วัดพระบรมธาตุวรวิหาร ชัยนาท

ที่ตั้งของวัดอยู่ตรงจุดที่แม่น้ำเจ้าพระยาแยกสาย เว็บไซต์ประวัติศาสตร์อยุธยา (ayutthaya-history.com) อธิบายว่าบ้านชัยนาทเดิมเป็นด่านยุทธศาสตร์ของแถบสรรคบุรี ริมแยกที่แม่น้ำแตกเป็นแม่น้ำน้อยทางตะวันตกกับแม่น้ำเจ้าพระยาทางตะวันออก ทั้งยังใกล้จุดแยกของแม่น้ำท่าจีน แม่น้ำน้อยในสมัยอยุธยาเคยเป็นลำน้ำสายหลักที่เรียกว่าแม่น้ำแพรกศรีราชา และแผนที่ของวาเลนไทน์ใน พ.ศ. 2269 ก็แสดงวัดวาอารามและบ้านเรือนหนาแน่นทั้งสองฝั่ง

ในภาพกว้างของเมือง มติชนอคาเดมีสรุปว่าชัยนาทเคยเป็นเมืองลูกหลวงและเมืองหน้าด่านสำคัญ ชื่อ “เมืองชัยนาทบุรี” ปรากฏในพงศาวดารอยุธยาตั้งแต่สมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 (พ.ศ. 1897) และจารึกวัดส่องคบราว พ.ศ. 1952–1953 ใช้ชื่อไชยสถาน ม.ร.ว.คึกฤทธิ์ ปราโมช สันนิษฐานว่าเจ้าสามพระยาเคยครองชัยนาทบุรีก่อนขึ้นครองราชย์ ต่อมากฎหมายศักดินาหัวเมืองสมัยพระนเรศวรลดฐานะชัยนาทเป็นเมืองจัตวา ชัยนาทเก่าตั้งอยู่ฝั่งตะวันตกของแม่น้ำเจ้าพระยาเพื่อคุมทางแยกลำน้ำ ซึ่งเป็นฝั่งเดียวกับวัดพระบรมธาตุ ส่วนเมืองปัจจุบันอยู่ฝั่งตะวันออก อาจย้ายช่วงเสียกรุงครั้งที่ 2 ให้แม่น้ำเป็นแนวกั้นข้าศึก สมัยธนบุรีพระเจ้าตากเคยตั้งค่ายที่ชัยนาทเพื่อขับไล่พม่า และในสงครามโลกครั้งที่ 2 ญี่ปุ่นใช้ท่าเรือชัยนาทขนส่งไปยังฐานบินตาคลีนานกว่า 4 ปี

ไม่ปรากฏหลักฐานว่าใครเป็นผู้สร้างวัด สำนักงานพระพุทธศาสนาจังหวัดชัยนาทระบุว่าเชื่อกันว่าสร้างตั้งแต่สมัยที่ขอมมีอำนาจในลุ่มเจ้าพระยา ขณะที่ตำนานท้องถิ่นเล่าว่าสร้างในสมัยพระเจ้าศรีธรรมาโศกราช ข้อมูลท่องเที่ยวบางแหล่งยังอ้างพระราชวินิจฉัยของรัชกาลที่ 5 และรัชกาลที่ 6 ว่าเก่ากว่าสมัยขอมและอาจเป็นฝีมือช่างอินเดีย ส่วนนักค้นคว้าบางท่านเสนอว่าเดิมมีปรางค์ศิลาแลงสมัยมอญ–เขมรบรรจุพระบรมสารีริกธาตุอยู่บนพื้นที่นี้

หลักฐานชิ้นสำคัญคือพระพุทธรูปนาคปรกหินทรายที่พบบริเวณพระบรมธาตุเจดีย์ เป็นศิลปะเขมรแบบบายน ราวพุทธศตวรรษที่ 18 สลักรูปพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรและนางปรัชญาปารมิตาขนาบสองข้างตามคติมหายาน ปัจจุบันจัดแสดงที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติชัยนาทมุนี จึงสันนิษฐานว่าพื้นที่นี้อยู่ใต้อิทธิพลวัฒนธรรมเขมรราวพุทธศตวรรษที่ 16–18

เรื่องชื่อเมือง ศิลปวัฒนธรรมเสนอว่าชัยนาทสมัยอยุธยาตอนต้นอาจเคยชื่อ “ไชยสถาน” โดยอ้างจารึกวัดส่องคบซึ่งกล่าวถึงขุนเพชญผู้เป็นเจ้าเมืองที่ประดิษฐานพระศรีรัตนธาตุแห่งกรุงไชยสถาน และคาดว่าเปลี่ยนมาใช้ชื่อชัยนาทหลัง พ.ศ. 2008 ในรัชกาลสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ เมื่อเมืองสองแควที่เคยใช้ชื่อชัยนาทเปลี่ยนเป็นพิษณุโลก เรื่องนี้ยังเป็นข้อสันนิษฐานที่ไม่ได้ข้อยุติ

