วัดพระสิงห์วรมหาวิหาร

วัดนี้สร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. 1888 โดยพญาผายู กษัตริย์ราชวงศ์มังรายองค์ที่ 5 สิ่งแรกที่สร้างคือเจดีย์สูง 23 วา เพื่อบรรจุพระอัฐิของพญาคำฟู พระราชบิดา ซึ่งอัญเชิญมาจากเชียงแสน อีก 2 ปีต่อมาจึงสร้างวิหาร ศาลาการเปรียญ หอไตร และกุฏิ แล้วอาราธนาพระอภัยจุฬามหาเถระจากหริภุญไชยมาเป็นเจ้าอาวาสองค์แรก นักวิชาการมองว่าเป็นการย้ายศูนย์กลางพุทธศาสนาของภาคเหนือมาอยู่ที่เชียงใหม่ ชื่อแรกของวัดคือ "วัดลีเชียงพระ" เพราะตั้งอยู่ใกล้ตลาดกลางเมือง คำว่า "ลี" ในภาษาล้านนาหมายถึงตลาด ส่วนพญาคำฟูนั้น ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่เล่าว่าสวรรคตเพราะถูก "เงือก" ซึ่งในภาษาล้านนาโบราณหมายถึงจระเข้ ทำร้ายขณะลงสรงน้ำในแม่น้ำ

ตามตำนานสิหิงคนิทาน พระพุทธสิหิงค์สร้างขึ้นในลังกาเมื่อราว พ.ศ. 700 โดยกษัตริย์ลังกา 3 พระองค์ร่วมกับพระอรหันต์ เล่ากันว่าพญานาคที่เคยเห็นพระพุทธเจ้าแปลงกายเป็นแบบให้ช่างปั้น จากลังกาพระพุทธรูปเดินทางมาสุโขทัยในสมัยพ่อขุนรามคำแหง แล้วย้ายไปพิษณุโลก อยุธยา กำแพงเพชร และเชียงราย จนเมื่อ พ.ศ. 1943 เจ้ามหาพรหมผู้ครองเชียงรายนำมาถวายพญาแสนเมืองมา กษัตริย์ราชวงศ์มังรายองค์ที่ 7 ซึ่งโปรดให้ประดิษฐานไว้ที่วัดลีเชียงพระ ชาวเมืองจึงเรียกวัดนี้ว่า "วัดพระสิงห์" มาตั้งแต่นั้น ตำนานนี้เรียบเรียงเป็นภาษาบาลีโดยพระโพธิรังสี พระภิกษุชาวล้านนา ก่อน พ.ศ. 1985 ชื่อ "สิหิงคนิทาน" และยังมีเล่าในชินกาลมาลีปกรณ์และตำนานโยนก ซึ่งแต่ละฉบับระบุปีไว้ไม่ตรงกัน บางแหล่งระบุว่าพระพุทธสิหิงค์มาถึงเชียงใหม่ในปี พ.ศ. 1950

แม้ตำนานจะว่ามาจากลังกา แต่พระพุทธสิหิงค์องค์ที่เชียงใหม่เป็นพระพุทธรูปสำริดลงรักปิดทอง ประทับนั่งขัดสมาธิเพชร ปางมารวิชัย สูงราว 79 เซนติเมตร หน้าตักกว้างราว 63 เซนติเมตร เป็นศิลปะล้านนาแบบ "สิงห์หนึ่ง" หรือเชียงแสนสิงห์หนึ่ง พระวรกายอวบอ้วน อกนูน ชายสังฆาฏิสั้นเหนือพระถัน นักประวัติศาสตร์ศิลปะจึงเชื่อว่าสร้างขึ้นในล้านนาราวต้นพุทธศตวรรษที่ 20 ผศ.ดร.ศักดิ์ชัย สายสิงห์ เสนอว่าพระพุทธรูปขัดสมาธิเพชรแบบนี้เป็นงานที่เกิดในล้านนาเอง และชื่อ "พระสิงห์" น่าจะมาจากพระพุทธรูปล้านนากลุ่มนี้ หลักฐานสำคัญคือพระพุทธรูปขัดสมาธิเพชรที่วัดพระเจ้าเม็งราย เชียงใหม่ ซึ่งมีจารึกปี พ.ศ. 2013 เรียกตัวเองว่า "พระพุทธสิหิงค์" ส่วน ม.จ.สุภัทรดิศ ดิศกุล เคยเสนอว่าองค์จากลังกาอาจสูญหายไปแล้วถูกสร้างแทน หรือตำนานถูกแต่งขึ้นเพื่อเพิ่มความศักดิ์สิทธิ์ ที่มาของชื่อมีสองแนวคิด คือมาจากท่าทางที่องอาจดุจราชสีห์ และมาจากคำภาษามอญที่แปลว่าน่าอภิรมย์ใจ ปัจจุบันมีพระพุทธสิหิงค์ที่ได้รับความเคารพสูงอยู่ 3 องค์ คือที่พระที่นั่งพุทไธสวรรย์ กรุงเทพฯ (ขัดสมาธิราบ) ที่หอพระพุทธสิหิงค์ นครศรีธรรมราช และที่วัดพระสิงห์ เชียงใหม่

