พุทธอุทยานอำนาจเจริญ (พระมงคลมิ่งเมือง)

"เขาดาน" คือเนินสูงคล้ายภูเขาลูกเตี้ยใกล้กึ่งกลางจังหวัด พื้นเป็นลานหินดานธรรมชาติสลับกับป่าและทางน้ำ เว็บไซต์ is-trip ระบุว่าหินในบริเวณนี้อยู่ในกลุ่มเดียวกับหินทรายแดง แผนที่ธรณีวิทยาจัดเป็นหินทรายเม็ดปนกรวด กลางลานหินบนเนินสูงมีรอยพระพุทธบาทธรรมชาติ จึงเรียกกันว่า "เขาดานพระบาท" แนวหน้ายังกล่าวถึง "รอยพระพุทธบาทจารึก" บนเขาหินด้านหลังว่าเป็นหลักฐานว่าที่นี่เป็นพุทธสถานมาช้านาน

วิกิพีเดียระบุว่าเขาดานพระบาทมีหลักฐานว่าเป็นพื้นที่ศาสนสถานมากว่า 2,000 ปี ในบริเวณนี้ยังพบแท่งหินธรรมชาติขนาดใหญ่รูปร่างคล้ายหลักเสมา ครก และลูกนิมิต ซึ่งขุดขึ้นจากหนองน้ำธรรมชาติแล้วนำมาตั้งใกล้องค์พระ ชาวบ้านเชื่อว่ามีเทวดาอารักษ์ปกปักรักษาพื้นที่ จึงสถาปนาหินเหล่านี้เป็นหลักเสมาธรรมชาติเพื่อกำหนดเขตศักดิ์สิทธิ์ของเมือง วิกิพีเดียหน้าจังหวัดอำนาจเจริญจัด "กลุ่มเสมาอุทยานพระมงคลมิ่งเมือง" ไว้ในรายชื่อแหล่งโบราณคดีของจังหวัด

ด้านหลังพระมงคลมิ่งเมืองประดิษฐาน "พระละฮาย" หรือ "พระขี่ล่าย" พระพุทธรูปหินทรายแดง 2 องค์ ห่มจีวรสีเหลือง ฐานข้อมูลแหล่งศิลปกรรมของ สผ. และ อพท. ระบุว่าพบในหนองน้ำเมื่อ พ.ศ. 2505 ระหว่างปรับปรุงบริเวณเพื่อทำฝายกั้นน้ำ ส่วนแนวหน้าระบุว่าพบระหว่างสร้างอ่างเก็บน้ำห้วยปลาแดก หรืออ่างเก็บน้ำพุทธอุทยานฝั่งตรงข้าม ชื่อ "ละฮาย" ในภาษาอีสานหมายถึงไม่สวยงามตามพุทธลักษณะ องค์พระดูเหมือนแกะสลักยังไม่เสร็จ ผู้มาขอโชคลาภนิยมบนบาน เมื่อสมหวังจะนำรูปปั้นไก่มาแก้บน บริเวณนี้จึงมีตุ๊กตาไก่วางอยู่จำนวนมาก

อายุของพระละฮายยังมีหลายความเห็น วิกิพีเดียเรียกว่าศิลปะทวารวดี แนวหน้า (2569) ระบุว่ารูปแบบตรงกับทวารวดีรุ่นหลังราวพุทธศตวรรษที่ 10–12 แต่ is-trip ระบุว่าเป็นศิลปะท้องถิ่นราวพุทธศตวรรษที่ 15–20 อย่างไรก็ดี ทุกแหล่งตรงกันว่าพระทั้งสององค์เก่ากว่าพระมงคลมิ่งเมืองมาก และเป็นร่องรอยพุทธศาสนาบนเขาดานพระบาทก่อนการสร้างพระใหญ่

