ภูทับเบิก

ชื่อทางการของหมู่บ้านคือ "บ้านทับเบิก" ข้อมูลของ อบต.วังบาลเล่าว่าเดิมเรียก "บ้านถ้ำเบิก" ตามถ้ำที่ชาวบ้านเชื่อว่าศักดิ์สิทธิ์ ใครมีธุระผ่านละแวกนั้นต้องบอกกล่าวขออนุญาตสิ่งศักดิ์สิทธิ์ในถ้ำก่อน เป็นการ "เบิกทาง" มิฉะนั้นจะเกิดอันตราย ถ้ำนี้อยู่ห่างจากด่านป่าไม้ตรงทางแยกเข้าหมู่บ้านไปทางทิศตะวันออกราว 1 กิโลเมตร ปัจจุบันดินพังทับปากถ้ำหายไปแล้ว ต่อมาจึงเรียกกันว่าบ้านทับเบิก เอกสารเก่าบางฉบับเรียก "ทับเปา" ส่วนคำว่า "ทับ" ในภาษาไทยหมายถึงกระท่อมหรือที่พักชั่วคราว

ชาวม้งอาศัยอยู่บนเทือกเขาแถบนี้มานานกว่า 100 ปี งานศึกษาที่อ้างถึงในวิทยานิพนธ์ของมหาวิทยาลัยนเรศวรระบุว่า ราวปี พ.ศ. 2475 ชาวม้งชื่อนายเก๋ง แซ่ท่อ เป็นผู้ตั้งหมู่บ้านทับเปาหรือทับเบิก เริ่มแรกมีประชากรราว 800 คน หรือประมาณ 100 หลังคาเรือน ผู้บุกเบิกมาจาก 5 ตระกูลหลัก ได้แก่ แซ่เถา แซ่สง แซ่หยาง แซ่หล่อ และแซ่ลี้ ตระกูลแซ่สงซึ่งใหญ่ที่สุดได้ที่ดินใกล้ตัวหมู่บ้าน ส่วนตระกูลอื่นได้แปลงที่ห่างออกไป ซึ่งกลายเป็นโซนรีสอร์ตและจุดท่องเที่ยวในทุกวันนี้ ช่วงแรกชาวบ้านทำไร่ข้าว ข้าวโพด และปลูกฝิ่นเป็นรายได้หลัก

วันที่ 9 ธันวาคม พ.ศ. 2501 จอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ ออกประกาศคณะปฏิวัติฉบับที่ 37 ห้ามปลูกและค้าฝิ่นทั่วประเทศอย่างกะทันหัน ชาวม้งที่พึ่งรายได้จากฝิ่นจึงลำบากหนัก ปี 2502 รัฐตั้ง "นิคมสร้างตนเองและสงเคราะห์ชาวเขาภูลมโล" ขึ้นดูแลชาวม้งในแถบนี้ ช่วงเดียวกันขบวนการคอมมิวนิสต์ขยายจากภาคอีสานเข้ามาถึงรอยต่อสามจังหวัด เพชรบูรณ์ เลย และพิษณุโลก ชุมชนบนเขาที่ห่างไกลและยากจนกลายเป็นเป้าหมายของการแทรกซึม วันที่ 20 มิถุนายน 2508 หมู่บ้านได้โรงเรียนแห่งแรก คือ "โรงเรียนสงเคราะห์ชาวเขาบ้านทับเบิก" เป็นอาคารชั่วคราวสองห้องเรียนที่คนงานนิคมกับชาวบ้านช่วยกันสร้าง

วันที่ 18 มกราคม พ.ศ. 2509 คณะรัฐมนตรีมีมติตั้งภูทับเบิกเป็นนิคมสร้างตนเองสงเคราะห์ชาวเขา อยู่ในความดูแลของกรมประชาสงเคราะห์ (ต่อมาคือกรมพัฒนาสังคมและสวัสดิการ) สื่อต่างประเทศรายงานว่ามีชาวม้งราว 3,500 ครอบครัวได้รับสิทธิ์อยู่อาศัยในพื้นที่นิคม แต่นิคมแห่งนี้ไม่เคยมีพระราชกฤษฎีการับรอง ซึ่งกลายเป็นรากของปัญหาที่ดินในอีกหลายสิบปีต่อมา

