วัดเจดีย์หลวงวรวิหาร

ชื่อเดิมของวัดคือ "วัดโชติการาม" แปลว่าอารามที่รุ่งเรืองสว่างไสว มีตำนานเล่าที่มาไว้สองแบบ แบบแรกเล่าว่าเคยจุดผ้าชุบน้ำมันเป็นประทีปบนองค์เจดีย์จนแสงสว่างไปไกล อีกแบบเล่าว่ารูปทรงเจดีย์ที่สูงชะลูดดูคล้ายเชิงเทียน เอกสารล้านนาเรียกองค์เจดีย์ว่า "ราชกูฏ" หรือ "กู่หลวง" บางแห่งเรียก "ราชกุฏาคาร" ภายหลังจึงเรียกกันว่าวัดเจดีย์หลวง เพราะคำว่า "หลวง" ในภาษาเหนือแปลว่าใหญ่

ตำนานวัดเล่าย้อนไปไกลกว่าการสร้างเมืองเชียงใหม่ ว่าในสมัยพระเจ้าอโศกมหาราช สมณทูต 8 รูป นำโดยพระโสณะและพระอุตตระ เดินทางมาเผยแผ่พระศาสนาในสุวรรณภูมิ และนำพระบรมธาตุมาบรรจุในเจดีย์องค์เล็กสูง 3 ศอก ณ ที่แห่งนี้ ชายชราอายุ 120 ปีผู้หนึ่งทำนายว่าที่นี่จะกลายเป็นอารามใหญ่ชื่อโชติการาม ชาวลัวะจึงสร้างเจดีย์ไว้สักการะ เรื่องนี้เป็นตำนานที่ไม่มีหลักฐานทางโบราณคดียืนยัน แต่สะท้อนว่าคนเชียงใหม่ถือว่าที่นี่ศักดิ์สิทธิ์มาแต่เดิม

ตามตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ พญาแสนเมืองมา กษัตริย์ราชวงศ์มังรายองค์ที่ 7 โปรดให้สร้างเจดีย์องค์นี้เมื่อ พ.ศ. 1934 เพื่อบรรจุพระบรมธาตุและอุทิศแด่พญากือนาผู้เป็นพระราชบิดา ขณะนั้นพระองค์ครองราชย์มาได้ราว 16 ปี แต่เอกสารแต่ละฉบับระบุปีไม่ตรงกัน นักวิชาการจึงมักบอกเป็นช่วง พ.ศ. 1928–1945 พญาแสนเมืองมาสวรรคตก่อนงานเสร็จ พระนางติโลกจุฑาราชเทวีพระมเหสีจึงสร้างต่อ

ชินกาลมาลีปกรณ์เล่ารายละเอียดต่างออกไปเล็กน้อย ว่าพญากือนามีพระประสงค์จะสร้างเจดีย์ใหญ่ เมื่อพญาแสนเมืองมาได้ครองเมืองจึงโปรดให้สร้างเจดีย์สูงใหญ่กลางเวียง ให้สูงจนพระราชบิดาบนสวรรค์มองเห็นได้ และหุ้มเรือนธาตุด้วยแผ่นทองคำจำนวนมาก พระนางติโลกจุฑาราชเทวีสร้างต่อแต่ยังไม่แล้ว ตำนานบางฉบับจึงว่าพญาสามฝั่งแกนเป็นผู้สร้างจนสำเร็จ ใช้เวลาราว 5 ปี

ครั้งที่สำคัญที่สุดเกิดในสมัยพระเจ้าติโลกราช เมื่อ พ.ศ. 2022 พระองค์โปรดให้หมื่นด้ำพร้าคตขยายองค์เจดีย์ให้ใหญ่ขึ้น และเปลี่ยนจากทรงห้ายอดเป็นยอดเดียว เมื่อเสร็จแล้วเจดีย์สูงราว 80–82 เมตร (บางแหล่งว่าราว 90 เมตร) ฐานกว้างราว 54 เมตร นับเป็นสิ่งก่อสร้างที่สูงที่สุดในล้านนายุคนั้น และสูงที่สุดในเมืองเชียงใหม่มาอีกหลายร้อยปี

