สุสานหอยหิน 150 ล้านปี

ประวัติการค้นหาซากดึกดำบรรพ์ในแถบนี้เริ่มก่อนการพบหอยหินนาน เว็บไซต์ของมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์เล่าว่าในปี 2519 นายสุธรรม แย้มนิยม พบกระดูกไดโนเสาร์ซอโรพอดชิ้นแรกของไทยระหว่างสำรวจแร่ยูเรเนียมที่อำเภอภูเวียง จังหวัดขอนแก่น หลังจากนั้นไม่นาน ทีมสำรวจธรณีวิทยาภาคตะวันออกเฉียงเหนือพบซากไดโนเสาร์และจระเข้ในอำเภอหนองบัวลำภู ซึ่งขณะนั้นยังขึ้นกับจังหวัดอุดรธานี ฟันจระเข้ที่พบได้รับการตั้งชื่อภายหลังว่า Sunosuchus thailandicus ในปี 2527

พื้นที่นี้เดิมเป็นเหมืองหินทราย สำนักงานประชาสัมพันธ์จังหวัดหนองบัวลำภูระบุว่าการระเบิดหินทำให้เกิดหน้าผาสูงที่เผยให้เห็นซากเปลือกหอยโบราณ เมื่อเหมืองถูกทิ้งร้าง ชาวบ้านพบหินที่มีลายคล้ายเปลือกหอยสวยงามและขุดไปขายเป็นจำนวนมาก Love Thailand ระบุว่าชาวบ้านสังเกตเห็นหินรูปเปลือกหอยในเหมืองร้างราวปี 2537

ต่อมากรมทรัพยากรธรณีเข้าสำรวจและพบว่าเป็นซากดึกดำบรรพ์ของหอยกาบคู่ที่มีขนาดแตกต่างกัน สำนักงานประชาสัมพันธ์จังหวัดระบุว่าจัดอยู่ในยุคจูราสสิกตอนปลาย อายุราว 150 ล้านปี ซึ่งเป็นที่มาของชื่อสถานที่ ส่วน Love Thailand ให้ช่วงอายุราว 140–150 ล้านปี

งานวิจัยรุ่นหลังให้ภาพที่ต่างไป วิทยานิพนธ์ปริญญาเอกของศักดิ์บวร ทุมพีสุวรรณ (จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย 2553) ศึกษาหอยน้ำจืด 16 ชนิดจาก 12 แหล่งในหนองบัวลำภู ภูเวียง และสหัสขันธ์ ซึ่งอยู่ในหมวดหินเสาขัว และจัดอายุไว้ในยุคครีเทเชียสตอนต้น โดยหมวดหินเสาขัวตอนบนอยู่ในช่วงบาร์เรเมียนตอนปลาย ราว 125–130 ล้านปีก่อน งานนี้ตั้งหอยชนิดใหม่ Pseudohyria (Matsumotoina) somanai ซึ่งเป็นการพบสกุลย่อยนี้ครั้งแรกในไทย บทความวิจัยปี 2567 ในวารสาร Tropical Natural History ยังระบุบ้านห้วยเดื่อเป็นหนึ่งในแหล่งชั้นหอยในหินทรายปนกรวดของหมวดหินเสาขัวตอนบน ตัวเลข 150 ล้านปีในชื่อจึงมาจากการประเมินอายุแบบเดิม

หอยเหล่านี้เป็นหอยน้ำจืดที่อาศัยในแม่น้ำ งานวิจัยปี 2567 เดียวกันศึกษาชั้นหอยลักษณะคล้ายกันที่ภูกุ้มข้าว จังหวัดร้อยเอ็ด และตีความว่าเกิดจากตะกอนที่แม่น้ำโค้งตวัดพัดล้นตลิ่งออกมาทับถม ชั้นนั้นยังพบฟันฉลามน้ำจืดไฮโบดอนต์ กระดูกปลา ฟันไดโนเสาร์กินเนื้อ และชิ้นกระดูกไดโนเสาร์ซอโรพอด สะท้อนภาพที่ราบลุ่มแม่น้ำของอีสานในยุคไดโนเสาร์