ปี 2511 ความขัดแย้งปะทุเป็นการสู้รบ พรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทยตั้งฐานที่มั่นบนภูหินร่องกล้าที่อยู่ติดกัน วันที่ 20 พฤศจิกายน 2511 เกิดการโจมตีหมู่บ้านม้งห้วยทรายเหนือ อำเภอนครไทย ซึ่งถือเป็น "วันเสียงปืนแตก" ของพื้นที่ และวันที่ 20 ธันวาคม 2511 เกิดการปะทะระหว่างเจ้าหน้าที่กับฝ่ายติดอาวุธในบ้านทับเบิก โรงเรียนที่เพิ่งได้อาคารถาวรเมื่อปี 2510 ถูกเผาและต้องยุบไป ชาวม้งภูทับเบิกจำนวนมากทยอยหนีเข้าป่าและใช้ชีวิตหลบซ่อนนานราว 15 ปี หลังเหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519 ยังมีนักศึกษาส่วนหนึ่งหนีเข้ามาร่วมอยู่ในป่าแถบภูหินร่องกล้าด้วย

ปี 2523 รัฐบาลพลเอกเปรม ติณสูลานนท์ ออกคำสั่งสำนักนายกรัฐมนตรีที่ 66/2523 เสนอให้ผู้ที่อยู่ในป่าออกมามอบตัว โดยจะได้ที่ดินทำกินและไม่ถูกดำเนินคดี ชาวม้งจึงทยอยออกมา ปลายปี 2525 กองทัพภาคที่ 3 นำราษฎรกลับมาตั้งหมู่บ้านใหม่บนที่เดิม แต่ละครอบครัวได้ที่อยู่อาศัยไม่เกิน 2 งาน และที่ทำกินไม่เกิน 15 ไร่ ปีเดียวกันรัฐตั้งศูนย์พัฒนาและสงเคราะห์ชาวเขาจังหวัดเพชรบูรณ์ ส่งเจ้าหน้าที่ 5 ตำแหน่งมาประจำ ได้แก่ หัวหน้าหน่วย เจ้าหน้าที่อนามัย ครู ล่ามภาษาม้ง และเจ้าหน้าที่เกษตร ส่วนภูหินร่องกล้าประกาศเป็นอุทยานแห่งชาติเมื่อวันที่ 26 กรกฎาคม 2527 ราวปี 2528 มีโครงการปลูกป่าบนยอดภูที่ต้องใช้เฮลิคอปเตอร์ลำเลียงกล้าไม้ขึ้นไป

ช่วงปี 2526–2527 หมู่บ้านได้สถานีอนามัย วันที่ 9 เมษายน 2527 โรงเรียนเปิดใหม่ในชื่อ "โรงเรียนบ้านทับเบิกร่วมใจ" และต่อมาขยายถึงชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 6 ถนนสายภูทับเบิก–หล่มเก่าก็ถูกสร้างขึ้น ให้ชาวบ้านขนข้าวโพดและขิงที่เหลือจากการยังชีพลงไปขายพื้นราบได้

ปี 2530 ชาวม้งเริ่มนำกะหล่ำปลีมาปลูก อากาศเย็นเกือบตลอดปีทำให้แปลงขยายจนกว้างกว่าหมื่นไร่ ภูทับเบิกกลายเป็นแหล่งปลูกกะหล่ำปลีและผักกาดขาว (ลุ้ย) ที่ใหญ่ที่สุดแห่งหนึ่งของประเทศ บางงานศึกษาเรียกว่าใหญ่ที่สุด ต่อมายังปลูกมันฝรั่งส่งโรงงาน แครอท พลับ แมคาเดเมีย และสตรอว์เบอร์รี เมื่อประชากรเพิ่มขึ้น ปี 2536 จึงแยกบ้านทับเบิกใหม่เป็นหมู่ที่ 16 ออกจากบ้านทับเบิกหมู่ที่ 14

ปี 2538 มติคณะรัฐมนตรีเรื่องชั้นคุณภาพลุ่มน้ำจัดภูทับเบิกเป็นพื้นที่ต้นน้ำชั้น 1A และ 1B กรมป่าไม้จึงเริ่มทวงคืนที่ดินบางส่วน ซึ่งเป็นจุดเริ่มของข้อพิพาทระหว่างชุมชนกับรัฐที่ต่อเนื่องถึงทุกวันนี้ ปีเดียวกันมีการอพยพหัวหน้าครอบครัว 50 คนเข้ามาบุกเบิกบ้านนาสะอุ้ง หมู่ที่ 17 ตั้งแต่ปี 2542 หมู่บ้านอยู่ในความดูแลขององค์การบริหารส่วนตำบลวังบาล และวันที่ 9 กันยายน 2542 มีการนำน้ำจากสำนักสงฆ์บ้านทับเบิกไปร่วมทำน้ำพระพุทธมนต์ในพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 6 รอบของรัชกาลที่ 9