พงศาวดารโยนกเล่าว่าช่างในครั้งนั้นได้ต้นแบบมาจากโลหะปราสาทและมหาเจดีย์รัตนมาลีในลังกา และได้บรรจุพระบรมสารีริกธาตุที่มาจากลังกาไว้ภายใน รอบฐานมีช้างปูนปั้นโผล่ครึ่งตัวออกมาเหมือนแบกองค์เจดีย์ไว้ ตามคติว่าช้างเป็นผู้ค้ำจุนพระศาสนา ปัจจุบันเหลือช้าง 28 เชือก ส่วนใหญ่ถูกปั้นขึ้นใหม่ตอนบูรณะ ในจำนวนนี้มี 8 เชือกที่มีชื่อเรียกเฉพาะ บันไดนาคทั้งสี่ทิศพาขึ้นไปยังซุ้มจระนำกลางองค์เจดีย์

บทความในวารสารปณิธาน (2565) ตีความว่าการขยายเจดีย์ครั้งนี้สะท้อน "คติจักรพรรดิราช" ของพระเจ้าติโลกราช องค์ประกอบอย่างยอดเดียวทรงกระพุ่ม ช้างและสิงห์ล้อมฐาน พระพุทธรูปปางสมาธิใต้ต้นโพธิ์ในซุ้มจระนำ และการนำพระแก้วมรกตมาประดิษฐาน ล้วนจำลองมหาโพธิมณฑล ศูนย์กลางจักรวาลตามคติพุทธ เพื่อเสริมพระราชอำนาจของกษัตริย์ในฐานะธรรมราชา ผู้เขียนระบุว่านี่เป็นการตีความเชิงสัญลักษณ์ ไม่ใช่ข้อยุติ

ช่วง พ.ศ. 2011–2094 องค์พระแก้วมรกตเคยประดิษฐานอยู่ในซุ้มจระนำด้านทิศตะวันออกของเจดีย์หลวง พระเจ้าติโลกราชอัญเชิญมาจากลำปาง และพระแก้วมรกตอยู่ที่เชียงใหม่ราว 80 ปี จนถึง พ.ศ. 2094 พระไชยเชษฐาธิราชซึ่งได้ครองล้านนาอยู่ช่วงสั้น ๆ ได้อัญเชิญไปหลวงพระบาง ต่อมาย้ายไปเวียงจันทน์ และในที่สุดมาประดิษฐานที่กรุงเทพฯ ในสมัยรัชกาลที่ 1

กษัตริย์ล้านนารุ่นหลังทำนุบำรุงวัดต่อมา พญายอดเชียงรายปิดทองซุ้มจระนำ ส่วนพญาแก้ว (พระเมืองแก้ว) บูรณะส่วนฐาน ปิดทององค์เจดีย์ สร้างหอพระแก้ว และสร้างกำแพงล้อมสามชั้น ยุคนี้ถือเป็นยุคที่เจดีย์หลวงงดงามที่สุด

รอบพระเจดีย์ในอดีตมีวัดหรือ "สังฆาวาส" ล้อมอยู่หลายแห่ง เช่น วัดหอธรรม และวัดสบขมิ้น (ปัจจุบันมักเขียนว่าวัดสุกมิ้น) ซึ่งต่อมารวมเป็นวัดเจดีย์หลวงวัดเดียว งานวิจัยในวารสาร PCJ เสนอว่าคติให้สังฆาวาสหลายแห่งช่วยกันดูแลพระมหาธาตุมีมาในล้านนากว่า 500 ปี และวัดเจดีย์หลวงอาจเคยเป็นวัดหลักของนิกายป่าแดง แต่ข้อหลังยังเป็นข้อสันนิษฐาน

พ.ศ. 2088 ในรัชสมัยพระนางมหาเทวีจิรประภา เกิดแผ่นดินไหวรุนแรงในเชียงใหม่ ส่วนยอดเจดีย์ที่สูงราว 30 เมตรพังทลายลงมา นับจากนั้นก็ไม่มีใครสร้างยอดขึ้นใหม่ องค์เจดีย์ที่เหลือจึงสูงราว 42 เมตรอย่างที่เห็นในปัจจุบัน

