วัดพระธาตุพนมวรมหาวิหาร

ตำนานอุรังคนิทานเล่าว่า พระพุทธเจ้าเสด็จมาทางทิศตะวันออก ทรงพยากรณ์ที่ตั้งบ้านเมืองตามลำน้ำโขง และประทับแรมที่ภูกำพร้าหนึ่งคืน ตรัสว่าเมื่อพระองค์ปรินิพพานแล้ว พระมหากัสสปะจะนำพระบรมสารีริกธาตุมาบรรจุไว้ ณ ที่นี้ เมื่อถึงคราวถวายพระเพลิง พระอุรังคธาตุ (กระดูกส่วนพระอุระ) ได้เสด็จมาอยู่บนฝ่ามือของพระมหากัสสปะ ท่านพร้อมพระอรหันต์ 500 องค์จึงอัญเชิญมายังภูกำพร้า

ตำนานเดียวกันกล่าวว่า พญา 5 องค์ร่วมกันสร้างอุโมงค์บรรจุพระอุรังคธาตุ ได้แก่ พญานันทเสนแห่งเมืองศรีโคตบูร พญาจุลณีพรหมทัต พญาอินทปัตถนคร พญาคำแดงแห่งเมืองหนองหารน้อย และพญาสุวรรณพิงคาระแห่งเมืองหนองหารหลวง โดยปั้นดินดิบก่อเป็นรูปเตาสี่เหลี่ยมแล้วเผาไฟ 3 วัน 3 คืน รอบบริเวณยังมีเสาหินที่เรียกว่าเสาอินทขีลและม้าศิลาที่ผูกโยงกับตำนานนี้ ทั้งนี้ เอกสารที่ไทยเสนอต่อยูเนสโกระบุว่าหลักฐานทางโบราณคดีไม่สนับสนุนอายุตามตำนาน

หลักฐานทางโบราณคดีให้ภาพที่ต่างออกไป เอกสารบัญชีรายชื่อเบื้องต้นของยูเนสโกระบุว่าการขุดค้นและการตรวจทางวิทยาศาสตร์กำหนดอายุห้องอิฐชั้นในสุดได้ราวคริสต์ศตวรรษที่ 7–8 เดิมเป็นอาคารอิฐสี่เหลี่ยมที่มีลวดลายสลักคล้ายปราสาทจามหรือเขมรโบราณ ขณะที่ศิลปวัฒนธรรมระบุว่าเชื่อกันว่าสร้างราวพุทธศตวรรษที่ 14–15 และหม่อมเจ้าสุภัทรดิศ ดิศกุล เคยให้ความเห็นหลังพระธาตุล้มว่าน่าจะมีอายุราวคริสต์ศตวรรษที่ 10 ส่วน Love Thailand ระบุว่าองค์แรกสุดเป็นอาคารอิฐสี่เหลี่ยมเตี้ย ๆ สูงราว 8 เมตรตามคำบอกเล่าในท้องถิ่น

ด้านประวัติศาสตร์ศิลปะ ศิลปวัฒนธรรมชี้ร่องรอยศิลปะจามในเรือนธาตุ ผังเป็นสี่เหลี่ยมจัตุรัสสองชั้น โดยชั้นที่สองยกสูงชัดเจน ลักษณะที่พบทั้งในปราสาทจามและขอม เสาหลอกที่ประดับเรือนธาตุชั้นแรกมีร่องกลางขนาดใหญ่บรรจุลวดลาย คล้ายศิลปะจามสมัยฮัวหล่ายราวพุทธศตวรรษที่ 14 และการก่ออิฐกำหนดอายุได้ราวพุทธศตวรรษที่ 13–15 ขณะที่เจดีย์บัวเหลี่ยมแบบล้านช้างซึ่งเป็นรูปทรงส่วนยอดเพิ่งนิยมราวต้นพุทธศตวรรษที่ 22 ผู้เขียนจึงสันนิษฐานว่าองค์เดิมเป็นปราสาทแบบจามที่ถูกดัดแปลงส่วนยอดภายหลัง ศ.ดร.ศักดิ์ชัย สายสิงห์ ก็เห็นว่ารูปแบบดั้งเดิมน่าจะได้รับอิทธิพลจากศิลปะจาม