วัดยังเกี่ยวพันกับตำนาน “หลวงพ่อเพชร” ซึ่งเล่ากันว่าพระมหาธรรมราชาลิไทสร้างองค์จริงเพื่อไถ่เมืองชัยนาทคืนจากพระเจ้าอู่ทอง ปัจจุบันองค์จริงอยู่ในความดูแลของกรมศิลปากร ที่วัดมีองค์จำลองให้สักการะ

พระบรมธาตุเจดีย์เป็นเจดีย์ทรงระฆังกลมบนฐานสี่เหลี่ยมย่อมุม มีซุ้มจระนำทั้ง 4 ด้าน ภายในประดิษฐานพระพุทธรูปนาคปรกปูนปั้นหน้าตักราว 23 เซนติเมตร สูงราว 31 เซนติเมตร จัดเป็นศิลปะอู่ทองที่ผสมองค์ระฆังแบบสุโขทัยกับฐานเป็นชั้นมีมุขสี่ด้านแบบศรีวิชัย เดิมว่ากันว่าจำหลักจากหินทั้งองค์ แต่ผ่านการบูรณะต่อเนื่องจนดูคล้ายเจดีย์ที่สร้างใหม่ ภาพก่อนบูรณะจัดแสดงที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติชัยนาทมุนี

ชัยนาทปรากฏในพงศาวดารอยุธยาหลายครั้ง เว็บไซต์ ayutthaya-history.com สรุปไว้ว่า พ.ศ. 2095 สมเด็จพระมหาจักรพรรดิประกอบพิธีพราหมณ์ที่ชัยนาทบุรี สะท้อนว่าที่นี่เป็นศูนย์พิธีกรรมที่มีพระบรมธาตุและบ่อน้ำศักดิ์สิทธิ์ พ.ศ. 2107 พระมหาธรรมราชายกพลจากหัวเมืองเหนือราว 50,000 คนมาตั้งที่ชัยนาท พ.ศ. 2127 เจ้าเมืองเชียงใหม่ตั้งทัพที่ชัยนาทตามคำสั่งพม่า และในสงครามเสียกรุง พ.ศ. 2309–2310 พระยาอำมาตย์คุมทัพ 15,000 คนรักษาชัยนาท แต่ถูกพม่าตีแตก นอกจากนี้ลา ลูแบร์ ทูตฝรั่งเศสสมัยสมเด็จพระนารายณ์ บันทึกว่ามีด่านเก็บภาษีเรือที่ชัยนาท

ในพระวิหารมีศิลาจารึกสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ (ครองราชย์ พ.ศ. 2252–2276) กล่าวถึงการฉลองการบูรณปฏิสังขรณ์พระบรมธาตุเจดีย์ ปัจจุบันติดอยู่ที่ผนังวิหาร เป็นหลักฐานว่าพระบรมธาตุได้รับการทำนุบำรุงจากราชสำนักอยุธยาตอนปลาย

คมชัดลึกให้รายละเอียดเพิ่มว่าในสมัยพระเจ้าลิไทมีการบำรุงและสมโภชพระบรมธาตุ และในสมัยพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศมีการซ่อมซุ้มจระนำของเจดีย์ซึ่งมีจารึกยืนยัน ขณะที่แหล่งอื่นระบุว่าจารึกในวิหารเป็นสมัยพระเจ้าท้ายสระ ปีที่บันทึกจึงยังไม่ตรงกัน วัดได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาเมื่อ พ.ศ. 2410 และมีเรื่องเล่าว่ารัชกาลที่ 4 เคยเสด็จมานมัสการขณะทรงผนวช

พระวิหาร “เก้าห้อง” อยู่ทางทิศตะวันออกของเจดีย์ สันนิษฐานว่าสร้างพร้อมกันแต่บูรณะภายหลัง เป็นอาคารก่ออิฐถือปูนกว้างราว 13 เมตร ยาว 24 เมตร ภายในมีบ่อน้ำพระพุทธมนต์ที่น้ำซึมออกมาเองตามธรรมชาติ ล้อมกระจกแปดเหลี่ยม เล่ากันว่ามีอายุกว่า 700 ปี ชาวบ้านนิยมบรรจุขวดกลับไปบูชา วัดนี้ยังเป็นที่ประกอบพิธีพุทธาภิเษกสำคัญ และน้ำหน้าวัดเคยใช้ในพิธีถือน้ำพิพัฒน์สัตยา

ด้วยความศักดิ์สิทธิ์ของน้ำ วัดพระบรมธาตุวรวิหารเป็น 1 ใน 18 แหล่งที่ใช้ตักน้ำอภิเษก ซึ่งเป็นน้ำที่พระมหากษัตริย์ทรงรับก่อนถวายสิริราชสมบัติตามตำราพราหมณ์ ปัจจุบันวัดเปิดให้ประชาชนตักน้ำมนต์จากบ่อศักดิ์สิทธิ์ได้ทุกวัน