หลังพม่าตีเชียงใหม่ได้เมื่อ พ.ศ. 2101 วัดยังคงมีพระสงฆ์อยู่ จารึกที่ฐานพระพุทธรูปในอุโบสถเก่าลงปี พ.ศ. 2130 สมัยนรธามังช่อ กล่าวถึง "เจ้าอธิปติวัดเจติยหลวง" และมหาสังฆราชาที่เป็นประธานสงฆ์ของวัด ส่วนระฆังวัดที่หล่อเมื่อ พ.ศ. 2169 ยังแขวนอยู่บนหอระฆังทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือของเจดีย์ แต่ตลอดยุคพม่าไม่มีผู้ครองนครคนใดสร้างยอดเจดีย์ขึ้นใหม่ได้

ปลายยุคพม่าปกครอง สงครามทำให้เชียงใหม่ถูกทิ้งร้างไปราว 20 ปี จน พ.ศ. 2339 พระเจ้ากาวิละ ซึ่งร่วมกับกองทัพสยามขับไล่พม่าออกไป จึงกลับมาฟื้นเมืองขึ้นใหม่ วัดเจดีย์หลวงที่อยู่กลางเวียงก็ได้รับการฟื้นฟูไปพร้อมกับเมือง

ตำนานเสาอินทขิลเล่าว่าเดิมแผ่นดินนี้เป็นเมืองของชาวลัวะ ถูกผีร้ายรบกวนจนผู้คนเดือดร้อน พระอินทร์จึงให้ชาวเมืองถือศีลรักษาสัตย์ แล้วบันดาลบ่อเงิน บ่อทอง และบ่อแก้วขึ้นกลางเมือง ให้เศรษฐีลัวะ 9 ตระกูลดูแล เมื่อความมั่งคั่งเลื่องลือ เมืองอื่นจึงยกทัพมาขอแบ่ง พระอินทร์จึงให้กุมภัณฑ์สองตน คือพญายักขราชและพญาอมรเทพ หามเสาอินทขิลมาฝังไว้กลางเวียงนพบุรีเพื่อป้องกันเมือง

ต่อมาผู้คนละโมบ ข้าศึกแปลงตัวเป็นพ่อค้ามาขอสมบัติ กุมภัณฑ์โกรธจึงหามเสากลับขึ้นสวรรค์ บ่อทั้งสามก็เสื่อมไป ชาวลัวะผู้เฒ่าคนหนึ่งเสียใจจนออกบวชบำเพ็ญภาวนาใต้ต้นยางนานสามปี พระเถระทำนายว่าบ้านเมืองจะวิบัติ และแนะนำให้หล่อกระทะใหญ่ ใส่รูปสัตว์และรูปคนนานาภาษาฝังลงดิน แล้วตั้งเสาอินทขิลไว้เบื้องบนพร้อมทำพิธีบูชา พิธีนี้คือที่มาของประเพณีใส่ขันดอกที่สืบมาถึงทุกวันนี้

ประวัติที่เล่าต่อกันมาระบุว่า พ.ศ. 2343 พระเจ้ากาวิละย้ายเสาอินทขิลจากวัดอินทขิลสะดือเมือง (ใกล้อนุสาวรีย์สามกษัตริย์ในปัจจุบัน) มาไว้ที่วัดเจดีย์หลวง สร้างวิหารครอบ ปลูกต้นยางสามต้นไว้คู่เสา และปั้นรูปกุมภัณฑ์กับรูปฤๅษีไว้ข้างวิหาร ต้นยางทั้งสามวันนี้อายุกว่า 200 ปี ชาวเชียงใหม่ถือเป็นไม้ค้ำเมือง แต่บทความในมติชนสุดสัปดาห์ชี้ว่านักวิชาการยังไม่พบหลักฐานยืนยันเรื่องการย้ายเสา และยังถกเถียงกันว่า "อินทขีล" ในยุคล้านนาหมายถึงหลักเมือง หรือหมายถึงเสาประตูและเขตแดนเมือง

