กิ่วแม่ปาน

คำว่า "กิ่ว" ในภาษาเหนือหมายถึงสันเขาแคบ ๆ ที่อยู่ระหว่างหุบสองฝั่ง ส่วน "แม่ปาน" คือชื่อลำห้วยแม่ปานที่ไหลลงจากภูเขาด้านนี้ กิ่วแม่ปานจึงหมายถึงสันเขาแคบเหนือต้นน้ำแม่ปาน ช่วงที่แคบที่สุดของเส้นทางเป็นสันเขาที่มีหุบลึกทั้งสองข้าง ต้องเดินเรียงแถวตามไกด์

ภูเขาลูกนี้เดิมชื่อ "ดอยหลวง" หรือ "ดอยอ่างกา" ตามแอ่งพรุใกล้ยอดดอยที่มีฝูงกามาเล่นน้ำ แอ่งนั้นปัจจุบันคือเส้นทางอ่างกาหลวง พรุมอสสแฟกนัมที่สูงที่สุดของประเทศ และเป็นต้นน้ำแม่กลางที่ไหลลงแม่น้ำปิง ชาวเชียงใหม่ถือว่าน้ำจากอ่างกาศักดิ์สิทธิ์ ใช้ในพิธีสำคัญหลายครั้ง ส่วนตัวภูเขาเป็นหินแกรนิตในเทือกเขาถนนธงชัย ยอดสูงสุด 2,565 เมตร สูงที่สุดในประเทศไทย

พระเจ้าอินทวิชยานนท์ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่องค์ที่ 7 และพระราชบิดาของพระราชชายาเจ้าดารารัศมี ทรงห่วงใยป่าไม้บนภูเขาทางเหนือ และมีพระประสงค์ให้เก็บพระอัฐิไว้บนดอยหลวง วิกิพีเดียภาษาอังกฤษระบุว่าครองเมืองตั้งแต่ ค.ศ. 1870 ส่วนแหล่งไทยมักระบุ พ.ศ. 2416 พระองค์ถึงแก่พิราลัยวันที่ 23 พฤศจิกายน พ.ศ. 2440 แล้วภูเขาลูกนี้จึงถูกเรียกว่าดอยอินทนนท์

เรื่องที่เล่าต่อกันมาคือเจ้าดารารัศมีอัญเชิญพระอัฐิส่วนหนึ่งขึ้นไปบรรจุในกู่บนยอดดอย แต่ศิลปวัฒนธรรมสรุปงานของสมฤทธิ์ ลือชัย ว่าเรื่องนี้ปรากฏในหนังสือรุ่นหลังเท่านั้น ส่วนบันทึกของคนใกล้ชิดเจ้าดารารัศมีสามท่าน คือ ม.จ.พูนพิศมัย ดิศกุล เจ้าแสงดาว ณ เชียงใหม่ และเจ้าแก้วนวรัฐ กล่าวถึงเพียงการขึ้นไปทำเครื่องหมายไว้บนยอดดอย ไม่ได้พูดถึงการบรรจุพระอัฐิ ทุกวันนี้กู่พระเจ้าอินทวิชยานนท์ยังตั้งอยู่และผู้คนยังมาสักการะ ม.จ.พูนพิศมัยยังเล่าว่าเจ้าดารารัศมีจารึกพระนามไว้บนก้อนหินบนยอดดอย ส่วนป้ายที่กู่ระบุว่าเจ้าดารารัศมีสร้างกู่เมื่อมีนาคม พ.ศ. 2458 กองทัพอากาศสร้างเจดีย์เล็กข้างกู่ใน พ.ศ. 2518 และเมื่อทรุดโทรมหลังปี 2529 ก็สร้างใหม่ด้วยแรงศรัทธาของทายาทเจ้านายล้านนา พระสงฆ์ ทหารอากาศ และประชาชน (ข้อมูลส่วนนี้มาจากการถอดความป้าย ยังต้องตรวจสอบ)

