หอแก้วมุกดาหาร

ชื่อหอผูกกับประวัติเมือง วิกิพีเดียภาษาไทยระบุว่าเจ้าจันทกินรี (เจ้ากินรี) โอรสของเจ้าจันทรสุริยวงษ์ ผู้ปกครองเมืองหลวงโพนสิมซึ่งสืบเชื้อสายราชวงศ์ล้านช้างเวียงจันทน์ นำไพร่พลข้ามแม่น้ำโขงมาตั้งถิ่นฐานบริเวณปากห้วยบังมุก และสถาปนาเมืองมุกดาหารเมื่อ พ.ศ. 2313 เมื่อเมืองเข้าสู่อำนาจกรุงธนบุรีในปี 2321 ท่านได้รับราชทินนามพระยาจันทรศรีสุราชอุปราชามันธาตุราช และปกครองเมืองจนถึงแก่อนิจกรรมในปี 2347 ส่วนวิกิพีเดียภาษาอังกฤษให้ช่วงปีตั้งเมืองว่า ค.ศ. 1767–1770

ตำนานการตั้งเมืองเล่าต่างกันในรายละเอียด ศิลปวัฒนธรรมเล่าว่านายพรานจากเมืองหลวงโพนสิมข้ามโขงมาล่าสัตว์ พบต้นตาลเจ็ดยอดและซากอิฐปรักหักพังใต้ต้น จึงเชื่อว่าเคยเป็นเมืองมาก่อน ในปี 2310 เจ้ากินรีจึงพาผู้คนข้ามมาตั้งเมือง มีผู้เห็นแก้วใสสีสดลอยออกจากต้นตาลยามค่ำและลอยกลับยามเช้าแทบทุกคืน เจ้ากินรีจึงตั้งชื่อแก้วว่า "แก้วมุกดาหาร" และใช้เป็นชื่อเมือง วิกิพีเดียภาษาไทยเสริมว่าระหว่างตั้งถิ่นฐานพบพระพุทธรูปและวัดร้างริมโขง ซึ่งต่อมาบูรณะเป็นวัดศรีมุงคุณ และยังมีเรื่องเล่าเรื่องการพบไข่มุกในหอยน้ำจืดแม่น้ำโขง ส่วนการสถาปนาเมืองระบุว่าตรงกับเดือน 4 ปีกุน จุลศักราช 1132 ซึ่งโดยทั่วไปถือเป็น พ.ศ. 2313 ศิลปวัฒนธรรมหมายเหตุว่าที่มาของชื่ออาจเป็นตำนานเล่าต่อกันมา แต่สะท้อนความสัมพันธ์ของผู้คนสองฝั่งโขง

วิกิพีเดียภาษาไทยระบุว่าในปี 2321 สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีโปรดให้เจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกและเจ้าพระยาสุรสีห์ยกทัพไปหัวเมืองลาว รวมทั้งเวียงจันทน์และจำปาศักดิ์ หลังจากนั้นเมืองมุกดาหารจึงเข้าสู่ขอบขัณฑสีมาของกรุงธนบุรี ราชทินนาม "พระยาจันทรศรีสุราชอุปราชามันธาตุราช" มีความหมายโดยรวมว่าผู้ปกครองหัวเมืองที่รุ่งเรืองดุจดวงจันทร์ และมีบารมีดุจพระเจ้ามันธาตุราชจักรพรรดิ โดยนำพระนามเดิม "จันทกินรี" มาผูกไว้ในราชทินนาม เอกสารบางแหล่งสะกดต่างไป เช่น "มัณฑาตุราช" หรือ "พัณฑาตุราช"

"แก้วมุกดาหาร" เป็นหนึ่งในนพรัตน์ หรืออัญมณีมงคลเก้าประการของไทย วิกิพีเดียภาษาอังกฤษอธิบายว่าชื่อเมืองประกอบจากคำว่าแก้ว (สิ่งมีค่า) มุก (หอยมุก) ดา (เรียงหน้ากระดาน) และหาร (แบ่ง) ลูกแก้วสีขาวนวลบนยอดหอจึงตั้งใจสื่อถึงแก้วมุกดาหารและชื่อจังหวัดโดยตรง

ในยุคใหม่ เมืองมุกดาหารผ่านความเปลี่ยนแปลงหลายครั้ง วิกิพีเดียภาษาอังกฤษระบุว่าในปี 2436 พื้นที่ฝั่งสะหวันนะเขตตกเป็นของฝรั่งเศส มุกดาหารเคยเป็นอำเภอหนึ่งของจังหวัดนครพนม จนได้รับการยกฐานะเป็นจังหวัดที่ 73 ในปี 2525 และสะพานมิตรภาพไทย–ลาว แห่งที่ 2 ที่เชื่อมกับสะหวันนะเขตสร้างเสร็จในเดือนธันวาคม 2549 หอแก้วจึงกลายเป็นจุดที่มองเห็นทั้งเมืองใหม่และเส้นทางการค้าข้ามโขง