การถกเถียงนี้มีที่มาจากเสาอินทขีลอีกต้นที่พบในห้องเล็กข้างประตูท่าแพ บนเสามีจารึกคาถาและตัวเลข 829 ซึ่งถ้าเป็นจุลศักราชจะตรงกับ พ.ศ. 2010 สมัยพระเจ้าติโลกราช เสาต้นนี้ถูกย้ายไปเก็บที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติเชียงใหม่เมื่อ พ.ศ. 2529 ก่อนบูรณะประตูท่าแพ นักวิชาการบางท่านเห็นว่าคาถาบนยันต์อาจใหม่กว่านั้นมาก จึงยังไม่มีข้อสรุป

วิหารอินทขิลได้รับการซ่อมในสมัยพระเจ้าอินทวิชยานนท์ราว พ.ศ. 2423 และเมื่อวิหารทรุดโทรม ครูบาขาวปีได้สร้างวิหารหลังใหม่เมื่อ พ.ศ. 2496 เป็นวิหารจตุรมุขแบบล้านนา ตัวเสาฝังอยู่ใต้บุษบกที่ประดิษฐานพระพุทธรูปปางคันธารราษฎร์ (ปางขอฝน) ส่วนที่มองเห็นเป็นเสาอิฐก่อปูนประดับกระจกสีสูงราว 2 เมตร ตามธรรมเนียมเดิมไม่อนุญาตให้ผู้หญิงเข้าในวิหาร

ประเพณีเข้าอินทขิลหรือใส่ขันดอกจัดทุกปีตั้งแต่แรม 13 ค่ำเดือน 8 ถึงขึ้น 4 ค่ำเดือน 9 ตามปฏิทินล้านนา ราวปลายพฤษภาคมถึงต้นมิถุนายน คนเมืองเรียก "เดือน 8 เข้า เดือน 9 ออก" วันแรกจะอัญเชิญพระเจ้าฝนแสนห่า พระพุทธรูปปางคันธารราษฎร์คู่เมือง แห่จากวัดช่างแต้มมาประดิษฐานชั่วคราวที่วัดเจดีย์หลวงให้ผู้คนสรงน้ำขอฝน มีพระสงฆ์ 9 รูปเจริญพุทธมนต์ ผู้คนนำดอกไม้ ธูปเทียน และน้ำขมิ้นส้มป่อยมาใส่ขันรอบวิหาร งานหยุดไปช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง ปัจจุบันเทศบาลนครเชียงใหม่เป็นเจ้าภาพ อย่างปี 2568 จัดวันที่ 23–29 พฤษภาคม และทำบุญออกอินทขิลวันที่ 30

ในยุคเจ้าหลวงเชียงใหม่ พระยาคำฝั้นบูรณะพระอุโบสถ ต่อมาราว พ.ศ. 2423 บันทึกของพระครูญาณลังกา วัดทุงยู ระบุว่าพระเจ้าอินทวิชยานนท์โปรดให้สร้างโรงอุโบสถ สร้างวิหารพระนอน และซ่อมหอมณฑปอินทขิลกับหอกุมภัณฑ์

ในสมัยรัชกาลที่ 5 คณะสงฆ์ธรรมยุตจากกรุงเทพฯ ขึ้นมาเผยแผ่ในเชียงใหม่ และวัดเจดีย์หลวงกลายเป็นศูนย์กลางของธรรมยุตในเมือง ศิลปวัฒนธรรมตั้งข้อสังเกตว่าครูบาศรีวิชัย (พ.ศ. 2421–2481) ผู้บูรณะวัดในล้านนาจำนวนมาก ทั้งวัดพระธาตุหริภุญชัย วัดพระสิงห์ และนำสร้างถนนขึ้นดอยสุเทพ ไม่ได้มาบูรณะวัดกลางเมืองแห่งนี้เลย นักวิชาการสันนิษฐานว่าเป็นเพราะธรรมยุตเข้ามาพร้อมอำนาจการปกครองจากส่วนกลาง กระทบโครงสร้างสงฆ์ล้านนาเดิม และครูบาศรีวิชัยเองก็ถูกกล่าวหาทางสงฆ์หลายครั้งในยุคนั้น แต่ทั้งหมดนี้เป็นเพียงข้อสันนิษฐาน