ไหล่เขาของดอยอินทนนท์เป็นที่อยู่ของชาวปกาเกอะญอมานาน เช่น บ้านแม่กลางหลวง บ้านผาหมอน บ้านหนองหล่ม และชาวม้งที่บ้านขุนกลางใกล้ที่ทำการอุทยาน ก่อนทศวรรษ 2510 ชาวบ้านทำไร่หมุนเวียน ล่าสัตว์ และปลูกฝิ่น การสูญเสียป่าต้นน้ำกลายเป็นปัญหาระดับประเทศ วันนี้มีชุมชนราว 35 หมู่บ้านที่พึ่งพาผืนป่าในอุทยาน และชาวปกาเกอะญอกับม้งเป็นผู้นำการท่องเที่ยวเชิงนิเวศ

ชาวม้งบ้านขุนกลางอยู่บนระดับราว 1,400 เมตรในลุ่มน้ำแม่กลาง วิทยานิพนธ์ของจุฬาฯ ปี 2542 ระบุว่าหมู่บ้านมีอายุราว 100 ปี หรือสามชั่วคน ฝิ่นเคยเป็นพืชเงินสดหลักก่อนถูกแทนด้วยพืชเมืองหนาว สำนักสงฆ์ขุนกลางตั้งปี 2519 โรงเรียนปี 2520 ไฟฟ้าเข้าหมู่บ้าน 29 สิงหาคม 2527 ประชากรเพิ่มจาก 737 คนในปี 2529 เป็น 1,129 คนใน 163 ครัวเรือนในปี 2541 ช่วงนั้นชาวบ้านยังต้องยืนยันสิทธิ์ไม่อพยพออกจากพื้นที่เดิม

ประวัติชาวปกาเกอะญอบ้านแม่กลางหลวงมีหลายสำนวน บทความของสถาบันวิจัยสังคม จุฬาฯ ระบุว่ากลุ่มสะกอมาถึงย่านบ้านหลวงตั้งแต่ พ.ศ. 2330 และตั้งหมู่บ้านเมื่อ พ.ศ. 2477 โดยครอบครัวของนายเปอะโละเก ขณะที่ไทยโพสต์เล่าว่าเริ่มตั้งรกรากราว พ.ศ. 2413 โดยนายตาโรจากแม่ฮ่องสอน ช่วงทศวรรษ 2520–2530 ชาวนาพื้นราบจอมทองขัดแย้งเรื่องน้ำกับชุมชนบนดอย ปี 2538 ผู้นำแม่กลางหลวงร่วมตั้งเครือข่ายลุ่มน้ำ และปี 2542 สมศักดิ์ คีรีภูมิทอง ริเริ่มการท่องเที่ยวชุมชน ซึ่งตั้งแต่ปี 2552 รายได้ถูกนำไปทำถนน แนวกันไฟ และทุนการศึกษา

วันที่ 2 ตุลาคม พ.ศ. 2515 รัฐบาลจอมพลถนอม กิตติขจร ประกาศให้ดอยอินทนนท์เป็นอุทยานแห่งชาติแห่งที่ 6 ของไทย พื้นที่ราว 270 ตารางกิโลเมตร วันที่ 16 มกราคม พ.ศ. 2517 พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศรฯ และสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวงเสด็จฯ ดอยขุนกลางเป็นครั้งแรก มีพระราชดำริให้ขยายเขตอุทยานเพื่อคุ้มครองต้นน้ำ ปีเดียวกันพระองค์ยังเสด็จพระราชดำเนินเดินป่าราว 6 กิโลเมตรไปทอดพระเนตรต้นกาแฟอาราบิกาไม่กี่ต้นที่บ้านหนองหล่ม-ผาหมอน แล้วโครงการหลวงก็แจกเมล็ดพันธุ์ให้หมู่บ้านปกาเกอะญอกว่า 10 หมู่บ้าน ซึ่งกลายเป็นต้นแม่พันธุ์กาแฟของพื้นที่

กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2522 มูลนิธิโครงการหลวงตั้งสถานีวิจัยโครงการหลวงอินทนนท์ใกล้บ้านขุนกลาง เพื่อวิจัยพืชเมืองหนาวทดแทนฝิ่น ภายหลังยกระดับเป็นสถานีเกษตรหลวงอินทนนท์ ทุกวันนี้ครอบครัวชาวปกาเกอะญอและม้งปลูกกาแฟ เบญจมาศ และผักส่งโครงการหลวง แหล่งข้อมูลยังระบุวันก่อตั้งสถานีต่างกัน คือ กุมภาพันธ์ 2522 และ 30 มกราคม 2523 รวมถึงขนาดพื้นที่ 150 หรือ 600 ไร่ สถานีตั้งอยู่บนไร่ฝิ่นเดิม และในปี 2560 ชาวม้งบ้านขุนกลางกับบ้านขุนวางร่วมกันส่งผักผลไม้และดอกไม้ราว 10 ตันไปถวายในงานพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพรัชกาลที่ 9

