พระธาตุยาคู

เมืองฟ้าแดดสงยางหรือเมืองเสมาเป็นเมืองโบราณริมลำน้ำปาว Love Thailand ระบุว่ามีคันดินสองชั้นและคูน้ำคั่นกลาง เส้นรอบคันดินยาวราว 5 กิโลเมตร ตัวเมืองยาวราว 2,000 เมตรในแนวเหนือ–ใต้ และกว้างราว 1,150 เมตร ผังเมืองคล้ายรูปใบเสมาจึงเป็นที่มาของชื่อเมืองเสมา วิกิพีเดียภาษาอังกฤษระบุพื้นที่ราว 1.67 ตารางกิโลเมตร และอ้างนักวิชาการ Stephen Murphy ว่าเป็นเมืองมีคูน้ำล้อมที่ใหญ่ที่สุดบนที่ราบสูงโคราช

เมืองนี้มีหลายชื่อ บางกอกโพสต์ระบุว่านอกจากเมืองเสมาแล้ว ยังมีชื่อฟ้าแดดสงหางตามนิทานพื้นบ้าน และชื่อ "โพนผึ่งแดด" ที่ปรากฏในเอกสารสมัยพระเจ้าฟ้างุ้มแห่งล้านช้าง เมืองตั้งอยู่บนที่ราบต่ำบริเวณลำน้ำพานไหลลงสู่ลำปาว และพบร่องรอยการทำเกลือ การหล่อเครื่องมือสำริดและเหล็ก นาข้าวผังสี่เหลี่ยม และสระน้ำโบราณ เช่น หนองตระพัง เว็บไซต์ Ancient History Sites ยังกล่าวถึงข้อสันนิษฐานที่ยังไม่ยืนยันว่าเมืองฟ้าแดดอาจเป็นเมืองหน้าด่าน "เหวินตัน" ที่ปรากฏในเอกสารจีนสมัยราชวงศ์ถัง

ผู้คนอาศัยที่นี่มายาวนาน วิกิพีเดียภาษาอังกฤษสรุปว่าพบหลุมฝังศพยุคเหล็กราว 300 ปีก่อนคริสตกาล–ค.ศ. 200 เมืองรุ่งเรืองที่สุดในสมัยทวารวดีราวคริสต์ศตวรรษที่ 7–11 พบการฝังศพในภาชนะดินเผาทั้งแบบครั้งแรกและแบบครั้งที่สองต่อเนื่องถึงราวคริสต์ศตวรรษที่ 12–13 และเมืองร้างไปหลังคริสต์ศตวรรษที่ 17 ส่วน Love Thailand ระบุช่วงรุ่งเรืองว่าพุทธศตวรรษที่ 13–15

บทความของอุมารินทร์ เลิศทรัพย์ และพระมหามิตร ฐิตปญฺโญ (มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย วิทยาเขตขอนแก่น 2563) ระบุว่าในเมืองมีเนินดิน 3 แห่ง คือดอนเมืองเก่าทางเหนือ โนนวัดสูง และเนินกลางที่เป็นที่ตั้งบ้านเสมาในปัจจุบัน การสำรวจขุดแต่งของกรมศิลปากรช่วงปี 2510–2511 พบโบราณสถาน 14 แห่ง เป็นซากสถูปเจดีย์ 10 แห่งซึ่งพระธาตุยาคูใหญ่ที่สุด และซากศาสนสถานอีก 4 แห่ง ส่วนหลุมทดสอบปี 2534 พบร่องรอยการผลิตภาชนะดินเผาและการฝังศพหลายแบบ บางกอกโพสต์ยังอ้างหลักฐานทางประวัติศาสตร์ว่าเมืองร้างไปหลังถูกกองทัพพระเจ้าอนิรุทธ์แห่งพุกามรุกราน ซึ่งเป็นข้อเสนอที่ควรรับฟังอย่างระมัดระวัง