ระหว่าง พ.ศ. 2471–2481 เจ้าแก้วนวรัฐ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่องค์สุดท้าย ร่วมกับพระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (จันทร์ สิริจนฺโท) บูรณะวัดครั้งใหญ่ วิหารหลวงหลังปัจจุบันสร้างขึ้นใน พ.ศ. 2471 มีบันไดนาคที่หลายคนยกให้เป็นนาคที่งามที่สุดในเชียงใหม่ ส่วนเจ้าคุณอุบาลีฯ ก็เป็นเจ้าอาวาสในช่วงต้นของยุคนี้

หลังเจ้าคุณอุบาลีฯ มรณภาพเมื่อ 19 กรกฎาคม พ.ศ. 2475 พระอาจารย์มั่น ภูริทัตโต ซึ่งเจ้าคุณอุบาลีฯ นิมนต์มาเชียงใหม่ ได้รักษาการเจ้าอาวาสและจำพรรษาที่วัดนี้ในปี 2475 พอออกพรรษาท่านก็สละตำแหน่งกลับไปธุดงค์ในป่าเขาตามเดิม ลูกศิษย์ที่ท่านบวชให้เพียงรูปเดียวคือหลวงตาเกษ ก็จำพรรษาที่วัดเจดีย์หลวงจนมรณภาพเมื่อ 2 กรกฎาคม พ.ศ. 2512

วัดนี้จึงผูกพันกับพระป่าสายหลวงปู่มั่นมาโดยตลอด หลวงปู่เทสก์ เทสรังสี มาพักใน พ.ศ. 2476 หลวงปู่แหวน สุจิณโณ ญัตติที่นี่ใน พ.ศ. 2480 หลวงปู่เจี๊ยะ จุนโท มาใน พ.ศ. 2483 ส่วนหลวงตามหาบัว ญาณสัมปันโน มาเมื่อ 1 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2545 และวางศิลาฤกษ์วิหารหลวงปู่มั่นในวันรุ่งขึ้น วิหารจตุรมุขบูรพาจารย์ที่สร้างเป็นอนุสรณ์ได้ฉลองเมื่อ 13–14 มกราคม พ.ศ. 2549

ในวิหารหลวงประดิษฐาน "พระเจ้าอัฏฐารส" พระพุทธรูปยืนสำริด ปางห้ามญาติ สูงราว 8 เมตร (18 ศอก) ประวัติวัดเล่าว่าพระนางติโลกจุฑาราชเทวีโปรดให้หล่อขึ้นในช่วงเดียวกับที่สร้างเจดีย์ (บางแหล่งระบุราวปลายคริสต์ศตวรรษที่ 14) นอกจากนี้วัดยังมีวิหารพระนอนอยู่ทางด้านหน้า และพระอุโบสถอีกหลังหนึ่ง

ในอุโบสถเก่ามีพระประธานสำริด ปางมารวิชัย หน้าตักราว 58 นิ้ว ราว พ.ศ. 2490 เคยถูกปั้นปูนซีเมนต์หุ้มกลีบบัวและทาสีทองบรอนซ์ทับ เมื่อทางวัดขออนุญาตสำนักศิลปากรที่ 7 บูรณะใน พ.ศ. 2564–2565 ช่างกะเทาะปูนออกจึงพบจารึกที่ฐานลงปี พ.ศ. 2130 ระบุชื่อผู้สร้างคือปัญญารักสากับภรรยาและมารดา ก่อนหน้านั้นใน พ.ศ. 2535 ยังขุดพบพระพุทธรูปที่ซุ้มจระนำทิศใต้ของเจดีย์ มีจารึกศักราช 930 หรือราว พ.ศ. 2111