พ.ศ. 2530 กองทัพอากาศร่วมกับประชาชนสร้างพระมหาธาตุเจดีย์นภเมทนีดลถวายรัชกาลที่ 9 ในวาระเจริญพระชนมพรรษา 60 พรรษา และ พ.ศ. 2535 สร้างพระมหาธาตุเจดีย์นภพลภูมิสิริถวายสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวงในวาระเดียวกัน ช่วงท้ายของเส้นทางกิ่วแม่ปานมีจุดชมที่มองเห็นเจดีย์คู่นี้ บนยอดดอยยังมีสถานีเรดาร์ของกองทัพอากาศ และเชื่อกันว่าถนนขึ้นยอดดอยยาว 48 กิโลเมตรในเขตอุทยานถูกตัดโดยกองทัพบกในทศวรรษ 2510 เพื่อเข้าถึงสถานีนี้ ส่วนเจดีย์องค์ที่สามข้างเจดีย์คู่ วางศิลาฤกษ์เมื่อ 27 ธันวาคม 2567 โดย พล.อ.อ.พันธ์ภักดี พัฒนกุล และมีพิธีเริ่มก่อสร้างวันที่ 3 เมษายน 2569 โดย พล.อ.อ.เสกสรร คันธา กำหนดเสร็จสิงหาคม 2571 ทั้งนี้สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง ผู้ทรงเป็นที่มาของพระมหาธาตุองค์ที่สอง เสด็จสวรรคตเมื่อตุลาคม 2568

เอกสารทางการของอุทยานไม่ได้ระบุปีที่เปิดเส้นทางกิ่วแม่ปาน แหล่งข้อมูลรองเล่าต่างกันไป บางแห่งว่าวางแผนตั้งแต่ พ.ศ. 2540 และเปิดเป็นเส้นทางเดินเองใน พ.ศ. 2544 บางแห่งว่าเปิดราว พ.ศ. 2542 เดิมเป็นเส้นทางลาดตระเวนป้องกันการลักลอบล่าสัตว์และบุกรุกป่า ก่อนจะดึงดูดนักดูนกเข้ามา จึงพอสรุปได้ว่าเปิดให้คนทั่วไปเดินราว พ.ศ. 2542–2544 หลักฐานที่ใกล้ทางการที่สุดคือข่าวประชาสัมพันธ์ของ EGCO ปี 2563 ซึ่งเรียกกิ่วแม่ปานว่าเป็นเส้นทางห้องเรียนธรรมชาติแห่งแรกที่ EGCO ร่วมกับกรมป่าไม้พัฒนา และบอกว่าเส้นทางให้บริการมาแล้ว 20 ปี จึงน่าจะเปิดราว พ.ศ. 2542–2543

ราว พ.ศ. 2547 อุทยานร่วมกับชุมชนฝึกชาวบ้านที่เคยทำไร่และล่าสัตว์ให้เป็นไกด์นำเที่ยว เพื่อให้มีรายได้แทนการปลูกฝิ่นและการล่าสัตว์ พ.ศ. 2550 มูลนิธิไทยรักษ์ป่าโดยการสนับสนุนของ EGCO ช่วยพัฒนาเส้นทาง ราวปี 2555–2556 นักเดินป่าบันทึกว่ามีค่าไกด์ 200 บาทเก็บที่ปากทาง ซึ่งยังเป็นอัตราเดิมมาถึงปัจจุบัน

แหล่งข่าวภาษาอังกฤษส่วนใหญ่ระบุว่าไกด์เป็นชาวม้งจากบ้านขุนกลาง ขณะที่เว็บไซต์ประชาสัมพันธ์ของรัฐบาลระบุชมรมท่องเที่ยวบ้านแม่กลางหลวงซึ่งเป็นชาวปกาเกอะญอเป็นผู้ติดต่อ ส่วนข่าวภาษาไทยบอกเพียงว่าเป็นมัคคุเทศก์ท้องถิ่น จำนวนไกด์เพิ่มขึ้นทุกปี ฤดูกาล 2567–68 มี 215 คน (ผู้ใหญ่ 137 เยาวชน 78) ฤดูกาล 2568–69 มี 328 คน (ผู้ใหญ่ 217 เยาวชน 111)