จารึกในวัดเป็นหลักฐานสำคัญของยุคล้านช้าง งานวิจัยในวารสารบัณฑิตศึกษา มหาวิทยาลัยขอนแก่น ศึกษาจารึกวัดพระธาตุพนม 27 หลัก ทั้งแผ่นศิลา ฐานพระพุทธรูป แผ่นโลหะ และแผ่นอิฐ ผู้สร้างมีทั้งกษัตริย์ล้านช้าง เจ้าเมือง พระสงฆ์ และชาวบ้าน เพื่อสืบอายุพระศาสนา ทำบุญ และถวายข้าโอกาสแก่พระธาตุ จารึกระบุว่าพระเจ้าโพธิสาลราช (ครองราชย์ พ.ศ. 2063–2090) เสด็จมานมัสการ บูรณะพระธาตุ และถวายข้าโอกาส ส่วนศิลปวัฒนธรรมกล่าวถึงการบูรณะในสมัยพระเจ้าไชยเชษฐาธิราชและพระยาสุริยวงศาธรรมิกราชด้วย

การบูรณะครั้งสำคัญในยุคล้านช้างเกิดขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2233–2234 โดยเจ้าราชครูหลวงโพนสะเม็ก หรือที่ชาวบ้านเรียกว่าญาคูขี้หอม พระสงฆ์ที่ชาวริมโขงเคารพ ศิลปวัฒนธรรมระบุว่าท่านต่อยอดใหม่เป็นทรงบัวเหลี่ยมตามแบบล้านช้าง และถมห้องภายในเรือนธาตุด้วยอิฐหัก ปูน และดิน จนห้องที่เคยโล่งกลายเป็นทึบ ส่วนวิกิพีเดียภาษาอังกฤษระบุว่าการบูรณะครั้งนี้ทำให้พระธาตุสูงราว 47 เมตร

จารึกยุคเจ้าราชครูหลวงโพนสะเม็กมีศักราชราว พ.ศ. 2191–2245 ซึ่งงานวิจัยเดียวกันชี้ว่าไม่ตรงกับลำดับเวลาล้านช้างที่ใช้กันทั่วไป และระบุว่าท่านมีบทบาทสถาปนาราชวงศ์จำปาศักดิ์เมื่อ พ.ศ. 2256 ต่อมาเจ้าอนุวงศ์แห่งเวียงจันทน์บูรณะพระธาตุในช่วง พ.ศ. 2349–2356 ผู้วิจัยเห็นว่าการที่ราชสำนักอุปถัมภ์พระธาตุช่วยปลูกฝังให้ชาวบ้านเคารพกษัตริย์และราชสำนัก จนกลายเป็นขนบที่สืบต่อมา

ภาพลายเส้นพระธาตุพนมองค์เดิมตามรูปแบบที่เจ้าราชครูหลวงโพนสะเม็กบูรณะ ปรากฏในบันทึกของคณะสำรวจแม่น้ำโขงชาวฝรั่งเศส ซึ่งฟร็องซิส การ์นีเย นายทหารเรือ ตีพิมพ์ในหนังสือ Voyage d'exploration en Indo-Chine เมื่อ พ.ศ. 2416 (ค.ศ. 1873) ภาพนี้เป็นหลักฐานสำคัญว่าพระธาตุมีรูปทรงอย่างไรก่อนการต่อเติมในศตวรรษต่อมา

กรมศิลปากรขึ้นทะเบียนพระธาตุพนมเป็นโบราณสถานเมื่อ พ.ศ. 2478 ต่อมาใน พ.ศ. 2483–2484 สมัยรัฐบาลจอมพล ป. พิบูลสงคราม หลวงวิจิตรวาทการเป็นผู้นำการบูรณะ ครอบยอดเดิมด้วยคอนกรีตเสริมเหล็กตั้งแต่ชั้นที่สามขึ้นไป และต่อให้สูงขึ้นราว 10 เมตร รวมสูง 57 เมตร ศิลปวัฒนธรรมตั้งข้อสังเกตว่าอาจเกี่ยวกับการเมืองในช่วงกรณีพิพาทอินโดจีน ที่ต้องการให้คนฝั่งลาวมองเห็นและรู้สึกร่วมทางวัฒนธรรม ต่อมาใน พ.ศ. 2485 วัดได้รับการยกฐานะเป็นพระอารามหลวงชั้นเอก ชนิดวรมหาวิหาร