ตัวพระธาตุสะท้อนหลายยุคซ้อนกัน วิกิพีเดียภาษาไทยอธิบายว่าส่วนล่างเป็นฐานอิฐสี่เหลี่ยมยกเก็จสมัยทวารวดี มีบันไดขึ้นทั้งสี่ด้าน ก่อด้วยอิฐขนาดใหญ่แบบทวารวดีโดยไม่สอปูน ด้านบนเป็นเจดีย์ฐานแปดเหลี่ยมแบบอยุธยาซ้อนทับ และมีร่องรอยการบูรณะในสมัยรัตนโกสินทร์ Love Thailand ก็ระบุลำดับเดียวกัน คือฐานทวารวดี ฐานแปดเหลี่ยมอยุธยา และส่วนยอดรัตนโกสินทร์ จากหลักฐานการขุดค้น วิกิพีเดียภาษาไทยกำหนดอายุพระธาตุไว้ราวพุทธศตวรรษที่ 12–16

การขุดแต่งของกรมศิลปากรพบฐานเดิมลึกลงไปอีกชั้น ก่ออิฐเป็นผังคล้ายกากบาทย่อมุม ปลายแต่ละด้านสูงจากพื้นราว 1 เมตรเศษ เหนือขึ้นมาเป็นฐานเขียงผังแปดเหลี่ยมซ้อนกันสามชั้น ชั้นที่สี่สูงกว่าชั้นอื่น แล้วจึงเป็นองค์ระฆังแปดเหลี่ยมทรงอวบ ส่วนที่สูงกว่าองค์ระฆังชำรุดและได้รับการบูรณะใหม่ ข้อมูลนี้วิกิพีเดียอ้างจากรายงานการสำรวจและขุดแต่งของหวัน แจ่งวิมล กรมศิลปากร (2511)

เมืองฟ้าแดดสงยางขึ้นชื่อเรื่องใบเสมา วิกิพีเดียภาษาอังกฤษระบุว่าพบกว่า 170 แผ่น ในจำนวนนี้ 15 แผ่นสลักภาพเล่าเรื่อง มากที่สุดเมื่อเทียบกับแหล่งอื่น รอบพระธาตุยาคูมีเสมาปักอยู่ บางแผ่นสลักเรื่องมโหสถชาดกและภูริทัตชาดก ระหว่างขุดแต่งพบเสมาแผ่นหนึ่งห่างองค์พระธาตุ 11 เมตรทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ คว่ำหน้าและหันปลายเข้าหาเจดีย์ ลึกราว 30 เซนติเมตร อรุณศักดิ์ กิ่งมณี (ศิลปวัฒนธรรม 2548) ตีความว่าเป็นภาพมโหสถชาดก อายุราวพุทธศตวรรษที่ 14–15 ส่วน Hoshino เสนอว่าฐานพระธาตุอาจเก่าถึงทวารวดีตอนต้น

จารึกช่วยยืนยันความเป็นเมืองพุทธ บางกอกโพสต์ระบุว่าที่วัดโพธิ์ชัยเสมารามมีเสมาจารึกอักษรหลังปัลลวะ และพระพิมพ์ดินเผามีจารึกภาษามอญ ซึ่งนายเทิม มีเต็ม ผู้เชี่ยวชาญกรมศิลปากรเป็นผู้อ่าน Ancient History Sites ระบุว่าพระพิมพ์แผ่นหนึ่งมีจารึกภาษามอญโบราณกล่าวถึงพระเจ้าอาทิตยะ และด้านหลังอาจกล่าวถึงพระอุปัชฌาย์ชื่อปิญญะ จารึกบนเสมายังแสดงความต่อเนื่องจากทวารวดีสู่สมัยอยุธยาและล้านช้าง ปัจจุบันกรมศิลปากรขึ้นทะเบียนเสมาจากแหล่งนี้ไว้ราว 130 แผ่น

