ทะเลบัวแดง (หนองหานกุมภวาปี)

ท่าเรือหลักอยู่ที่บ้านเดียม หมู่ 5 และ 10 ตำบลเชียงแหว วิกิชุมชนของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (ม.ค. 2569) อธิบายว่าเดิมมีหมู่บ้านอยู่รอบวัดที่ชาวบ้านเรียก "วัดบ้านเดิม" แล้วเสียงเพี้ยนเป็น "บ้านเดียม" เรื่องเล่าระบุว่าผู้คนกลุ่มแรกอพยพมาจากถิ่นอื่นในอีสานด้วยเกวียนและเรือเล็ก คืนหนึ่งผู้เฒ่าฝันเห็นแสงพวยพุ่งจากจอมปลวกกลางทุ่ง รุ่งเช้าชาวบ้านขุดพบเศษอิฐโบราณกับพระพุทธรูปองค์เล็ก จึงตั้งศาลและสร้างเจดีย์ ซึ่งภายหลังกลายเป็นส่วนหนึ่งของวัดมหาธาตุเทพจินดา วิกิชุมชนยังระบุว่าหนองหานยาวราว 13 กม. กว้างสุดราว 5 กม. ลึกไม่เกิน 1 เมตร มีเกาะใหญ่ 2 เกาะคือดอนแก้วและดอนป่า เป็นต้นกำเนิดลำน้ำปาวที่ไหลสู่กาฬสินธุ์ และมีหมู่บ้านเก่าแก่อายุกว่า 100 ปีราว 32 หมู่บ้านรอบหนอง

ตัวเลขพื้นที่ต่างกันตามวิธีนับ วิกิพีเดียภาษาอังกฤษระบุผิวน้ำเปิดราว 1.7 ตร.กม. ล้อมด้วยพื้นที่ชุ่มน้ำราว 4.1 ตร.กม. ซึ่งรวมนาข้าว ยาวสุดราว 7 กม. กว้างราว 3 กม. น้ำตื้น ส่วนใหญ่ลึกไม่เกิน 1 เมตร รับน้ำหลักจากห้วยไผ่จานใหญ่ และระบายออกสู่ลำน้ำปาว ขณะที่สื่อไทยใช้ตัวเลขราว 36 ตร.กม. (22,500 ไร่) ซึ่งน่าจะนับรวมพื้นที่น้ำท่วมถึงโดยรอบ

หนองหานกุมภวาปีเป็นคนละแห่งกับหนองหานในจังหวัดสกลนคร ซึ่งใหญ่กว่าและมีบัวบานคล้ายกัน คู่มือท่องเที่ยวหลายแห่งจึงเตือนว่ามักมีคนสับสน ส่วนดอกที่เห็นนั้นสื่อไทยเรียกว่า "บัวสาย" คือบัวที่ดอกชูพ้นน้ำบานตอนเช้าแล้วหุบเมื่อแดดแรง ไม่ใช่บัวหลวง

วิกิชุมชนอธิบายว่า "บัวแดง" ของหนองหานจัดอยู่ในวงศ์อุบลชาติ (Nymphaeaceae) ที่สากลเรียกว่า water lily และคนไทยเรียกบัวสาย มีเหง้าสะสมอาหารใต้น้ำ ก้านใบมีขนอ่อน ใบรูปไข่หรือกลม ขอบหยักซี่ฟัน ลอยแตะผิวน้ำ ดอกบานมากที่สุดช่วงธันวาคม–กุมภาพันธ์ จนเห็นสีชมพูแดงเต็มผืนน้ำสุดลูกหูลูกตา จึงเป็นที่มาของชื่อ "ทะเลบัวแดง"

ตำนานพื้นบ้านอีสานผูกหนองหานกับเรื่องผาแดง–นางไอ่ วิกิพีเดียภาษาอังกฤษสรุปจากฉบับแปลของ Tossa (2533) ว่านางไอ่ธิดาพญาขอมแห่งเมืองชะธีตามีผู้มาหลงรักมากมาย ท้าวพังคีโอรสพญานาคมาแอบดูนางจนถูกฆ่าตาย (ฉบับที่เล่ากันแพร่หลายว่าแปลงเป็นกระรอกเผือก) เนื้อของท้าวพังคีกลายเป็นเนื้อจำนวนมหาศาลที่ชาวเมืองนำไปกิน พญานาคจึงยกทัพมาถล่มเมืองจนกลายเป็นหนองน้ำกว้าง เชื่อกันว่าหนองหานคือส่วนหนึ่งที่หลงเหลือ ตำนานเดียวกันนี้ยังผูกกับหนองหานสกลนครด้วย