หมวดหินเสาขัวได้รับการตั้งชื่อเมื่อปี 2507 โดย Ward และ Bunnag เป็นหมวดหินช่วงกลางของกลุ่มหินโคราช วางตัวอยู่บนหมวดหินพระวิหารและใต้หมวดหินภูพาน หนาราว 120 เมตร ประกอบด้วยหินทราย หินกรวดมน หินทรายแป้ง และหินดินเหนียวสีน้ำตาลแดง วิกิพีเดียภาษาอังกฤษสรุปว่าเกิดในที่ราบน้ำท่วมถึงที่มีลำน้ำโค้งตวัดขนาดใหญ่ไหลผ่าน หมวดหินนี้เป็นแหล่งไดโนเสาร์สำคัญของไทย เช่น ภูเวียงโกซอรัส สยามโมซอรัส สยามโมไทรันนัส และกินรีมิมัส รวมถึงจระเข้โบราณ ฉลามน้ำจืดหลายสกุล และหอยกาบคู่ Pseudohyria (Matsumotoina) somanai

นอกจากหอย บริเวณนี้ยังพบซากสัตว์ยุคเดียวกัน Love Thailand ระบุว่าพบซากจระเข้โบราณ และกระดูกไดโนเสาร์ในชั้นหินที่อยู่สูงกว่าชั้นหอยราว 2 เมตร ได้แก่ กระดูกขาหน้าท่อนบน ขาหลังท่อนล่าง กระดูกสะบัก นิ้ว และซี่โครง มติชน (2560) ยังรายงานว่าที่บ้านห้วยเดื่อพบโครงกระดูกไดโนเสาร์และซากฉลามน้ำจืด รวมถึงแผ่นหินในถ้ำเล็กที่เคาะแล้วมีเสียงคล้ายกลอง

อาคารจัดแสดงเป็นอาคารชั้นเดียว ด้านหน้ามีศาลสมเด็จพระนเรศวรมหาราช สำนักงานประชาสัมพันธ์จังหวัดระบุว่าจัดแสดงเรื่องเอกภพ ระบบสุริยะ กำเนิดสิ่งมีชีวิต วิวัฒนาการ ไดโนเสาร์และซากดึกดำบรรพ์ที่พบที่บ้านห้วยเดื่อ หน้าผาจำลอง การทำงานของนักบรรพชีวินวิทยา และข้อมูลแหล่งท่องเที่ยวของแต่ละอำเภอ Love Thailand ระบุว่ามีหุ่นจำลองสยามโมไทรันนัส อิสานเอนซิส สูงราว 4 เมตร ยาวราว 7 เมตร ไดโนเสาร์กินเนื้อที่ค้นพบในหมวดหินเสาขัวที่ภูเวียง จังหวัดขอนแก่น

ทางหลวง 210 ที่ผ่านหน้าพิพิธภัณฑ์ก็มีเรื่องเล่าเกี่ยวกับไดโนเสาร์ ผู้จัดการออนไลน์รายงานเมื่อ 24 เมษายน 2549 ว่าระหว่างขุดเจาะหินสร้างถนนหนองบัวลำภู–อุดรธานี บริเวณกิโลเมตรที่ 30 ตำบลหนองบัว พบชิ้นส่วนไดโนเสาร์กินพืชจำนวนมากกระจายในพื้นที่ราว 1 ตารางกิโลเมตร ผู้รับเหมาต้องทำงานอย่างระมัดระวังโดยมีเจ้าหน้าที่กรมทรัพยากรธรณีเฝ้าอยู่ นายปรัชญา บำรุงสงฆ์ นักธรณีวิทยาจากภูเวียง เข้าตรวจสอบ จังหวัดประกาศให้ประชาชนนำซากที่เก็บไปกลับมาคืน และมีชาวบ้านจำนวนมากนำมาส่ง ส่วนข่าวลือเรื่องพบไข่ไดโนเสาร์ กรมฯ ระบุว่าไม่เป็นความจริง น่าจะเป็นก้อนหินกลมที่นำมาหลอกขาย