เสมาที่มีชื่อเสียงที่สุดคือ "เสมาพิมพาพิลาป" บางกอกโพสต์ระบุว่าองค์จริงอยู่ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ขอนแก่น และมีแบบจำลองที่วัดโพธิ์ชัยเสมาราม ภาพสลักเป็นพระพุทธเจ้าประทับนั่ง และพระนางพิมพายโสธรากำลังเช็ดพระบาทด้วยเส้นผม แบบจำลองอีกชิ้นเป็นภาพพระราหุลทูลขอราชสมบัติ ส่วนเสมาสองแผ่นใกล้พระธาตุยาคูสลักภูริทัตชาดก (พราหมณ์ดึงพญานาคภูริทัตออกจากจอมปลวก) และมโหสถชาดก (มโหสถทำทีจะทำร้ายพระเจ้าจุลนี) ภาพสลักมีใบหน้า เครื่องแต่งกาย และลวดลายแบบท้องถิ่น เช่น ผักกูด ในปี 2526 มีการนำเสมา 11 แผ่นกลับไปปักไว้ ณ ตำแหน่งที่เชื่อว่าเป็นที่ตั้งเดิมรอบพระธาตุ บทความของมหาจุฬาฯ ยังแบ่งเสมาของเมืองนี้ได้ 6 แบบ ตั้งแต่แผ่นเรียบ เสมาสลักรูปสถูป เสาหิน ไปจนถึงเสมาสลักภาพเล่าเรื่อง

บริเวณพระธาตุยังพบโบราณวัตถุอีกมาก วิกิพีเดียภาษาไทยอ้างผู้จัดการออนไลน์ (2550) ว่าชาวบ้านเคยขุดพบภาชนะดินเผา กำไล แหวน กระดูกสัตว์ ลูกปัดแก้ว และพระพิมพ์ดินเผาเรียงซ้อนกันหลายร้อยองค์ที่ความลึกราว 70 เซนติเมตร เรียกว่า "พระกรุฟ้าแดดสงยาง" มีหลายพิมพ์ เช่น พิมพ์ใหญ่ พิมพ์กลาง พิมพ์เล็ก พิมพ์กลีบบัว พิมพ์ปกโพธิ์ และพิมพ์พระแผง ห่างไปทางใต้ราว 25 เมตรยังมีซากเจดีย์ทวารวดีอีก 5 องค์

ชื่อ "ยาคู" มาจากคำเรียกพระสงฆ์ในอีสานโบราณ ผู้ที่บวชมาไม่น้อยกว่าสามพรรษาและประพฤติดีจะได้รับพิธีฮดสรงและเลื่อนเป็น "ยาคู ยาซา" วิกิพีเดียภาษาไทยอ้างบทความของไชยยศ วันอุทา (ศิลปวัฒนธรรม 2538) ว่าชาวบ้านกลุ่มหนึ่งอพยพจากเมืองกมลาไสยมาตั้งบ้านบักก้อม ตามชื่อเสือหางด้วนที่พบในป่าใกล้หมู่บ้าน มีพระที่ชาวบ้านเรียกว่า "ยาคูง่อม" ตามมาตั้งสำนักสงฆ์ เมื่อท่านมรณภาพก็สร้างศาลเก็บอัฐิไว้ หมู่บ้านต่อมาเปลี่ยนชื่อเป็นบ้านเสมา และวัดเป็นวัดโพธิ์ชัยเสมาราม คนรุ่นหลังเชื่อว่าเจดีย์องค์ใหญ่บรรจุอัฐิของยาคูง่อม จึงเรียกว่าพระธาตุยาคู แต่ผลการขุดค้นที่ชี้ว่าเจดีย์เก่าถึงทวารวดีขัดกับความเชื่อนี้ ชื่อดังกล่าวจึงเป็นชื่อที่เรียกสืบกันมา

เมืองนี้ยังมีตำนานพื้นบ้าน ศิลปวัฒนธรรมเล่าว่าพญาจันทะราชแห่งเมืองเชียงโสมไล่ตามกวางทองมาถึงเมืองฟ้าแดด และลอบพบนางฟ้าหยาด ธิดาพญาฟ้าแดด จนนางตั้งครรภ์ เมื่อสู่ขอไม่สำเร็จจึงยกทัพมาตีและสิ้นชีพในสนามรบ นางฟ้าหยาดเสียใจจนสิ้นชีวิต พญาฟ้าแดดจึงบรรจุศพทั้งสองในโกศทองใบเดียวกันและสร้างเจดีย์บรรจุ ซึ่งชาวบ้านเรียกว่าพระธาตุคำหยาด ส่วนวิกิพีเดียภาษาอังกฤษระบุตามธรรมเนียมว่าเมืองสร้างเมื่อราว ค.ศ. 621 โดยเจ้าฟ้าระงึม