ต่อมามุกดาหารถูกลดฐานะเป็นอำเภอขึ้นกับจังหวัดนครพนม จนได้ยกฐานะเป็นจังหวัดในปี 2525 ตามที่ศิลปวัฒนธรรมระบุ ส่วนสะพานมิตรภาพไทย–ลาว แห่งที่ 2 ยาว 1,600 เมตร Thailex ระบุว่ามีพิธีเปิดอย่างเป็นทางการเมื่อ 19 ธันวาคม 2549 และเปิดให้ประชาชนใช้เมื่อ 9 มกราคม 2550 สะพานนี้เป็นส่วนหนึ่งของระเบียงเศรษฐกิจตะวันออก–ตะวันตก ซึ่งเป็นหัวข้อนิทรรศการบนชั้นชมวิวของหอแก้ว ในปี 2561 ที่จังหวัดครบ 36 ปี ไทยโพสต์รายงานว่ามีกิจกรรม "36 วาระ 36 ปี มุกดาหาร" ตลอดปี รวมถึงพิธีวางศิลาฤกษ์อนุสาวรีย์เจ้าจันทกินรี

แนวคิดสร้างหอแก้วเกิดในสมัยนายสาโรช คัชมาตย์ ผู้ว่าราชการจังหวัดมุกดาหาร โดยได้รับความร่วมมือจากสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร สมาชิกสภาจังหวัด หอการค้าจังหวัด และประชาชน ที่ดิน 3 ไร่ 1 งาน 14 ตารางวา ได้รับบริจาคจากนายธีระชัย ฐานิตสรณ์ บุตรชายของนายย่ำเซ็ง แซ่ลิ้ม คหบดีเมืองมุกดาหาร เมื่อ 3 พฤษภาคม 2538 ตามที่วิกิพีเดียภาษาไทยอ้างจากฐานข้อมูลพิพิธภัณฑ์ของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร

วันเดียวกันนั้นมีพิธีวางศิลาฤกษ์พร้อมพิธีเททองหล่อพระพุทธนวมิ่งมงคลมุกดาหารและวัตถุมงคล การก่อสร้างใช้เวลาราว 1 ปี แล้วเสร็จ 31 พฤษภาคม 2539 งบประมาณราว 50 ล้านบาท ไม่รวมค่าภูมิทัศน์และภาพนูนกระเบื้องเผาภายใน มาจากการสนับสนุนของ ส.ส. สมาชิกสภาจังหวัด หอการค้า เงินบริจาค และการจำหน่ายวัตถุมงคล เมื่อสร้างเสร็จได้มอบให้องค์การบริหารส่วนจังหวัดมุกดาหารดูแล และเปิดให้เข้าชมอย่างเป็นทางการเมื่อ 18 กรกฎาคม 2539 (Love Thailand ระบุผู้ดูแลว่าเป็นเทศบาลเมืองมุกดาหารและหน่วยงานท้องถิ่น)

บริษัท ดิอาคิเท็คส์ แอนด์ เทิร์นคีย์ จำกัด (มหาชน) ออกแบบและก่อสร้างแบบเบ็ดเสร็จ หอสูง 65.50 เมตรถึงยอดลูกแก้ว แบ่งพื้นที่ภายใน 12 ชั้น เทียบความสูงได้กับอาคาร 20–22 ชั้น ฐานเป็นอาคาร 2 ชั้นทรงเก้าเหลี่ยม เส้นผ่าศูนย์กลาง 40 เมตร สื่อถึงรัชกาลที่ 9 แกนหอจากชั้น 3–5 สูง 39.6 เมตร กว้าง 6 เมตร มีลิฟต์และบันไดเวียน 321 ขั้น หอชมทัศนียภาพกว้าง 18 เมตร และลูกแก้วยอดสุดกว้าง 10 เมตร

ชั้นที่ 1 เป็นพิพิธภัณฑ์ศิลปะและวัฒนธรรม จัดแสดงเครื่องมือเครื่องใช้และภาพปั้นดินเผาวิถีชีวิตชาวมุกดาหาร ชั้นที่ 2 เป็นพิพิธภัณฑ์ประวัติเมือง มีวัตถุโบราณ ภาพเก่า และเครื่องแต่งกายของกลุ่มชาติพันธุ์ วิกิพีเดียภาษาไทยระบุ 9 กลุ่ม ได้แก่ ไทยอีสาน ผู้ไท ข่า (บรู) กะโส้ กะเลิง แสก ย้อ กุลา และเวียดนาม ส่วน Love Thailand ระบุ 8 กลุ่ม ซึ่งไม่รวมชาวเวียดนาม

ชั้นที่ 6 เป็นหอชมวิว 360 องศา มองเห็นตัวเมือง แม่น้ำโขง และแขวงสะหวันนะเขต ผนังรอบในจัดนิทรรศการ "แม่น้ำโขง มหานทีแห่งเอเชีย" และเส้นทางเศรษฐกิจตะวันออก–ตะวันตก (East–West Economic Corridor) ชั้นที่ 7 ภายในลูกแก้วประดิษฐานพระพุทธนวมิ่งมงคลมหามุนีศรีมุกดาหาร พระพุทธรูปเนื้อเงินบริสุทธิ์ 99.99% ผสมทองคำ ปางมารวิชัย หน้าตักกว้าง 20 นิ้ว พร้อมพระพุทธรูปประจำวันเกิด

หอแก้วยังเป็นสัญลักษณ์ของจังหวัด มติชนรายงานงานฉลองหอแก้วมุกดาหารครบ 24 ปีในปี 2562 และผู้ว่าราชการจังหวัดในงานวันสถาปนาจังหวัดครบ 44 ปี เรียกหอแก้วว่าหอชมเมืองแห่งแรกของอีสาน และสัญลักษณ์แห่งความเจริญรุ่งเรือง