ตามพงศาวดาร พระพุทธสิหิงค์จากเชียงใหม่เคยถูกนำออกจากเมืองหลายครั้ง ครั้งสำคัญคือเมื่อสมเด็จพระนารายณ์มหาราชตีเชียงใหม่ได้ราว พ.ศ. 2205 แล้วอัญเชิญไปประดิษฐานในพระราชวังที่กรุงศรีอยุธยา (บางฉบับว่าที่วัดพระศรีสรรเพชญ์) อยู่ราว 105 ปี จารึกฉบับคัดลอกที่วัดพระแท่นศิลาอาสน์ อุตรดิตถ์ ลงปี พ.ศ. 2301 ยืนยันว่าทัพอยุธยา "มารบเมืองเชียงใหม่ได้พระพุทธสิหิงค์" เมื่ออยุธยาเสียกรุงใน พ.ศ. 2310 มีบันทึกว่าพระพุทธรูปถูกนำกลับเชียงใหม่ และใน พ.ศ. 2338 สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาทอัญเชิญพระพุทธสิหิงค์องค์หนึ่งจากเชียงใหม่ลงไปกรุงเทพฯ ปัจจุบันคือองค์ที่พระที่นั่งพุทไธสวรรย์ อย่างไรก็ดี นักวิชาการบางท่านเห็นว่ายังไม่มีหลักฐานชัดเจนว่าองค์ที่กรุงเทพฯ มาจากเชียงใหม่จริง คำถามว่าองค์ใดคือ "องค์จริง" จึงยังไม่มีข้อยุติ

ช่วง พ.ศ. 2101 ถึงราว พ.ศ. 2317 เชียงใหม่ตกอยู่ใต้อำนาจพม่าเกือบสองร้อยปี หลังขับไล่พม่าออกไป เมืองเชียงใหม่ถูกทิ้งร้างจนพระเจ้ากาวิละนำผู้คนกลับมาตั้งเมืองใหม่ใน พ.ศ. 2339 วัดวาอารามส่วนใหญ่ทรุดโทรม พระเจ้ากาวิละ ปฐมกษัตริย์ราชวงศ์ทิพย์จักร จึงเริ่มบูรณะวัดพระสิงห์ และสร้างหอไตรหน้าวัดเมื่อ พ.ศ. 2354

วิหารลายคำเป็นอาคารที่คนมาวัดพระสิงห์ตั้งใจมาดูมากที่สุด ตำนานระบุว่ามีการสร้างวิหารตรงนี้ตั้งแต่ พ.ศ. 2061 ในยุครุ่งเรืองของล้านนา แต่อาคารที่เห็นในปัจจุบันเป็นงานพุทธศตวรรษที่ 25 บางแหล่งระบุว่าสร้างใหม่ระหว่าง พ.ศ. 2358–2364 ในสมัยพระยาธรรมลังกา เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่องค์ที่ 2 ชื่อ "ลายคำ" มาจากลวดลายทองคำเปลวบนพื้นรักสีแดงบนผนังหลังพระประธาน เสา และผนังด้านหลัง เป็นรูปกู่พระเจ้า มังกร หงส์ และลายเมฆแบบจีน เมื่อแดดส่องเข้ามา วิหารทั้งหลังจะดูเป็นสีทอง วิหารหันหน้าไปทางตะวันออก มีบันไดนาคและสิงห์ปูนปั้นคู่หนึ่งเฝ้าทางขึ้น ภาพถ่ายเก่าแสดงว่าหลังคาเคยซ้อนชั้นต่างจากปัจจุบัน

