น้ำตกวชิรธาร

ชื่อเดิมของน้ำตกคือ "ตาดฆ้องโยง" คำว่า "ตาด" ในภาษาเหนือและภาษาลาวหมายถึงน้ำตกที่ไหลผ่านลานหิน ส่วน "ฆ้องโยง" ยังไม่พบแหล่งที่อธิบายความหมายไว้ บันทึกในอินเทอร์เน็ตปี 2550 ฉบับหนึ่งเรียกว่า "น้ำตกเมืองโยง" ซึ่งน่าจะเป็นการเพี้ยนเสียง ต่อมาน้ำตกได้รับชื่อใหม่ว่า "วชิรธาร" ตามพระนามาภิไธยของสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร ในขณะนั้น (พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัวในปัจจุบัน) คำว่า วชิร แปลว่าเพชรหรือสายฟ้า ธาร แปลว่าสายน้ำ

ยังไม่พบเอกสารที่ระบุปีเปลี่ยนชื่อไว้ชัด รู้เพียงว่าพระองค์ดำรงพระอิสริยยศสยามมกุฎราชกุมารตั้งแต่ 28 ธันวาคม พ.ศ. 2515 จนขึ้นครองราชย์ใน พ.ศ. 2559 การเปลี่ยนชื่อจึงต้องเกิดในช่วงนั้น และน่าจะหลังจากประกาศตั้งอุทยานแห่งชาติเมื่อปลายปี 2515 ส่วนข้อมูลที่บางเว็บบอกว่าชื่อเดิมคือ "เลาลึ" ไม่ถูกต้อง เพราะชื่อเลาลือเป็นชื่อเดิมของน้ำตกสิริภูมิ ที่ตั้งตามหมู่บ้านม้งใกล้เคียง

เรื่องของน้ำตกผูกอยู่กับประวัติของภูเขาที่มันไหลลงมา ดอยอินทนนท์เดิมชื่อ "ดอยหลวง" หรือ "ดอยอ่างกา" ผู้จัดการออนไลน์อธิบายว่าอ่างกาคือแอ่งน้ำใกล้ยอดดอยที่มีฝูงกามาเล่นน้ำ แต่มติชนสุดสัปดาห์เสนอว่า "อ่างกา" เป็นคำภาษาปกาเกอะญอแปลว่าภูเขาใหญ่ ทั้งสองคำอธิบายยังไม่มีข้อยุติ

พระเจ้าอินทวิชยานนท์ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่องค์ที่ 7 แห่งราชวงศ์เจ้าเจ็ดตน และพระราชบิดาของพระราชชายาเจ้าดารารัศมี ทรงห่วงใยผืนป่าทางเหนือ และมีพระประสงค์ให้เก็บพระอัฐิไว้บนดอยหลวง เมื่อพระองค์ถึงแก่พิราลัยวันที่ 23 พฤศจิกายน พ.ศ. 2440 ภูเขาลูกนี้จึงถูกเรียกว่าดอยอินทนนท์ และมีกู่บรรจุพระอัฐิอยู่บนยอดดอยมาถึงทุกวันนี้

แต่นักประวัติศาสตร์ สมฤทธิ์ ลือชัย เขียนในศิลปวัฒนธรรมเมื่อปี 2568 ว่าเรื่องเจ้าดารารัศมีอัญเชิญพระอัฐิขึ้นไปบรรจุบนยอดดอยมาจากหนังสือรุ่นหลังเพียงสองเล่ม ขณะที่บันทึกของคนใกล้ชิดเจ้าดารารัศมีสามฉบับเล่าเพียงว่าพระองค์ขึ้นไปพักบนยอดดอยสองคืนและทำเครื่องหมายไว้ เขาจึงเสนอว่าพระอัฐิอาจยังอยู่กับเจ้าดารารัศมี เรื่องนี้จึงยังเป็นข้อถกเถียง