ด้านการอนุรักษ์ Love Thailand ระบุว่ากรมศิลปากรประกาศขึ้นทะเบียนเมืองฟ้าแดดสงยางเป็นโบราณสถานเมื่อ 27 กันยายน 2479 พื้นที่ราว 910 ไร่ ส่วนวิกิพีเดียภาษาไทยระบุว่าพระธาตุยาคู (ธาตุนายใหญ่) ขึ้นทะเบียนเมื่อ 3 มกราคม 2480 และมีประกาศกำหนดเขตเพิ่มเติมเมื่อ 29 พฤศจิกายน 2545 การขุดค้นครั้งแรกในปี 2511 เผยโบราณสถานสมัยทวารวดี 14 แห่ง กรมศิลปากรขุดแต่งและบูรณะพระธาตุยาคูช่วงปี 2510–2522 ต่อมาในเดือนพฤษภาคม 2534 ผาสุข อินทราวุธ แห่งมหาวิทยาลัยศิลปากร ขุดหลุมทดสอบ 9 หลุม และในปี 2543 กรมศิลปากรพบเสมาที่เกี่ยวกับเจดีย์นอกคูเมือง ปัจจุบันสำนักศิลปากรที่ 9 อุบลราชธานี ดูแลการอนุรักษ์

ใบเสมาจากเมืองนี้กระจายอยู่หลายที่ Love Thailand ระบุว่าบางแผ่นยังปักอยู่ที่เดิม บางแผ่นเก็บรักษาที่วัดโพธิ์ชัยเสมาราม (วัดบ้านก้อม) และบางแผ่นจัดแสดงที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ขอนแก่น วิกิพีเดียภาษาอังกฤษยังระบุลวดลายที่พบ เช่น ฉากพุทธประวัติ ชาดก และภาพพระพุทธเจ้าประทับเคียงพระอินทร์และพระพรหม ส่วนในพื้นที่ Love Thailand ระบุว่ามีงานบุญมาฆปูรณมีบูชาและเทศกาลตุงอีสาน ที่ประดับตุงรอบพระธาตุยาคู

พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ขอนแก่นยังเป็นที่เก็บมรดกของเมืองนี้ ไทยโพสต์ (ธันวาคม 2566) รายงานว่าพิพิธภัณฑ์จัดแสดงใบเสมาเฉพาะที่พบจากเมืองฟ้าแดดสงยาง และมีแผนเปิดห้องพระพิมพ์ในภาคอีสาน รวมกว่า 400 องค์จากฟ้าแดดสงยาง กันทรวิชัย และนครจำปาศรี โดยปรับปรุงนิทรรศการถาวรช่วงปี 2568–2570

ความเชื่อเรื่องเสมายังอยู่ในวิถีชุมชน บางกอกโพสต์ระบุว่าทุกเดือนพฤษภาคม ชาวบ้านเสมาจัดงานบุญบั้งไฟขอฝน บทความของมหาจุฬาฯ เล่าว่าเสมาที่พบในลำน้ำชีที่บ้านท่ากลางถูกอัญเชิญขึ้นมาเคารพในชื่อ "ปู่เจ้าท่า" จนเป็นที่มาของชื่อตำบลเจ้าท่า กาฬสินธุ์ยังพบแหล่งเสมาหนาแน่นกว่าจังหวัดอื่น ไทยโพสต์รายงานว่าเมื่อ 14 มกราคม 2564 กรมศิลปากรตรวจสอบเสาหินทรายแปดเหลี่ยม 2 หลักที่ชาวบ้านกุดตาใกล้ อำเภอนาคู ขุดพบในแหล่งเดิม เพื่อศึกษาความสัมพันธ์กับวัฒนธรรมเสมาทวารวดี