วันที่ 11 สิงหาคม 2544 น้ำป่าและดินโคลนถล่มตำบลน้ำก้อและน้ำชุน อำเภอหล่มสัก มีผู้เสียชีวิต 136 คน การตรวจสอบชี้ว่าการบุกรุกป่าต้นน้ำเป็นสาเหตุหนึ่ง รัฐจึงสำรวจการถือครองที่ดินทั่วจังหวัด ปีเดียวกันนายดิเรก ถึงฝั่ง ผู้ว่าราชการจังหวัดเพชรบูรณ์ ประกาศให้ภูทับเบิกเป็นแหล่งท่องเที่ยวแห่งใหม่ของจังหวัด และวันที่ 19 กุมภาพันธ์ 2545 คณะรัฐมนตรีเห็นชอบให้นิคมเดิมราว 175,000 ไร่ คงไว้ให้ราษฎรอยู่อาศัยและทำกิน 47,121 ไร่ (เขาค้อ 33,674 ไร่ และหล่มเก่า 13,447 ไร่) ใกล้เคียงกับตัวเลข 47,021 ไร่ที่สื่อต่างประเทศอ้าง ส่วนอีก 127,879 ไร่ส่งคืนกรมป่าไม้เป็นป่าต้นน้ำ

จากนั้นภูทับเบิกก็เปลี่ยนเร็วมาก ทะเลหมอก ไร่กะหล่ำ และอากาศหนาว รวมกับสโลแกน "นอนเพชรบูรณ์ 1 คืน อายุยืน 1 ปี" ดึงนักท่องเที่ยวขึ้นมาไม่ขาดสาย ที่ดินเกษตรสองข้างทางเข้าหมู่บ้านซึ่งเคยแบ่งให้ลูกหลานทำกิน ค่อย ๆ กลายเป็นรีสอร์ต ร้านอาหาร และร้านของฝาก บางแปลงเจ้าของทำเอง บางแปลงให้คนนอกเช่า ราวปี 2552 รีสอร์ตรุ่นแรกเริ่มเปิด ปี 2555 ศาลปกครองพิษณุโลกวินิจฉัยว่าที่ดินยังเป็นป่าตามพระราชบัญญัติป่าไม้ 2484 เพราะไม่มีพระราชกฤษฎีการับรองนิคม การสำรวจปี 2556 พบผู้อยู่อาศัย 187 ราย ถือครอง 258 แปลง รวมราว 1,051 ไร่ และถึงปี 2558 มีรีสอร์ตราว 62 แห่ง กรมป่าไม้ดำเนินคดีแล้ว 27 คดี

ต้นปี 2559 รีสอร์ตเพิ่มเป็นกว่า 90 แห่ง กรมป่าไม้ระบุว่ามีเพียงราว 30 แห่งที่เป็นของชาวเขาดั้งเดิม รัฐบาลเปิด "ปฏิบัติการภูทับเบิก" และออกคำสั่งหัวหน้า คสช. ที่ 35/2559 วันที่ 8 กรกฎาคม 2559 เจ้าหน้าที่ติดประกาศให้กิจการ 18 แห่งที่ศาลมีคำพิพากษาแล้วรื้อถอนภายใน 30 วัน วันที่ 19–20 สิงหาคม 2559 ผู้ว่าราชการจังหวัดนำกำลังหลายร้อยนายเริ่มรื้อ ระหว่างนั้นชาวม้งราว 100 คนรวมตัวขวาง ถนนขึ้นหมู่บ้านถูกปิดจนนักท่องเที่ยวติดค้าง ก่อนเจรจาให้เจ้าของรื้อเองได้ เจ้าหน้าที่ระบุว่ามีรีสอร์ตในเขตต้องจัดการราว 111 แห่ง สิ้นปีรื้อไปแล้ว 32 แห่ง วันที่ 25 กรกฎาคม 2560 คณะรัฐมนตรีอนุมัติแผนแม่บทแก้ปัญหาภูทับเบิก พ.ศ. 2560–2565 ครอบคลุม 6 ด้าน ตั้งแต่การบริหารพื้นที่ ที่อยู่อาศัย ที่ทำกิน ไปจนถึงป่าไม้ และปี 2561 สื่อรายงานว่าจากรีสอร์ตที่ตรวจสอบ 103 แห่ง รัฐยอมให้ 50 แห่งที่เป็นของชาวม้งอยู่ต่อ ส่วน 53 แห่งถูกจัดเป็นของคนนอกและต้องรื้อ