กรมศิลปากรประกาศขึ้นทะเบียนวัดเจดีย์หลวงเป็นโบราณสถานเมื่อ 19 เมษายน พ.ศ. 2503 ขุดค้นทางโบราณคดีใน พ.ศ. 2529 และ 2533 แล้วบูรณะองค์เจดีย์ระหว่าง พ.ศ. 2533–2535 ใช้งบประมาณราว 35 ล้านบาท โดยได้รับการสนับสนุนจากยูเนสโกและญี่ปุ่น การขุดแต่งพบบันไดนาคเดิมและอุโมงค์ภายในองค์เจดีย์

อย่างไรก็ตาม การบูรณะครั้งนั้นถูกวิจารณ์มาก เพราะซุ้มจระนำและนาคที่ทำขึ้นใหม่มีลักษณะแบบภาคกลางมากกว่าแบบล้านนา มีเพียงด้านทิศเหนือเท่านั้นที่ยังเหลือปูนปั้นของเดิมอยู่ เวลาเดินรอบเจดีย์ ลองเทียบด้านทิศเหนือกับด้านอื่นดู จะเห็นความต่างได้ชัด

พ.ศ. 2538 เนื่องในวาระครบ 600 ปีพระเจดีย์หลวง ทางวัดอัญเชิญพระพุทธรูปหยกดำ "พระพุทธเฉลิมสิริราช" ขึ้นประดิษฐานในซุ้มจระนำด้านทิศตะวันออก ณ ตำแหน่งเดิมที่พระแก้วมรกตเคยประดิษฐาน เพื่อรำลึกถึงพระแก้วมรกตที่เคยอยู่ที่นี่

วันที่ 28 มีนาคม พ.ศ. 2568 แผ่นดินไหวขนาดใหญ่ในเมียนมาส่งแรงสั่นถึงเชียงใหม่ วัดเจดีย์หลวงเป็นหนึ่งในโบราณสถาน 8 แห่งของเมืองที่ได้รับความเสียหาย เจดีย์สีขาวทางเหนือของอุโบสถและผนังวิหารมีรอยร้าว ซึ่งวิศวกรตรวจแล้วพบว่าร้าวเฉพาะชั้นปูนฉาบ ส่วนเจดีย์หลวงมีอิฐหลุดเล็กน้อย ไม่กระทบโครงสร้าง ผู้ว่าราชการจังหวัดและกรมศิลปากรเข้ามาดูแลการซ่อม นับเป็นแผ่นดินไหวที่เตือนให้นึกถึงครั้ง พ.ศ. 2088 ที่ทำให้ยอดเจดีย์พังลงมา

ทุกวันนี้วัดเจดีย์หลวงยังเป็นวัดที่มีชีวิต มีมหาวิทยาลัยมหามกุฏราชวิทยาลัย วิทยาเขตล้านนา และมีกิจกรรม Monk Chat ให้นักท่องเที่ยวได้คุยกับพระเณรเป็นภาษาอังกฤษทุกวัน ในวัดยังมีเจดีย์บรรจุอัฐิพระพุทธพจนวราภรณ์ (จันทร์ กุสโล) อดีตเจ้าอาวาสที่ประชุมเพลิงเมื่อ พ.ศ. 2553 และมีพิพิธภัณฑ์ขนาดเล็ก

ถ้าอยากเที่ยวให้ได้เรื่องราวครบ แนะนำให้เริ่มจากวิหารหลวงไปไหว้พระเจ้าอัฏฐารส แล้วเดินรอบองค์เจดีย์ตามเข็มนาฬิกา ดูช้างที่ฐานและซุ้มด้านตะวันออกที่เคยเป็นที่ประดิษฐานพระแก้วมรกต จากนั้นไปวิหารอินทขิลกับต้นยางสามต้น และปิดท้ายที่วิหารพระนอนกับมุม Monk Chat ช่วงเช้าแสงจะส่องด้านตะวันออก ส่วนช่วงเย็นจะเห็นแสงไฟส่ององค์เจดีย์