จุดเริ่มของพระใหญ่มาจากพระครูทัศนประกาศ (บุ จนฺทสิริ) เจ้าอาวาสวัดสำราญนิเวศในเวลานั้น ซึ่งริเริ่มความคิดตั้งแต่ราว พ.ศ. 2498 ตามข้อมูลของ is-trip (เว็บประชาสัมพันธ์จังหวัดเขียนชื่อท่านว่า "พระครูทัศประกาศ") ท่านต้องการสร้างพระพุทธรูปใหญ่เป็นศูนย์รวมจิตใจ สำหรับบรรจุพระบรมสารีริกธาตุ โบราณวัตถุที่ชำรุด เช่น เศียรพระพุทธรูปและใบเสมาเก่า กับสิ่งศักดิ์สิทธิ์ไว้ใต้ฐาน และเป็นอนุสรณ์แด่สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส) สังฆนายกองค์แรก และพระอาจารย์ดี ฉนฺโน โดยบรรจุอัฐิบางส่วนของทั้งสองไว้ที่ฐานด้วย

ผู้ที่พระใหญ่สร้างขึ้นเป็นอนุสรณ์คือสมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส) พระมหาเถระชาวอุบลราชธานี วิกิพีเดียระบุว่าท่านมีนามเดิมว่าอ้วน แสนทวีสุข เกิดเมื่อวันที่ 21 มีนาคม พ.ศ. 2410 ที่บ้านแคน ตำบลดอนมดแดง เมืองอุบลราชธานี เคยครองวัดสุปัฏนาราม (อุบลฯ) วัดสุทธจินดา (นครราชสีมา) วัดบรมนิวาส และวัดพระศรีมหาธาตุ (กรุงเทพฯ) และเป็นสังฆนายกรูปแรกของประเทศไทยตามพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2484 ศิลปวัฒนธรรมระบุว่าท่านมีบทบาทสำคัญในการขยายการศึกษาและวัดธรรมยุตในภาคอีสาน และได้รับสมณศักดิ์สมเด็จพระมหาวีรวงศ์เมื่อ พ.ศ. 2482 ท่านมรณภาพเมื่อวันที่ 26 มกราคม พ.ศ. 2499 ไม่นานหลังโครงการสร้างพระใหญ่เริ่มก่อตัว การบรรจุอัฐิของท่านไว้ใต้ฐานจึงทำให้พระมงคลมิ่งเมืองเป็นทั้งพระประธานของเมืองและอนุสรณ์ของพระเถระผู้ใหญ่แห่งอีสาน

การก่อสร้างเริ่มใน พ.ศ. 2503 ขณะที่อำนาจเจริญยังเป็นอำเภอหนึ่งของจังหวัดอุบลราชธานี วิกิพีเดียจึงระบุว่าองค์พระเกิดจากความร่วมมือของประชาชนและส่วนราชการในจังหวัดอุบลราชธานี ตามข้อมูลสำนักงานประชาสัมพันธ์จังหวัด พิธีวางศิลาฤกษ์จัดเมื่อวันที่ 1 กันยายน พ.ศ. 2505 ระหว่างพิธีมีฝนตกหนัก แต่เจ้าคุณพระธรรมบัณฑิตให้ดำเนินพิธีต่อไปท่ามกลางสายฝน

ต่อมาทุนสร้างไม่พอ พ.อ.ปิ่น มุทุกันต์ จึงนำเรื่องไปเรียน พล.อ.ประภาส จารุเสถียร ซึ่งบริจาคทรัพย์ส่วนตัวและชักชวนผู้มีจิตศรัทธาร่วมสมทบ งานจึงเดินต่อจนแล้วเสร็จเมื่อวันที่ 31 มีนาคม พ.ศ. 2508 (แนวหน้า) เว็บประชาสัมพันธ์จังหวัดระบุค่าก่อสร้างในการสร้างครั้งใหม่ราว 332,800 บาท

