วัดพระธาตุดอยพระฌาน

ก่อนจะเป็นวัด ยอดดอยแห่งนี้มีเพียงซากอิฐเก่าที่ชาวบ้านถือว่าศักดิ์สิทธิ์ ไทยโพสต์ระบุว่าในปี 2445 มีการสร้างเจดีย์ขึ้นบนยอดดอย ปัจจุบันคือพระธาตุเจดีย์สีขาวยอดฉัตรทอง ที่สื่อหลายแห่งเรียกว่ามีอายุกว่าร้อยปี ส่วนที่มาของชื่อ "พระฌาน" ยังไม่พบตำนานที่ระบุไว้

ปี 2496 พระครูปัญญาวุฒิคุณ หรือหลวงพ่อปัญญา ขันติโย อดีตเจ้าอาวาสวัดนากท่าหลวง นำพระสงฆ์และชาวบ้านขึ้นมาบูรณะพระธาตุ และริเริ่มงานประเพณีนมัสการพระธาตุประจำปี ในเวลานั้นยังไม่มีพระจำพรรษาและไม่มีสิ่งปลูกสร้างอื่นบนดอย

การพัฒนาเป็นวัดอย่างจริงจังเกิดขึ้นในสมัยพระอาจารย์พรชัย อัคควังโส เจ้าอาวาสรูปปัจจุบัน ไทยโพสต์ระบุว่าท่านขึ้นมาสำรวจดอยครั้งแรกในปี 2551 พบเจดีย์สีขาว บ่อน้ำ และศาลาเล็กสองหลัง แล้วเริ่มก่อสร้างในปี 2552 ส่วน TrueID ระบุว่าท่านย้ายมาจากนครราชสีมาและเริ่มบูรณะในปี 2555 ปีที่เริ่มพัฒนาจึงอยู่ในช่วงราว 2551–2555

จุดเด่นที่สุดคือพระใหญ่ไดบุตสึ พระอมิตาภพุทธะปางสมาธิ จำลองจากพระใหญ่วัดโคโตกุอิน เมืองคามาคุระ ประเทศญี่ปุ่น หน้าตักกว้าง 14 เมตร หล่อด้วยทองแดงที่ผิวกลายเป็นสีเขียวอมฟ้าตามกาลเวลา พระพุทธรูปหันหน้าออกสู่หุบเขา รอบองค์มีซุ้มประตูแบบโทริอิ ส่วนความสูงทั้งองค์ยังไม่พบตัวเลขที่ยืนยันได้

บล็อกของบางกอกแอร์เวย์สระบุว่าพระใหญ่เริ่มสร้างปี 2562 และแล้วเสร็จในราวสามปีต่อมา ซึ่งเป็นแหล่งเดียวที่ระบุปี เมื่อเดือนพฤษภาคม 2566 เดลินิวส์ก็รายงานถึงพระใหญ่ที่สร้างเสร็จแล้ว ไทยโพสต์ยังเล่าว่าท่าทางของพระใหญ่สื่อถึงท่านั่งสมาธิของเจ้าอาวาสเอง

บนยอดดอยมีวิหารล้านนาหลังเล็กที่มองเห็นวิวได้รอบทิศ ขึ้นไปด้วยบันไดนาค ภายในประดับลวดลายปิดทอง มีเจดีย์สีขาวที่มีพญานาคพันรอบ นอกจากนี้ยังมีพระเจ้าตนหลวง และเจดีย์พระจุฬามณีศรีโพธิญาณ

ที่วัดยังมีระฆังอธิษฐานเซรามิก ผลิตโดยครอบครัวช่างเซรามิกลำปางในโครงการของมหาวิทยาลัยราชภัฏลำปาง ลวดลายบนระฆังบอกถึงคำอธิษฐาน เช่น ดอกกุหลาบสำหรับความรัก ไก่สำหรับสุขภาพ การงาน และครอบครัว และช้างสำหรับความสำเร็จ ไทยโพสต์รายงานในปี 2565 ว่าโควิดทำให้ผลผลิตลดลงราวหนึ่งในสาม

เดือนมกราคม 2566 รูปปั้นพญาปุริสาทสูงราว 2 เมตรสองตนหน้าเจดีย์พระจุฬามณีฯ ซึ่งออกแบบผสมศิลปะหลายชาติ ได้รับความเห็นวิจารณ์ในโลกออนไลน์ ทางวัดชี้แจงขอให้มองเป็นงานศิลปะและคงไว้ตามเดิม ส่วนปี 2564 วัดเป็นสถานที่ถ่ายทำโฆษณา ซึ่งทำให้คนรู้จักวัดมากขึ้น

งานประเพณีขึ้นดอยพระฌานหรือนมัสการพระธาตุจัดทุกปีในวันขึ้น 8 ค่ำ เดือน 7 เหนือ ราวเดือนพฤษภาคม มีการจุดบั้งไฟบูชาและประกวดบั้งไฟ ซึ่งเป็นประเพณีที่หลวงพ่อปัญญาเริ่มไว้

ทะเลหมอกเห็นได้ในยามเช้า ฐานเศรษฐกิจแนะนำให้มาถึงก่อน 07.00 น. ช่วงที่มีโอกาสสูงคือปลายฤดูฝนถึงฤดูหนาว ราวกรกฎาคมถึงกุมภาพันธ์ โดยเฉพาะเช้าหลังคืนที่ฝนตก แต่ไม่ได้เกิดทุกวัน ช่วงเช้าอากาศเย็น ควรพกเสื้อกันหนาว

ทางขึ้นดอยชันและแคบ มีโค้งหักศอก วัดมีรถรับส่งขึ้นลงเที่ยวละ 20 บาท รถตู้และรถบัสต้องจอดที่ลานด้านล่างแล้วต่อรถของวัด ส่วนรถเก๋งขึ้นไปจอดลานด้านบนได้ หรือจะเดินบันไดราว 600 ขั้นก็ได้ วัดเปิดตั้งแต่ 06.00 น. ถึงราว 16.30–17.00 น. เข้าชมฟรี ด้านบนร้านค้ามีน้อย ควรพกน้ำไปเอง