พระอุโบสถอยู่ทางทิศใต้ติดกับวิหาร กว้างราว 9 เมตร ยาว 24 เมตร มีร่องรอยซ่อมแซมหลายครั้ง พระประธานเป็นพระพุทธรูปปูนปั้นลงรักปิดทองปางมารวิชัยแบบสรรคบุรี ราวพุทธศตวรรษที่ 18–19 รอบอุโบสถมีใบเสมาหินทรายศิลปะอยุธยา โดยปกติอุโบสถไม่เปิดให้เข้านมัสการ ผู้คนจึงนิยมไหว้พระที่วิหารและพระธาตุ

วัดยังเก็บรักษาธรรมาสน์สมัยรัชกาลที่ 5 ซึ่งสร้างราว พ.ศ. 2444–2449 ส่วนยอดของเมรุเก่าที่เก็บซุ้มเรือนยอดไว้ และพิพิธภัณฑ์ของวัดที่จัดแสดงพระพุทธรูปเก่าและพระกรุของวัด

ในวัดยังมีพลับพลารัชกาลที่ 5 และเคยมีวิหารพระนอนที่ถูกทำลายเมื่อ พ.ศ. 2493 ต้นปี 2555 วัดจัดสร้างพระสมเด็จวัดระฆังรุ่นคู่บุญ–คู่บารมี ซึ่งทำพิธีพุทธาภิเษกที่วัดระฆังโฆสิตารามเมื่อ 16 มกราคม พ.ศ. 2555 เพื่อหาทุนบูรณะ แผนงานประกอบด้วยการบูรณะพลับพลารัชกาลที่ 5 สร้างมณฑปพระบรมรูปรัชกาลที่ 5 ห้องสมุดเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ และวิหารพระนอนยาว 19 เมตรแทนองค์เดิม

เรื่องฐานะพระอารามหลวงมีข้อมูลต่างกัน ข้อมูลท่องเที่ยวระบุว่าวัดได้รับสถาปนาเป็นพระอารามหลวงชั้นโท ชนิดวรวิหาร เมื่อ 17 พฤษภาคม พ.ศ. 2499 ขณะที่เว็บไซต์ ayutthaya-history.com ระบุว่าจัดอยู่ในระบบการจัดชั้นพระอารามหลวงที่เริ่มใน พ.ศ. 2456

วันที่ 27 กันยายน พ.ศ. 2498 พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ เสด็จเยี่ยมราษฎรจังหวัดชัยนาทเป็นครั้งแรก และวัดพระบรมธาตุวรวิหารเป็นสถานที่แรกที่เสด็จฯ เพื่อนมัสการพระบรมสารีริกธาตุ

ข้างวัดคือพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติชัยนาทมุนี ซึ่งเกิดจากโบราณวัตถุที่พระชัยนาทมุนี (นวม สุตฺตโต) อดีตเจ้าอาวาสและเจ้าคณะจังหวัด รวบรวมไว้และมอบเป็นสมบัติของชาติ กรมศิลปากรจึงสร้างพิพิธภัณฑ์ขึ้นใกล้วัด จัดแสดงพระพุทธรูปสมัยทวารวดี เขมร อู่ทอง และอยุธยา พระพิมพ์จากกรุวัดในท้องถิ่น และเครื่องมือยุคก่อนประวัติศาสตร์ ข้อมูลปี 2569 ระบุว่าเปิดวันพุธ–อาทิตย์ 09.00–16.00 น. ค่าเข้าคนไทย 10 บาท ชาวต่างชาติ 80 บาท

ประเพณีสำคัญของวัดคือพิธีห่มผ้าพระธาตุเจดีย์ในเทศกาลเข้าพรรษาทุกปี มีขบวนแห่ผ้าพระธาตุทางเรือจากหน้าเขื่อนเรียงหินศาลากลางจังหวัดชัยนาทมาขึ้นท่าน้ำหน้าวัด และงานสมโภชพระบรมธาตุในวันเพ็ญเดือน 6

ประเพณีนี้ยังจัดต่อเนื่องในฐานะงานวัฒนธรรมของจังหวัด เช่นงาน “เล่าขานตำนานพระบรมธาตุเจดีย์ สืบสานประเพณีห่มผ้าพระธาตุ” ระหว่าง 29–31 กรกฎาคม พ.ศ. 2569 มีพิธีบวงสรวง การแสดงแสงสีเสียง และพิธีสรงน้ำห่มผ้าพระบรมธาตุในวันที่ 30 กรกฎาคม ด้วยผ้าพระราชทานจากสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี บางแหล่งยังระบุว่ามีงานนมัสการพร้อมพิธีสรงน้ำและห่มผ้าพระธาตุในเดือนเมษายนด้วย

วัดพระบรมธาตุเป็นศาสนสถานที่ชาวชัยนาทเคารพมาก ผู้มาเยือนควรแต่งกายสุภาพ ถอดรองเท้าก่อนเข้าวิหาร และไม่ปีนป่ายฐานเจดีย์หรือจับต้องศิลาจารึก