ความหมายของพระธาตุเปลี่ยนไปตามบริบทการเมือง งานวิจัยของมหาวิทยาลัยอุบลราชธานี (2566) ระบุว่าในสมัยสงครามเจ้าอนุวงศ์ ฝ่ายลาวใช้ความศักดิ์สิทธิ์ของพระธาตุสนับสนุนสถานะทางการเมือง ส่วนสยามใช้พระธาตุเป็นสัญลักษณ์บนแผนที่ทางยุทธศาสตร์ ช่วงความขัดแย้งอินโดจีน ฝรั่งเศสพยายามลดความศรัทธาของคนฝั่งลาว ขณะที่รัฐไทยผูกพระธาตุเข้ากับการสร้างสำนึกพลเมืองไทย ในยุคสงครามเย็นพระธาตุพนมกลายเป็นตราสัญลักษณ์ของสถาบันอุดมศึกษาแห่งแรกในภาคอีสาน และตำนานอุรังคธาตุถูกเล่าซ้ำในวาทกรรมสาธารณะ

ก่อนพระธาตุล้มมีสัญญาณเตือนหลายครั้ง ศิลปวัฒนธรรมรายงานว่าอธิบดีกรมศิลปากรได้รับรายงานความชำรุดตั้งแต่เดือนเมษายน 2517 นักโบราณคดีแบร์นาร์ด กรอสลิเย่ร์ก็เคยรายงานรอยร้าว หลังแผ่นดินไหวขนาด 5.6 เมื่อ 17 กุมภาพันธ์ 2518 มีรายงานรอยร้าวใหญ่เพิ่มหลายจุด กรมศิลปากรมีหนังสือถึงสถาบันเทคโนโลยีแห่งเอเชีย (AIT) เมื่อ 14 เมษายน 2518 ให้มาตรวจโครงสร้าง แต่ไม่พบบันทึกการดำเนินการต่อ

วันที่ 11 สิงหาคม 2518 เวลา 19.38 น. หลังฝนตกและลมพัดแรงติดต่อกันหลายวัน พระธาตุพนมล้มลงทั้งองค์ ศิลปวัฒนธรรมอธิบายว่าเรือนธาตุด้านล่างซึ่งเป็นอิฐเก่ารับน้ำหนักยอดที่ต่อเติมไม่ไหว ทางวัดคาดว่าจะพังจากรอยร้าวที่ฐานมาก่อนราว 3 วัน จึงย้ายพระประธานในวิหารด้านหน้าออกไปก่อน ข่าวนี้ทำให้ชาวไทยและชาวลาวสองฝั่งโขงเศร้าโศกอย่างมาก

สาเหตุการพังยังเป็นข้อถกเถียง บทความของผิน ทุ่งคา ในศิลปวัฒนธรรมระบุว่าการบูรณะปี 2483 นำช่างและลวดลายแบบภาคกลางเข้ามาใช้ ภายใต้แนวคิดชาตินิยม ติ๊ก แสนบุญ เห็นว่าการต่อเติมยุคนั้นกระทบความมั่นคงของโครงสร้าง ส่วนโรม บุนนาค ชี้ว่าช่องระบายอากาศที่ยอดทำให้น้ำฝนไหลเข้าแต่ระบายไม่ออก จนอิฐภายในเปื่อยยุ่ย ประกอบกับแผ่นดินไหวต้นปี 2518 ทำให้รอยร้าวขยาย

