ถ้ำจอมพล

ในปี ร.ศ. 114 (พ.ศ. 2438) พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 เสด็จประพาสพร้อมสมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี ทอดพระเนตรหินย้อย "ผาวิจิตร" ที่มีลายคล้ายสายสะพายของจอมพล จึงพระราชทานนามว่า "ถ้ำจอมพล" และโปรดให้จารึกพระปรมาภิไธยย่อ "จ.ป.ร. ๑๑๔" ไว้ที่ปากถ้ำ ในการเสด็จครั้งนั้นยังพระราชทานชื่อ "จอมบึง" ให้กับท้องที่ และตั้งเป็นกิ่งอำเภอ ชื่อถ้ำจึงไม่เกี่ยวกับจอมพล ป. พิบูลสงคราม

วันที่ 1 มิถุนายน 2499 พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9 เสด็จพร้อมสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี และพระราชโอรสธิดา ในช่วงที่ทรงห่วงใยปัญหามาลาเรียในสวนผึ้งและจอมบึง ทรงจารึก "ภ.ป.ร. 1 มิ.ย. 99" ที่ปากถ้ำ เสวยพระกระยาหารกลางวันที่โถงผาวิจิตร ครั้งนั้นมีการติดไฟฟ้าส่องหินงอกหินย้อยเป็นครั้งแรก และมีการปลูกต้นสัก กัลปพฤกษ์ และนนทรี นอกจากนี้ยังมีพระปรมาภิไธยย่อ "ม.ว.ก." ของสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ ในขณะนั้น ผู้คนจึงเรียกถ้ำนี้ว่าถ้ำที่ "สี่กษัตริย์" เคยเสด็จ

ปี 2528 ถ้ำได้รับความเสียหายจากแผ่นดินไหว และวันที่ 7 พฤศจิกายน 2532 คณะรัฐมนตรีมีมติให้เป็นแหล่งธรรมชาติอันควรอนุรักษ์ จุดเด่นในถ้ำคือปล่องเพดานที่ให้แสงแดดส่องลงมากระทบพระพุทธไสยาสน์และพระพุทธรูปยืนด้านในในช่วงสายถึงบ่ายต้น และหิน "พ่อปู่ฤาษี" ที่ผู้คนมาขอโชคลาภ

ช่วงปี 2564–2566 ถ้ำปิดกว่า 2 ปีจากโควิดและความเสียหายของสิ่งอำนวยความสะดวก ก่อนเปิดอีกครั้งวันที่ 26 กันยายน 2566 โดยผู้ว่าราชการจังหวัดราชบุรีเป็นประธานพิธี ทุกเดือนพฤศจิกายนมีงานเทศกาลถ้ำจอมพลที่มหาวิทยาลัยราชภัฏหมู่บ้านจอมบึง ครั้งที่ 15 จัดระหว่าง 13–22 พฤศจิกายน 2568 พร้อมการแสดงแสงสีเสียง