อุทยานหินเขางู

ถ้ำในเทือกเขางูเป็นศาสนสถานมาตั้งแต่สมัยทวารวดี ราวพุทธศตวรรษที่ 12–13 ถ้ำฤาษีมีภาพสลักพระพุทธรูปประทับห้อยพระบาท สูงราว 2.5 เมตร ระหว่างข้อพระบาทมีจารึกภาษาสันสกฤต อักษรปัลลวะ อ่านได้ว่าเป็นบุญของ "ศรีสมาธิคุปตะ" ซึ่งอาจเป็นผู้สร้าง ถ้ำจามมีภาพสลักยมกปาฏิหาริย์และพระพุทธรูปนาคปรก ถ้ำฝาโถมีพระพุทธไสยาสน์ปูนปั้นยาวราว 8 เมตร แหล่งนี้สัมพันธ์กับเมืองโบราณคูบัวที่อยู่ห่างไปราว 10 กิโลเมตร

สมัยอยุธยามีการนำพระพุทธรูปหินทรายมาประดิษฐานในถ้ำและสร้างรอยพระพุทธบาทบนยอดเขา ที่ปากถ้ำระฆังมีอักษรพระปรมาภิไธยย่อ "๑๑๘ จปร." ของรัชกาลที่ 5 ร.ศ. 118 (พ.ศ. 2442) ปี 2452 นักสำรวจฝรั่งเศส ลูเนต์ เดอ ลาฌองกีแยร์ มาสำรวจ ปี 2472 ยอร์ช เซเดส์ อ่านจารึกเป็นครั้งแรก และกรมศิลปากรประกาศขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานในราชกิจจานุเบกษาเมื่อ 8 มีนาคม 2478

ภาพถ่ายในหนังสือสมุดราชบุรีปี 2468 ยังเห็นเขางูสมบูรณ์ ราวปี 2509 รัฐอนุญาตให้ระเบิดหินเพื่อใช้ในงานก่อสร้าง จนช่วงรุ่งเรืองมีโรงโม่หินถึง 24 โรง การระเบิดหินเข้าใกล้ถ้ำฝาโถเพียง 30–40 เมตร ปี 2530 ชาวราชบุรีและชมรมอนุรักษ์จากแทบทุกมหาวิทยาลัยเดินขบวนคัดค้าน รัฐบาลจึงยกเลิกสัมปทานทั้งหมดและการระเบิดหินยุติลง ต่อมาจังหวัดราชบุรีกับกรมป่าไม้ฟื้นฟูพื้นที่เหมืองเก่าเป็นสวนสาธารณะ มีบึงน้ำ สะพานแขวน วงเวียนรูปปั้นงูจงอาง และจุดชมวิวภูผาแรดที่เห็นรอยระเบิดหิน

ทุกวันนี้อุทยานหินเขางูเปิดให้เข้าชมฟรี ทุกปีในวันขึ้น 1 ค่ำ เดือน 11 มีงานนมัสการพระพุทธรูปในถ้ำฤาษี ที่นี่มีลิงจำนวนมาก ปี 2569 มีรายงานว่าลิงกัดยางปัดน้ำฝนและขอบประตูรถที่จอดอยู่ ผู้มาเยือนจึงควรเก็บอาหารให้มิดชิด ในปีงบประมาณ 2566 และ 2567 สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (สผ.) ประเมินเขางูเป็นแหล่งธรรมชาติประเภทภูเขา ระบุเทศบาลตำบลเขางูเป็นหน่วยงานรับผิดชอบ และได้ผลประเมินระดับ "ดี" ทั้งสองปี