ริมหนองที่บ้านเดียมมีพระธาตุเก่าแก่ วิกิชุมชนระบุว่าพระมหาธาตุเทพจินดาไม่ปรากฏหลักฐานแน่ชัดว่าสร้างสมัยใด นักโบราณคดีสันนิษฐานว่าราวพุทธศตวรรษที่ 11–13 การก่อสร้างองค์พระธาตุเริ่มในสมัยรัชกาลที่ 5 โดยเลียนแบบพระธาตุพนม ก่ออิฐฉาบปูนครอบสถูปและพระพุทธรูปโบราณ 2 องค์ไว้ที่เดิม ปี 2505 พระธาตุองค์เดิมล้มลงแต่พระพุทธรูปไม่เสียหาย องค์ใหม่สร้างเสร็จปี 2510 บนสถูปมีพระพุทธรูปหันหลังพิงกัน องค์หนึ่งทำจากศิลาแลงหันทิศตะวันออก อีกองค์หันทิศตะวันตก ข้างสถูปมีฐานโบสถ์ศิลาแลงกว้าง 10 เมตร ยาว 20 เมตร และมี "โฮงหด" สถานที่ประกอบพิธีรดน้ำพระภิกษุ ซึ่งมีจารึกภาษามคธที่แท่นพระพุทธรูประบุปี จ.ศ. 7 (ตรงกับ พ.ศ. 1188)

ในทางวิทยาศาสตร์ หนองหานกุมภวาปีเป็นแหล่งข้อมูลสำคัญของประวัติศาสตร์สิ่งแวดล้อมอีสาน งานของ Penny, Grindrod และ Bishop (Asian Perspectives ปี 2539) วิเคราะห์ละอองเรณู ไฟโทลิธ และถ่านในแกนตะกอน พบว่าสภาพหนองน้ำถาวรเกิดขึ้นราว 6,500 ปีก่อน พร้อมกับการลดลงของไม้ยืนต้นในภูมิภาค และมีร่องรอยไฟป่าเป็นระยะตั้งแต่ปลายสมัยไพลสโตซีน ผู้วิจัยเสนอว่าอาจเกี่ยวกับการใช้ไฟของมนุษย์

นิตยสาร Expedition ของพิพิธภัณฑ์เพนน์ เล่าว่าดร.แดน เพนนี จากมหาวิทยาลัยโมแนช เริ่มเก็บแกนตะกอนราว 15 แกนจากหนองและบึงในอุดรธานีและสกลนครตั้งแต่ปี 2536 โดยกุมภวาปีเป็นแหล่งใหญ่ที่สุด ผลบ่งชี้ว่าช่วง 20,000–40,000 ปีก่อนพื้นที่นี้มีป่าสนและป่าก่อ ราว 18,000 ปีก่อนแห้งแล้งจนหนองหลายแห่งแห้ง และราว 10,000 ปีก่อนน้ำเริ่มกลับมา การลดลงของป่าราว 6,500 ปีก่อนเกิดก่อนการตั้งถิ่นฐานบ้านเชียง ซึ่งอยู่ห่างไปราว 30 กม. อย่างน้อย 1,000 ปี

การตีความว่าไฟป่าเหล่านั้นคือการถางป่าเพื่อเกษตรกรรมยุคหินใหม่ยังเป็นข้อถกเถียง วิกิพีเดียอ้าง Higham และคณะ (2554) ที่แย้งว่าป่าเต็งรังในภูมิภาคไหม้ได้เองตามธรรมชาติ และกลุ่มล่าสัตว์หาของป่าก็ใช้ไฟเช่นกัน ข้อมูลละอองเรณูยังไม่แสดงหลักฐานการปลูกข้าวหรือการตั้งถิ่นฐานยุคหินใหม่อย่างชัดเจน

ในยุคใหม่ แผนที่ของกรมแผนที่กองทัพบกสหรัฐปี 2502 ซึ่งเป็นสาธารณสมบัติ บันทึกภูมิประเทศอำเภอกุมภวาปีและหนองน้ำไว้ วิกิพีเดียภาษาอังกฤษระบุว่าปี 2544 รัฐบาลไทยเสนอให้หนองหานกุมภวาปีเป็นพื้นที่ชุ่มน้ำที่มีความสำคัญระหว่างประเทศ แต่ไม่ได้ระบุว่าขึ้นทะเบียนแรมซาร์แล้ว