เส้นทางปิดทุกปีระหว่าง 1 มิถุนายนถึง 31 ตุลาคม เพื่อให้ธรรมชาติฟื้นตัวและซ่อมสะพานไม้ แล้วเปิดใหม่วันที่ 1 พฤศจิกายน โดยมีพิธีเปิดที่จุดชมวิว กม. 42 ราว 06:30 น. ปี 2565 อุณหภูมิตอนเปิดอยู่ที่ 10 องศา ปี 2566 แบ่งเป็น 3 รอบต่อวัน รอบละราว 200 คน ส่วนวันที่ 1 พฤศจิกายน พ.ศ. 2568 เปิดท่ามกลางฝนและหมอกที่ 14 องศา

ความนิยมสูงก็ทำให้เกิดปัญหา ธันวาคม พ.ศ. 2559 ช่วงวันหยุดยาว รถติดยาวกว่า 2 กิโลเมตรหน้ากิ่วแม่ปาน และมีภาพนักท่องเที่ยวนั่งและยืนบนราวกั้นจุดชมวิวเพื่อถ่ายรูปจนเป็นข่าวดัง หัวหน้าอุทยานเตือนว่าจะดำเนินคดีและลงโทษไกด์ที่ปล่อยให้ทำ งานวิจัยของมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ที่ตีพิมพ์ปี 2561 พบว่าเส้นทางมีปัญหาขยะจากนักท่องเที่ยวเกินขีดรองรับ และเสนอให้จำกัดจำนวนคน

ปี 2562 มูลนิธิไทยรักษ์ป่า EGCO อุทยาน และกลุ่มไกด์ท้องถิ่นปรับปรุงเส้นทางครั้งใหญ่ สถาปนิกอนุรักษ์ จุฬาภรณ์ นันทพานิช แห่งป่าเหนือสตูดิโอ สำรวจผลกระทบ แล้วทำทางเดินไม้เนื้อแข็งบนเสาเหล็กที่ปักเฉพาะจุด ให้ดินไม่ถูกเหยียบอัดและสัตว์เล็กลอดผ่านได้ ทำป้ายใหม่ที่ทนความชื้น และมีแอปลงทะเบียนลดการรอคิว ส่งมอบให้อุทยานเมื่อ 12 กุมภาพันธ์ 2563 (บางบล็อกเขียนว่าปรับปรุงปี 2561 แต่ปีนั้นคือเส้นทางยอดดอย) ช่วงโควิด-19 เส้นทางปิดตั้งแต่ 9 มกราคม พ.ศ. 2564 เพราะคณะกรรมการไกด์กังวลว่าเชื้อจะเข้าชุมชน แล้วเปิดอีกครั้ง 3 กุมภาพันธ์ 2564 วันนั้นอุณหภูมิ 6 องศา และกุหลาบพันปีบานเต็มหน้าผา ต่อมาเมื่อ 10 พฤศจิกายน 2564 อุทยานเปิดพร้อมระบบจองและจำกัดคน 2,000 คนต่อวันทั้งอุทยาน

วันที่ 14 สิงหาคม พ.ศ. 2559 เฮลิคอปเตอร์ UH-72A ของกองทัพบก หมายเลข 9656 ขาดการติดต่อขณะบินกลับพิษณุโลกหลังภารกิจช่วยน้ำท่วมที่แม่ฮ่องสอน วันรุ่งขึ้นพบซากบนเนินเขาย่านกิ่วแม่ปาน ราว กม. 45–46 ห่างสถานีเรดาร์ราว 2 กิโลเมตร ผู้อยู่บนเครื่องทั้ง 5 นายเสียชีวิต รวมถึง พล.ต.นพพร เรือนจันทร์ ผู้บัญชาการกองพลทหารราบที่ 4