เส้นทางสู่การเป็นอุทยานแห่งชาติใช้เวลาเกือบ 20 ปี วันที่ 7 ตุลาคม พ.ศ. 2502 คณะรัฐมนตรีกำหนดให้ป่าดอยอินทนนท์เป็นหนึ่งในป่า 14 แห่งแรกที่จะตั้งเป็นอุทยานแห่งชาติ พ.ศ. 2508 กรมป่าไม้ส่งนายนิพนธ์ บุญทารมณ์ ไปสำรวจ และใน พ.ศ. 2515 นายอุดม ธนัญชยานนท์ สำรวจทางเฮลิคอปเตอร์ ส่วนเว็บภาษาอังกฤษที่บอกว่าตั้งอุทยานเมื่อปี 1954 (พ.ศ. 2497) นั้นสับสนกับกฎหมายคุ้มครองป่าในปีนั้น

วันที่ 2 ตุลาคม พ.ศ. 2515 ประกาศคณะปฏิวัติ ฉบับที่ 223 ในสมัยจอมพลถนอม กิตติขจร ประกาศให้ดอยอินทนนท์เป็นอุทยานแห่งชาติแห่งที่ 6 ของไทย พื้นที่ราว 270 ตารางกิโลเมตร วันที่ 16 มกราคม พ.ศ. 2517 พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศรฯ รัชกาลที่ 9 และสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวงเสด็จฯ ดอยขุนกลาง และมีพระราชดำริให้ขยายเขตอุทยานเพื่อคุ้มครองต้นน้ำ จนเกิดโครงการหลวงอินทนนท์ตามมา

พื้นที่อุทยานขยายต่อเนื่อง วันที่ 27 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2517 คณะรัฐมนตรีอนุญาตให้กองทัพอากาศใช้พื้นที่บนยอดดอยตั้งสถานีเรดาร์ ถนนขึ้นยอดดอยก็ตัดขึ้นโดยหน่วยงานทหาร แต่ยังไม่พบปีที่สร้างทางหลวง 1009 ที่ชัดเจน พ.ศ. 2518 มีมติรวมป่าสงวนอินทนนท์ จอมทอง และแม่แจ่มเข้าด้วยกัน และวันที่ 13 มิถุนายน พ.ศ. 2521 พระราชกฤษฎีกากำหนดพื้นที่อุทยานใหม่เป็น 301,500 ไร่ หรือราว 482 ตารางกิโลเมตร

ถนนคือสิ่งที่ทำให้คนทั่วไปเข้าถึงวชิรธารได้ ทางหลวง 1009 เข้าเขตอุทยานที่ กม. 8 แล้วไต่ขึ้นไปอีก 48 กิโลเมตรถึงยอดดอย บันทึกของนักเดินทางรุ่นเก่าระบุว่ากองทัพบกตัดถนนสายนี้ในทศวรรษ 2510 เพื่อเข้าถึงสถานีเรดาร์บนยอดดอย แม้ยังไม่พบปีสร้างที่แน่ชัด แต่ก่อนมีถนน น้ำตกกลางป่าดิบแห่งนี้แทบไม่มีคนนอกเคยเห็น

วชิรธารเป็นหนึ่งในกลุ่มน้ำตกที่ได้รับชื่อเกี่ยวกับราชวงศ์บนดอยอินทนนท์ ถัดขึ้นไปบนลำห้วยแม่กลางมีน้ำตกสิริธาร เดิมชื่อน้ำตกป่าคา สูงราว 50 เมตร ส่วนน้ำตกสิริภูมิที่บ้านขุนกลาง เดิมชื่อเลาลือ ได้ชื่อใหม่เพื่อเฉลิมพระเกียรติรัชกาลที่ 9 และสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง ส่วนปลายน้ำลงไปคือน้ำตกแม่กลางใกล้ทางเข้าอุทยาน สายน้ำทั้งหมดไหลลงแม่น้ำปิง