ถนนขึ้นภูก็มีเรื่องเล่าของมันเอง ปัจจุบันขึ้นได้ 2 ทาง คือทางหลวง 2331 จากหล่มเก่า และทางจากอำเภอนครไทยผ่านอุทยานแห่งชาติภูหินร่องกล้า ช่วงขึ้นภูของทางหลวง 2331 มีโค้ง S ที่เกิดอุบัติเหตุบ่อย ปลายเดือนกรกฎาคม 2561 ฝนตกหนักจนดินสไลด์ ถนนช่วง กม.9+300 ถึง กม.10+650 ทรุดลงราว 1.5–1.8 เมตร ตำรวจต้องประกาศห้ามรถทุกชนิดผ่านจนกว่าจะซ่อมเสร็จ ทุกวันนี้ทางลาดยางตลอด แต่ยังชันและโค้งมาก รถบัสขึ้นไม่ได้

ปัญหาที่ดินยังวนกลับมาเป็นระยะ วันที่ 10 กรกฎาคม 2563 กรมป่าไม้ตรวจพบการก่อสร้างรีสอร์ตและลานกางเต็นท์ซ้ำในแปลงที่เคยถูกรื้อบริเวณผาหัวสิงห์ และจับกุมคนงานได้ 20 คน ช่วงโควิด-19 ปี 2564 ผู้นำชุมชนม้งเคยปิดหมู่บ้านไม่ให้คนนอกขึ้นภู ก่อนการท่องเที่ยวจะฟื้นตัวอีกครั้ง

เมื่อนักท่องเที่ยวกลับมา รีสอร์ตก็กลับมาด้วย งานวิจัยพบว่ารีสอร์ตขยายตัวมากที่ระดับความสูง 1,000–1,400 เมตร ใกล้ถนน ปี 2565 หน่วยงานความมั่นคงรายงานว่ามีรีสอร์ตสร้างใหม่กว่า 300 แห่ง และมีผู้ประกอบการกว่า 300 รายแจ้งเป็นที่พักที่ไม่เป็นโรงแรมกับอำเภอหล่มเก่า วันที่ 12 กันยายน 2565 ผู้ประกอบการซึ่งส่วนใหญ่เป็นชาวม้งปิดถนนประท้วงการตรวจยึดรอบใหม่นานกว่า 8 ชั่วโมง โดยให้เหตุผลว่าแนวเขตพื้นที่สงเคราะห์ชาวเขากับเขตป่าไม่ชัดเจน เจ้าหน้าที่รับเรื่องเสนอต่อระดับรัฐมนตรี จนถึงปัจจุบันยังไม่พบข้อยุติที่ครอบคลุมทั้งพื้นที่

ชุมชนภูทับเบิกวันนี้ครอบคลุม 4 หมู่บ้าน คือ บ้านทับเบิก (หมู่ 14) บ้านทับเบิกใหม่ (หมู่ 16) บ้านนาสะอุ้ง (หมู่ 17) ในตำบลวังบาล และบ้านน้ำเพียงดิน ตำบลบ้านเนิน รวมพื้นที่ราว 13,447 ไร่ บ้านทับเบิกหมู่ 14 หมู่เดียวมีประชากรราว 1,384 คนใน 355 ครัวเรือน ส่วนใหญ่เป็นชาวม้งที่ยังนับถือผีบรรพบุรุษ บางส่วนนับถือคริสต์หรือพุทธ ชาวบ้านยังพึ่ง "อัวเน้ง" หรือผู้ทำพิธีเรียกขวัญ และแขวน "ไจ๋" เครื่องจักสานไม้ไผ่ผูกผ้าแดงไว้หน้าบ้านกันสิ่งชั่วร้าย งานใหญ่ที่สุดของปีคือปีใหม่ม้ง "น่อเป๊โจ่วซ์" ช่วงธันวาคมถึงมกราคมหลังเก็บเกี่ยว จัดนาน 5, 7 หรือ 9 วันเพราะถือว่าเลขคี่เป็นมงคล มีการโยนลูกช่วง ตีลูกข่าง เป่าแคน และเต้นรำ

การท่องเที่ยวนำรายได้มาก็จริง แต่ก็สร้างแรงกดดัน หน้าแล้งน้ำประปาไม่พอและขุ่น ชาวบ้านต้องซื้อน้ำบาดาลของหมู่บ้าน ไฟฟ้าตกบ่อยเมื่อคนเยอะ และผู้ประกอบการต้องจัดการขยะเอง ผู้มาเยือนช่วยรักษาที่นี่ได้ด้วยการไม่เดินเข้าแปลงผัก ซื้อผักผลไม้จากชาวบ้านโดยตรง ใช้น้ำอย่างประหยัด พาขยะลงเขา เลือกที่พักที่ถูกกฎหมาย และขับรถอย่างระมัดระวังบนทางเขา