จิตรกรรมฝาผนังในวิหารลายคำน่าจะเขียนขึ้นพร้อมการบูรณะวิหารในสมัยเจ้ากาวิโลรสสุริยวงศ์ ราว พ.ศ. 2406 เขียนด้วยสีฝุ่นโดยช่างสองคนที่เจ้าผู้ครองนครส่งไปศึกษางานจิตรกรรมทั้งในสยามและพม่า "เจ๊กเส็ง" ช่างเชื้อสายจีนในท้องถิ่น เขียนเรื่องสังข์ทอง ส่วน "หนานโพธา" เขียนเรื่องสุวรรณหงส์ตามแบบแผนศิลปะรัตนโกสินทร์ ทั้งสองเรื่องอยู่ในปัญญาสชาดก ไม่ใช่วรรณคดีล้านนาดั้งเดิม นักวิชาการจึงสันนิษฐานว่าเจ้ากาวิโลรสฯ ซึ่งเคยประทับที่กรุงเทพฯ ได้แรงบันดาลใจจากจิตรกรรมวรรณคดีในวัดอย่างวัดสุทัศนเทพวราราม ผนังด้านในสุดเขียนภาพอดีตพระพุทธเจ้า และเหนือภาพเล่าเรื่องเป็นภาพเทพชุมนุม

สิ่งที่ทำให้จิตรกรรมชุดนี้มีค่าคือภาพชีวิตประจำวันที่สอดแทรกอยู่ในเรื่อง ทั้งหญิงล้านนาหาบน้ำ คู่หนุ่มสาวเกี้ยวกัน หญิงเปลือยอกสูบบุหรี่ ชายอวดรอยสักขา และวงเหล้า เครื่องแต่งกายมีทั้งแบบล้านนา พม่า ไทใหญ่ และภาคกลาง ยังเห็นของใช้สมัยใหม่อย่างเครื่องลายครามและโคมไฟ เชื่อกันว่าเจ๊กเส็งวาดภาพตัวเองไว้บนกรอบหน้าต่างกลางผนังด้านเหนือ เป็นชายหนุ่มสวมหมวก ไว้เคราเรียวยาว นั่งชันเข่า จิตรกรรมเรื่องสังข์ทองเป็นงานชิ้นเดียวที่หลงเหลือของสกุลช่างเชียงใหม่ ศาสตราจารย์ศิลป์ พีระศรี เคยกล่าวว่าภาพเหล่านี้ทำให้ผู้ชมรู้สึกเหมือนได้กลับไปอยู่ในโลกจริงเมื่อราวร้อยปีก่อน

ทุกวันนี้พระพุทธสิหิงค์ประดิษฐานอยู่ในวิหารลายคำ เดิมเคยอยู่ในกู่มณฑปท้ายวิหาร เมื่อ พ.ศ. 2464 (บางแหล่งระบุ พ.ศ. 2465) พระเศียรเดิมถูกโจรลักลอบตัดไป พระเศียรที่เห็นในปัจจุบันจึงเป็นของที่ทำขึ้นใหม่ และพระพุทธรูปที่มีพุทธลักษณะใกล้เคียงองค์เดิมที่สุดอยู่ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เชียงใหม่

ช่วง พ.ศ. 2467–2468 ครูบาศรีวิชัย นักบุญแห่งล้านนา ซึ่งรักษาการเจ้าอาวาสในปี 2467 ได้รื้อวิหารหลวงหลังเดิมซึ่งเป็นทรงจัตุรมุขที่ทรุดโทรมจนซ่อมไม่ได้ แล้วสร้างวิหารหลวงหลังใหม่ด้วยโครงหลังคาไม้สักทั้งหลัง ผสมศิลปะรัตนโกสินทร์กับล้านนา หน้าบันเป็นรูปพระนารายณ์ทรงครุฑ และรูปเสือซึ่งเป็นนักษัตรปีเกิดของครูบาศรีวิชัย ภายในประดิษฐานพระศรีสรรเพชญ พระพุทธรูปปูนปั้นองค์ใหญ่ที่เชื่อว่าเป็นพระประธานของวิหารหลังเก่า ระหว่างการบูรณะในปี 2469 ยังมีการขุดพบผอบบรรจุพระอัฐิของพญาคำฟู ซึ่งต่อมาถูกนำไปเก็บที่ศาลากลางจังหวัดเก่าแล้วสูญหายไป