การท่องเที่ยวทะเลบัวแดงเริ่มจากชาวบ้าน วิกิชุมชนระบุว่าปี 2548 นายไพรสิทธิ์ สุขรมย์ ตั้งกลุ่มวิสาหกิจชุมชนการท่องเที่ยวทะเลบัวแดงบ้านเดียม หลังของบสนับสนุนกลุ่มเรือนำชมแล้วไม่ได้รับ เกษตรอำเภอกุมภวาปีจึงแนะนำให้จดทะเบียนวิสาหกิจ เริ่มต้นมีสมาชิก 36 คน ปัจจุบันมี 176 ครัวเรือนจาก 3 อำเภอ ครอบครัวละ 1 ลำ ช่วงปี 2550–2553 เทศบาลตำบลเชียงแหวช่วยส่งเสริม และตั้งแต่ปี 2554 จังหวัดและหน่วยงานต่าง ๆ เข้ามาพัฒนา เช่น กรมเจ้าท่าสร้างศาลาและปรับปรุงท่าเรือ โยธาธิการฯ สร้างถนนรอบหนอง ห้องน้ำ และลานจอดรถ ส่วน อบจ.อุดรธานีและ ททท. ช่วยประชาสัมพันธ์ เรือมี 2 แบบ คือเรือหางยาวลำเล็ก 2 คน ราว 1 ชั่วโมง และเรือท้องแบนลำใหญ่ 6 คน ราว 1.30 ชั่วโมง

ทะเลบัวแดงโด่งดังระดับโลกในช่วงทศวรรษ 2560 สื่อต่างประเทศอย่าง The Telegraph (ธ.ค. 2560) รายงานว่าทะเลสาบสีชมพูนี้ดึงนักท่องเที่ยว และฐานเศรษฐกิจระบุว่า CNN จัดให้เป็นหนึ่งใน 15 ทะเลสาบที่แปลกที่สุดในโลก จำนวนผู้มาเยือนเพิ่มจากราว 50,000 คนในปี 2564 เป็นคาดการณ์ราว 200,000 คนในปี 2565 และฐานเศรษฐกิจรายงานเมื่อ ธ.ค. 2566 ว่ามีผู้มาเยือนปีละกว่า 500,000 คน สร้างรายได้เกือบ 10 ล้านบาท

ความนิยมมาพร้อมปัญหาระบบนิเวศ ฐานเศรษฐกิจรายงานว่าฤดูกาล 2565 ผักตบชวาแพร่ลุกลามจนกินพื้นที่บัวบางส่วน ท่าเรือ 2 ใน 5 แห่งต้องปิด หน่วยงานเร่งกำจัดผักตบ และบริหารการท่องเที่ยวตามโมเดล BCG งานเปิดฤดูกาลเมื่อ 18 พฤศจิกายน 2565 เริ่มด้วยพิธีบวงสรวงสิ่งศักดิ์สิทธิ์ประจำหนองที่ท่าเรือบ้านเดียม รอบหนองมี 32 ชุมชน เรือให้บริการกว่า 100 ลำ ปลากว่า 40 ชนิด และนกประจำถิ่นและนกอพยพกว่า 70 ชนิด

ฝั่งโครงสร้างพื้นฐาน ฐานเศรษฐกิจรายงานว่าเมื่อ 4 ธันวาคม 2566 นางมนพร เจริญศรี รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงคมนาคม ลงพื้นที่ติดตามท่าเทียบเรือ 1 แห่งที่กำลังก่อสร้างและคาดเสร็จปี 2567 และเทศบาลตำบลเชียงแหวขอสร้างเพิ่มอีก 2 แห่ง งบราวแห่งละ 7 ล้านบาท PPTV ระบุท่าเรือที่ใช้ชมบัว 6 แห่ง ได้แก่ บ้านเดียม เชียงแหว แชแล บ้านโนนน้ำย้อย บ้านดอนคง (อ.ประจักษ์ศิลปาคม) และบ้านคอนสาย (อ.กู่แก้ว)

ฤดูกาลล่าสุด Khaosod English (ม.ค. 2569) รายงานว่าการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทยเปิดฤดูกาลอย่างเป็นทางการเมื่อ 15 ธันวาคม ปีนี้บัวบานใกล้ฝั่งทำให้นั่งเรือไม่ไกล เรือเล็กนั่งได้ 2 คน 300 บาท เรือใหญ่นั่งได้ 6 คน 500 บาท ให้บริการ 06:00–17:00 น. และแนะนำให้มาช่วง 06:00–11:00 น. ก่อนดอกหุบเมื่อแดดแรง

ต้นปี 2569 ทะเลบัวแดงกลับมาเป็นกระแสอีกครั้ง ไทยรัฐออนไลน์ (23 ม.ค. 2569) รายงานว่าภาพของลิซ่า–ลลิษา มโนบาล ในฐานะ Amazing Thailand Ambassador ของ ททท. ที่ถ่ายโปรโมตทะเลบัวแดง ถูกแชร์อย่างแพร่หลายบนโซเชียลมีเดีย