บนเนินเขารอบน้ำตกมีชุมชนชาวปกาเกอะญอ (กะเหรี่ยง) อยู่มาก่อนตั้งอุทยาน วิกิพีเดียภาษาอังกฤษระบุว่าน้ำตกอยู่ใกล้บ้านสบหาด และถัดขึ้นไปราว กม. 26 คือบ้านแม่กลางหลวง หมู่บ้านนาขั้นบันไดและกาแฟที่เปิดโฮมสเตย์ งานวิจัยของจุฬาฯ ปี 2564 ศึกษาว่าการท่องเที่ยวชุมชนเปลี่ยนตัวตนของชาวปกาเกอะญอที่นี่อย่างไร และพวกเขาต่อรองกับเขตอุทยานอย่างไร ส่วนหมู่บ้านม้งอยู่สูงขึ้นไปแถวขุนกลาง ยังไม่พบชื่อเรียกน้ำตกในภาษาปกาเกอะญอหรือม้ง

ลำห้วยแม่กลางที่ไหลผ่านวชิรธารยังเป็นเส้นเลือดของชุมชน บ้านแม่กลางหลวงเหนือน้ำตกขึ้นไปมีประวัติการตั้งถิ่นฐานหลายสำนวน ตั้งแต่ พ.ศ. 2330, 2413 จนถึงการตั้งหมู่บ้านอย่างเป็นทางการใน พ.ศ. 2477 ช่วงทศวรรษ 2520–2530 เกษตรกรพื้นราบที่จอมทองปลายน้ำขัดแย้งกับชุมชนบนดอยเรื่องการใช้น้ำและสารเคมีจากไร่กะหล่ำ และวิทยานิพนธ์ของจุฬาฯ ยังบันทึกความขัดแย้งเรื่องน้ำในลุ่มแม่กลางช่วง พ.ศ. 2539–2542 น้ำของ "สายน้ำเพชร" จึงมีความหมายกับคนทั้งบนดอยและพื้นราบ

ยังไม่พบบันทึกการเสด็จฯ น้ำตกวชิรธารโดยตรง แต่มีภาพสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวงเสด็จน้ำตกสิริธารที่อยู่ถัดขึ้นไป และกรุงเทพธุรกิจระบุว่าพระบรมวงศานุวงศ์เสด็จเกือบทุกพื้นที่บนดอยอินทนนท์ ส่วนรอบการค้นคว้าใหม่นี้ค้นหาคำว่า "ตาดฆ้องโยง" แบบตรงตัวแล้วไม่พบเอกสารเก่าเลย ชื่อเดิมจึงเหลืออยู่ในบทความท่องเที่ยวเท่านั้น และความหมายของ "ฆ้องโยง" ยังเป็นปริศนา อาจหมายถึงเสียงน้ำที่ดังเหมือนฆ้องที่แขวนไว้ แต่ยังไม่มีหลักฐาน

เมื่อดอยอินทนนท์เป็นที่รู้จัก วชิรธารก็กลายเป็นน้ำตกที่คนแวะมากที่สุดบนเส้นทางขึ้นดอย เพราะจอดรถได้ใกล้และเดินไม่ไกล ในปี 2552 นักเดินทางบันทึกว่ามีทางแยกลงชันยาวราว 800 เมตร ลานจอดข้างหน่วยพิทักษ์ ทางเดินราว 100 เมตร สะพานเล็กให้เดินเข้าไปใกล้สายน้ำ ร้านอาหาร และห้องน้ำ ส่วนค่าเข้าอุทยานในตอนนั้นคือ 40 บาท

ปี 2560 THE STANDARD บรรยายว่ามีสะพานไม้ยื่นเข้าหาหน้าผา ปลายสะพานคือมุมสวยที่สุด แต่ช่วงน้ำมากจะเปียกและลื่น ปัจจุบันมีจุดชมสองจุด คือด้านหน้าน้ำตก และทางเดินด้านบนที่มองลงมาเห็นรุ้งได้ชัด เดินวนรอบได้ในราว 30 นาที ฝั่งตรงข้ามเป็นหน้าผาที่เรียกกันว่าผาม่อนแก้วหรือผาแว่นแก้ว ที่ลานจอดรถมีร้านอาหาร กาแฟ และข้าวโพดปิ้ง