วัดพระสิงห์มีหอไตรถึง 2 หลัง และเป็นวัดแรกในเชียงใหม่ที่มีหอไตรสองหลัง หลังแรกคือหอไตรหน้าวัดที่พระเจ้ากาวิละสร้างเมื่อ พ.ศ. 2354 ชั้นล่างก่ออิฐถือปูนบนฐานสูง ชั้นบนเป็นเรือนไม้ประดับลายรดน้ำและกระจก รอบฐานประดับปูนปั้นรูปเทวดายืนพนมมือสลับกับรูปสัตว์ หมายถึงเทวดาที่คอยปกปักรักษาพระธรรม นับเป็นหอไตรที่งดงามที่สุดหลังหนึ่งในภาคเหนือ หลังที่สองเรียกว่า "หอธรรมใหม่" อยู่ทางตะวันตกเฉียงเหนือของเจดีย์ เป็นอาคารคอนกรีตสองชั้น สร้างโดยหลวงอนุสารสุนทรและภรรยา เพื่อถวายครูบาศรีวิชัยพร้อมกุฏิ ซึ่งกุฏิได้พังลงไปแล้ว เหลือเพียงหอธรรมหลังนี้ อีกข้อมูลหนึ่งของสำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติฯ ระบุว่าเทวดาปูนปั้นรอบหอไตรเป็นฝีมือช่างสมัยพญาเมืองแก้ว (ราวพุทธศตวรรษที่ 21) ซึ่งเป็นยุครุ่งเรืองของศิลปะล้านนา และฐานหอไตรได้รับการซ่อมแซมโดยเจ้าแก้วนวรัฐราว พ.ศ. 2476

เจดีย์ประธานทรงระฆังปิดทองบนฐานสี่เหลี่ยมเป็นหนึ่งในเจดีย์ทรงระฆังที่เก่าแก่ที่สุดในอำเภอเมืองเชียงใหม่ ตามคติล้านนาถือเป็นพระธาตุประจำปีมะโรง (ปีงูใหญ่) คนเกิดปีนี้จึงนิยมมาสักการะ ใกล้กันยังมีเจดีย์ทรงมณฑป และซากเจดีย์ที่ขุดพบอัฐิซึ่งเชื่อว่าเป็นของพญาคำฟู ส่วนอุโบสถด้านหลังวิหารหลวงใช้ "หลักเสมา" ที่มีลักษณะเป็นเสาปักดินแทนใบเสมา และพระประธานประดิษฐานอยู่ในกู่กลางอาคาร ทำให้กราบไหว้ได้ทั้งสองด้าน ซึ่งยังไม่มีข้อสรุปว่าทำไมจึงสร้างแบบนี้

วัดพระสิงห์ได้รับการประกาศขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานในราชกิจจานุเบกษาเมื่อวันที่ 8 มีนาคม พ.ศ. 2478 และได้รับการยกฐานะเป็นพระอารามหลวงชั้นเอก ชนิดวรมหาวิหาร เมื่อวันที่ 23 พฤศจิกายน พ.ศ. 2483 (บางแหล่งระบุว่าได้รับยกเป็นพระอารามหลวงตั้งแต่ พ.ศ. 2478 ในรัชกาลที่ 8) ตั้งแต่ก่อตั้งมีเจ้าอาวาสสืบต่อกันมา 14 รูป รูปปัจจุบันคือพระเทพสิงหวราจารย์ (โสภณ โสภโณ) ซึ่งดำรงตำแหน่งตั้งแต่ พ.ศ. 2552 วัดยังอยู่ในกลุ่มแหล่งมรดกของเชียงใหม่ที่กำลังผลักดันสู่การเป็นมรดกโลก

วัดพระสิงห์ยังเป็นแหล่งเก็บคัมภีร์ใบลานสำคัญของล้านนา ในหอไตรทั้งสองหลัง วัดร่วมกับคณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ และภาคเอกชน สำรวจและอนุรักษ์คัมภีร์ใบลาน หนึ่งในนั้นคือคัมภีร์ "โลกวินัย" ที่ครูบาศรีวิชัยเป็นผู้เขียน มีการจัดสัมมนาวิชาการเมื่อวันที่ 19 มีนาคม พ.ศ. 2568 และวันที่ 24 มีนาคม พ.ศ. 2569 ในวาระครบ 100 ปีการบูรณะวัดครั้งใหญ่ของครูบาศรีวิชัย

ทุกปีช่วงสงกรานต์ ราววันที่ 13 เมษายน จะมีการอัญเชิญพระพุทธสิหิงค์ขึ้นบุษบกแห่ไปตามถนนรอบเมืองเชียงใหม่ ให้ประชาชนได้สรงน้ำขอพรรับปีใหม่เมือง แล้วจึงอัญเชิญกลับมาประดิษฐานที่วัดให้คนมาสรงน้ำต่อ เป็นงานบุญที่สำคัญที่สุดงานหนึ่งของคนเชียงใหม่