รัฐบาลและประชาชนทั่วประเทศร่วมบริจาคสร้างพระธาตุขึ้นใหม่ระหว่าง พ.ศ. 2518–2522 ตามแบบสมัย พ.ศ. 2483 ด้วยโครงสร้างคอนกรีตเสริมเหล็กทั้งองค์ และนำชิ้นอิฐสลักลายเดิมกลับมาประกอบไว้ที่ตำแหน่งเดิม ยูเนสโกระบุว่าในซากพบผอบสำริดใบใหญ่ ภายในมีผอบทองคำซ้อนกันหลายชั้นปกป้องพระบรมสารีริกธาตุ วันที่ 23 มีนาคม 2522 พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร พร้อมพระบรมวงศานุวงศ์ เสด็จพระราชดำเนินในพิธีบรรจุพระอุรังคธาตุ ยอดพระธาตุองค์ใหม่ประดับฉัตรทองคำที่วิกิพีเดียระบุว่าหนัก 110 กิโลกรัม

องค์ใหม่สร้างเสร็จในสมัยรัฐบาล ม.ร.ว.คึกฤทธิ์ ปราโมช ข่าวสด (2562) รายงานว่ากรมศิลปากรตอกเสาเข็ม 44 ต้น ภายในองค์พระธาตุแบ่งเป็นหลายชั้น ชั้นล่างยังเห็นซากฐานเดิมก่อนปี 2518 ชั้นถัดขึ้นไปเก็บพระพุทธรูปที่ผู้ศรัทธาถวายนับร้อยองค์ ชั้นกลางเป็นที่ประดิษฐานพระอุรังคธาตุในมณฑปเก้าชั้น และชั้นบนเก็บคัมภีร์ใบลาน รวมสิ่งของที่บรรจุไว้นับหมื่นชิ้น ภายในเปิดเฉพาะกรณีจำเป็น ผู้ชายต้องได้รับอนุญาตจากเจ้าอาวาส ส่วนสตรีห้ามเข้าเขตกำแพงแก้วชั้นในตามธรรมเนียม

หลังการสร้างใหม่ ทางราชการขยายเขตโบราณสถานเพิ่มอีกราว 4 เฮกตาร์ใน พ.ศ. 2522 และ Love Thailand ระบุว่าวัดตั้งศูนย์ศิลปวัฒนธรรมรัตนโมลีศรีโคตรบูรเป็นพิพิธภัณฑ์เมื่อ พ.ศ. 2530 จัดแสดงอิฐสลัก พระพุทธรูป เครื่องปั้นดินเผา และจารึกที่พบระหว่างขุดค้นและก่อสร้าง วันที่ 2 กุมภาพันธ์ 2560 ไทยยื่นพระธาตุพนมเข้าบัญชีรายชื่อเบื้องต้นแหล่งมรดกโลกของยูเนสโก ภายใต้เกณฑ์ (i) (ii) และ (vi) ปัจจุบันยังอยู่ในบัญชีเบื้องต้น ไม่ใช่มรดกโลกที่ประกาศแล้ว

การผลักดันสู่มรดกโลกยังดำเนินต่อ สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมรายงานเมื่อพฤษภาคม 2568 ว่ารัฐมนตรีว่าการกระทรวงวัฒนธรรมลงพื้นที่ตรวจแผนพัฒนาการเรียนรู้และการท่องเที่ยวที่วัดพระธาตุพนม และการจัดทำเอกสารเสนอยังอยู่ระหว่างดำเนินการ งานวิจัยของมหาวิทยาลัยอุบลราชธานียังระบุว่ามีการสร้างพระธาตุพนมจำลองในสหรัฐอเมริกาและอินเดีย สะท้อนความหมายระดับนานาชาติของพระธาตุ

งานนมัสการพระธาตุพนมจัดทุกปีในเดือน 3 ทางจันทรคติ รวม 9 วัน 9 คืน วิกิพีเดียภาษาไทยระบุว่าตรงกับขึ้น 8 ค่ำถึงแรม 1 ค่ำ เดือน 3 (ปี 2569 ตรงกับ 26 มกราคม–3 กุมภาพันธ์) ส่วน Love Thailand ระบุขึ้น 10 ค่ำ ก่อนเริ่มงานมีพิธีอัญเชิญพระอุปคุตขึ้นจากแม่น้ำโขงและแห่ไปยังวัด นอกจากนี้ยังมีงานพระธาตุพนมรำลึกทุก 11 สิงหาคม และงานสัตตนาคารำลึก ระลึกถึงพญานาคทั้ง 7 ที่เชื่อว่าดูแลองค์พระธาตุ