ลำห้วยแม่กลางรับน้ำจากยอดดอยที่สูงที่สุดในประเทศ เมื่อฝนตกหนักด้านบน น้ำจึงขึ้นเร็วและเปลี่ยนเป็นสีแดงขุ่นได้ในไม่กี่ชั่วโมง อุทยานปิดน้ำตกในลุ่มน้ำนี้หลายครั้ง เช่น 14 กันยายน พ.ศ. 2559 จากพายุไร ปิดน้ำตกแม่กลางและแม่ยะ และน้ำแม่กลางท่วมหมู่บ้านในตำบลบ้านหลวง 24 ตุลาคม พ.ศ. 2560 น้ำป่าทำให้ต้องปิดน้ำตกแม่กลาง และ 17 กันยายน พ.ศ. 2566 อุทยานเตือนห้ามลงเล่นน้ำทุกน้ำตก

ช่วงสงกรานต์ 10–16 เมษายน พ.ศ. 2564 วชิรธารเป็นหนึ่งในจุดที่ถูกปิดเพื่อควบคุมโควิด-19 ส่วนเดือนกันยายน พ.ศ. 2569 ฝนตกหนักราว 200 มิลลิเมตรใกล้ยอดดอย อุทยานปิดน้ำตกหลายแห่งและขอให้งดกิจกรรมทางน้ำ ภายหลังไทยรัฐรายงานว่าอุทยานเปิดน้ำตกแม่ยะ วชิรธาร และผาดอกเสี้ยวให้เข้าชมได้ตามปกติแล้ว ที่น้ำตกวชิรธารห้ามลงเล่นน้ำตลอดทั้งปี

ตั้งแต่ 7 มิถุนายน พ.ศ. 2565 กรมอุทยานฯ ปรับค่าเข้าดอยอินทนนท์เป็นกลุ่มที่ 3 คนไทยผู้ใหญ่ 60 บาท เด็ก 30 บาท ชาวต่างชาติ 300 และ 150 บาท รถยนต์ 30 บาท จักรยานยนต์ 20 บาท ตั๋วใบเดียวใช้ได้ทุกจุดในอุทยาน รวมถึงวชิรธาร ปี 2568 กรมอุทยานฯ เริ่มผลักดันให้ดอยอินทนนท์เป็นอุทยานมรดกแห่งอาเซียน คณะรัฐมนตรีอนุมัติการเสนอชื่อเมื่อ 15 กันยายน พ.ศ. 2569 และตั้งเป้ารับรองภายในปี 2570

ข้อมูลประกอบการเสนอชื่อระบุว่าอุทยานมีพื้นที่ 296,922 ไร่ เป็นป่าธรรมชาติราว 89.5% พบพืชกว่า 1,271 ชนิด และเป็นต้นน้ำของแม่น้ำปิงที่ให้น้ำกว่า 540 ล้านลูกบาศก์เมตรต่อปี น้ำที่ไหลผ่านวชิรธารจึงเป็นส่วนหนึ่งของน้ำที่หล่อเลี้ยงที่ราบเชียงใหม่ ลำพูน และไหลต่อลงไปถึงเจ้าพระยา

ถ้าอยากเห็นน้ำตกในแบบที่ดีที่สุด แนะนำให้มาช่วงกรกฎาคมถึงตุลาคมที่น้ำแรงที่สุด ละอองน้ำพัดจนเปียกทั้งตัว ส่วนช่วงเช้าวันที่แดดออกราว 09:00–11:00 มักเห็นรุ้งกลางละอองน้ำ ถ้าอยากเดินสบายกว่า ช่วงพฤศจิกายนถึงมกราคมน้ำยังมากพอและอากาศเย็น ช่วงกุมภาพันธ์ถึงเมษายนน้ำน้อยลงแต่ไม่แห้ง