วันที่ 8 สิงหาคม 2563 จังหวัดเปิดสวนอุทยานไดโนเสาร์ "ไดโนปาร์ค" ภายในพื้นที่พิพิธภัณฑ์ อีสานเดลี่ออนไลน์รายงานว่านายเวียงชัย แก้วพินิจ รองผู้ว่าราชการจังหวัด เป็นประธานเปิด สวนมีพื้นที่ 5 ไร่ มีหุ่นไดโนเสาร์เคลื่อนไหวได้ 10 ตัว ไข่ไดโนเสาร์ 36 ฟอง น้ำตกเทียม และรถรางนำเที่ยว ใช้งบประมาณกลุ่มจังหวัดภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนบน 1 จำนวน 39,460,000 บาท

หนองบัวลำภูยังมีชื่ออยู่ในไดโนเสาร์ชนิดใหม่ของโลก ไทยพีบีเอสรายงานเมื่อ 12 พฤศจิกายน 2562 ว่ากรมทรัพยากรธรณีประกาศ วายุแรพเตอร์ หนองบัวลำภูเอนซิส (Vayuraptor nongbualamphuensis) ไดโนเสาร์ชนิดที่ 11 ของไทย ซากพบตั้งแต่ปี 2531 ในเขตอุทยานแห่งชาติภูเก้า–ภูพานคำ โดยนายพลาเดช ศรีสุข อายุราว 130 ล้านปี เป็นไดโนเสาร์กินเนื้อขนาดกลางยาวราว 4–4.5 เมตร ขาหลังเรียวยาว ชื่อสกุลมาจากพระวายุ เทพแห่งลม รวมกับคำว่า raptor ในภาษาละติน นอกจากนี้ วิกิพีเดียภาษาอังกฤษระบุว่าฉลามน้ำจืด Isanodus และ Lonchidion ก็พบที่ภูพานทอง จังหวัดหนองบัวลำภู

หนองบัวลำภูยังมีแหล่งซากดึกดำบรรพ์อื่น มติชนรายงานเมื่อสิงหาคม 2560 ว่าเจ้าหน้าที่ที่ถางป่าบนหน้าผาภูพานน้อยพบไม้กลายเป็นหินลักษณะคล้ายตอไม้พร้อมราก ยาวราว 1 เมตร นายก อบจ.หนองบัวลำภู คาดว่ามีอายุไม่น้อยกว่า 100 ล้านปี แต่ยังไม่ได้พิสูจน์อย่างเป็นทางการ และมีแผนให้นักธรณีวิทยาจากขอนแก่นตรวจสอบ ขณะที่แนวหน้ารายงานซากไดโนเสาร์อายุราว 130 ล้านปีอีกแห่งที่บ้านห้วยทราย ตำบลหนองบัว

การค้นพบยังเกิดขึ้นต่อเนื่อง สปริงนิวส์รายงานเมื่อ 13 กรกฎาคม 2566 ว่าชาวบ้านที่เข้าไปหาของป่าบนเทือกเขาใกล้บ้านห้วยทราย ตำบลหนองบัว พบโครงกระดูกจำนวนมากฝังในหินทรายปนปูน สำนักงานทรัพยากรธรณีเขต 2 ตรวจสอบเบื้องต้นว่าน่าจะเป็นไดโนเสาร์ 3 กลุ่ม ทั้งกินพืชแบบซอโรพอด กินปลา และกินเนื้อ ปัจจุบันเก็บไว้ที่วัดป่าห้วยทรายทองนาคชัยพร และชาวบ้านต้องการให้สร้างพิพิธภัณฑ์ไว้ให้ลูกหลานศึกษา