ตั้งแต่ปี 2566 ดอยอินทนนท์เป็นหนึ่งใน 6 อุทยานแรกที่ใช้ตั๋วอิเล็กทรอนิกส์ผ่านแอป QueQ ซื้อล่วงหน้าได้ 15 วัน ฤดูกาลพฤศจิกายน 2566–พฤษภาคม 2567 มีคนเดินกิ่วแม่ปาน 117,383 คน (ไทย 78,543 ต่างชาติ 38,840) และฤดูกาลถัดมา 123,776 คน (ไทย 80,950 ต่างชาติ 42,826)

กิ่วแม่ปานคือหนึ่งในจุดที่หนาวที่สุดของประเทศ เช้าฤดูหนาวมักอยู่ที่ 0–9 องศา และเมื่อยอดหญ้าติดลบจะเกิด "เหมยขาบ" หรือน้ำค้างแข็ง วันที่ 8 ธันวาคม พ.ศ. 2562 กิ่วแม่ปานวัดได้ 2 องศาขณะยอดดอย −1 องศา วันที่ 1 มกราคม พ.ศ. 2569 เกิดเหมยขาบเป็นครั้งที่ 24 ของฤดู ยอดหญ้าวัดได้ −3.5 องศา กิ่วแม่ปาน 4 องศา และวันก่อนหน้านั้นมีคนขึ้นดอยถึง 11,999 คน สถิติอื่นที่น่าสนใจ คือ 17 ธันวาคม 2556 กิ่วแม่ปาน 0 องศา ยอดดอย −2 องศา และมีแม่คะนิ้งยาวกว่า 5 กิโลเมตร วันที่ 21 ธันวาคม 2560 เวลา 06:30 วัดได้ −5 องศาด้วยเทอร์โมมิเตอร์ที่พื้นหน้าหอดูดาวแห่งชาติ กม. 44.4 ซึ่ง สดร. เรียกว่าไม่เคยมีมาก่อน (เป็นค่าที่พื้น ไม่ใช่อุณหภูมิอากาศทางการ) และฤดูหนาว 2568–69 เกิดเหมยขาบติดต่อกัน 12 วัน (22 ธ.ค. 2568–2 ม.ค. 2569) ทำลายสถิติเดิม 10 วันของเดือนมกราคม 2567

ระบบนิเวศบนเส้นทางหาได้ยากในเมืองไทย ช่วงแรกเป็นป่าเมฆที่มีมอส เฟิร์น และกล้วยไม้อิงอาศัย จากนั้นออกสู่ทุ่งหญ้าแบบกึ่งอัลไพน์ที่พบในไทยอีกเพียงดอยผ้าห่มปกและดอยเชียงดาว หน้าผาเป็นที่ขึ้นของกุหลาบพันปีสีแดง (Rhododendron arboreum) ที่บานปีละครั้งราวธันวาคม-มีนาคม และมีน้ำตกลานเสด็จเล็ก ๆ ใกล้จุดเริ่มต้น ผาแง่มน้อยเป็นก้อนหินคู่ที่มีหินรูปหัวใจตกอยู่ข้าง ๆ

บนหน้าผามีกวางผาอาศัยอยู่กว่า 30 ตัว บางเช้าเห็นยืนอยู่บนชะง่อนหิน อุทยานดอยอินทนนท์มีนกกว่า 380 ชนิด ชนิดเด่นบนยอดดอยได้แก่ นกกินปลีหางยาวเขียวชนิดย่อยเฉพาะดอยอินทนนท์ และนกเขียวปีกแดง ส่วนแมลงเด่นคือด้วงอินทนนท์สีน้ำเงินอมม่วง

วันที่ 15 กันยายน พ.ศ. 2569 คณะรัฐมนตรีอนุมัติให้เสนอดอยอินทนนท์เป็นอุทยานมรดกแห่งอาเซียนแห่งที่ 11 ของไทย ข้อมูลประกอบระบุว่ามีป่าปกคลุม 89.49% พืช 1,271 ชนิด (เฉพาะถิ่น 43 ชนิด) และนก 378 ชนิด ผู้เชี่ยวชาญของศูนย์ความหลากหลายทางชีวภาพอาเซียนลงพื้นที่ 23–25 กันยายน 2569 และคาดว่าจะได้รับการรับรองภายในปี 2570 ส่วนการเปิดเส้นทางฤดูกาลใหม่ตามปกติคือ 1 พฤศจิกายน 2569