งสวนรุกขชาติ ไม่ใช่ปีสร้างศาล ช่วงสงกรานต์มีพิธีสรงน้ำพ่อปู่

อุทยานเปิดราว 08:00–17:00 หรือ 18:00 น. ไม่เสียค่าเข้า ใช้เวลาเที่ยวราว 20–60 นาที ไม่มีรถโดยสารประจำทาง ใต้ร่มไม้เย็นสบาย ช่วงเช้าหรือบ่ายแก่ดีที่สุด ป้ายข้อมูลบางจุดซีดจาง ร้านอาหารน้อย และปลายปี 2567 ศาลหลักเมืองเคยถูกตัดไฟจากปัญหาการจัดการ สิ่งอำนวยความสะดวกจึงอาจมีจำกัด บ่อจระเข้ที่หลายคนมองหาอยู่ที่บึงสีไฟ ห่างไปราว 8 กิโลเมตร ปี 2507 ผู้ว่าราชการจังหวัดเสนอให้ฟื้นฟูเมืองเก่า และพัฒนาเป็นอุทยานในช่วงทศวรรษ 2510 ข้าง ๆ มีวัดนครชุม ซึ่งตามตำนานเคยประดิษฐานหลวงพ่อเพชร ปัจจุบันรวมกับวัดเขมาภิรตาราม และมีหลวงพ่อเพชรจำลองกับอุโบสถจำลอง