ผู้ที่เกี่ยวข้องกับเงินทุนก้อนสำคัญล้วนมีบทบาทระดับประเทศ พ.อ.ปิ่น มุทุกันต์ เป็นลูกหลานอำนาจเจริญเอง มติชน (2562) ระบุว่าท่านเกิด พ.ศ. 2459 ที่บ้านคำพระ อำนาจเจริญ ในครอบครัวชาวนา บวชเรียนในสายธรรมยุตก่อนลาสิกขามาเป็นอนุศาสนาจารย์ทหาร และเป็นนักเทศน์ที่มีชื่อเสียงมาก บรรยายธรรมทางวิทยุชุด "กึ่งพุทธกาล" ในปี 2499–2500 และได้เป็นอธิบดีกรมการศาสนาใน พ.ศ. 2506 ก่อนถึงแก่กรรมใน พ.ศ. 2515 ส่วนจอมพลประภาส จารุเสถียร (ขณะนั้นยศพลเอก) วิกิพีเดียระบุว่าเป็นรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทยตั้งแต่ พ.ศ. 2500 ต่อเนื่องในรัฐบาลจอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ และจอมพลถนอม กิตติขจร ซึ่งตรงกับช่วงที่พระใหญ่กำลังก่อสร้าง

ผู้ออกแบบคือครูจิตร (ประกิต) บัวบุศย์ และผู้ควบคุมการก่อสร้างคือนายช่างคำเม้า ภักดีปัญญา ชาวร้อยเอ็ด ซึ่ง is-trip ระบุว่าเคยร่วมงานกับกรมศิลปากร องค์พระเป็นโครงคอนกรีตเสริมเหล็กครอบพระพุทธรูปปูนปั้นองค์เดิม ซึ่ง อพท. ระบุว่าฐานกว้าง 8.4 เมตร ยาว 12.6 เมตร สูง 5.2 เมตร ผิวนอกบุกระเบื้องโมเสกสีทอง เป็นปางมารวิชัย หันพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออก หน้าตักกว้าง 11 เมตร สูงจากพื้นถึงยอดเปลวรัศมี 20 เมตร is-trip ระบุว่าในเวลานั้นเป็นพระพุทธรูปกลางแจ้งขนาดใหญ่ที่สุดในภาคอีสาน

เรื่องพุทธศิลป์มีหลายคำอธิบาย แหล่งส่วนใหญ่ เช่น สผ. อพท. และแนวหน้า ระบุว่าได้รับอิทธิพลศิลปะอินเดียเหนือแบบปาละ ซึ่งแผ่เข้ามาในอีสานราวพุทธศตวรรษที่ 13–16 เว็บประชาสัมพันธ์จังหวัดเล่าว่าช่างถ่ายแบบมาจากพระพุทธชินราช และให้ตัวเลขหน้าตักไว้หลายค่า (9, 10 หรือ 11 เมตร) ส่วน is-trip เห็นว่าคงพุทธลักษณะศิลปะท้องถิ่นอีสาน ตามความเชื่อที่ สผ. บันทึกไว้ ในองค์พระบรรจุพระบรมสารีริกธาตุที่ได้รับจากประเทศอินเดีย

เมื่ออำนาจเจริญแยกจากอุบลราชธานีขึ้นเป็นจังหวัดใน พ.ศ. 2536 พระมงคลมิ่งเมืองก็กลายเป็นสัญลักษณ์หลักของจังหวัดใหม่ ตราประจำจังหวัดมีพระมงคลมิ่งเมืองเป็นภาพประธาน แสงฉัพพรรณรังสีเปล่งรอบพระเศียร ขนาบด้วยต้นไม้และกลุ่มเมฆ คำขวัญประจำจังหวัดก็ขึ้นต้นว่า "พระมงคลมิ่งเมือง แหล่งรุ่งเรืองเจ็ดลุ่มน้ำ" ชื่อเมืองเองย้อนไปถึง พ.ศ. 2401 เมื่อพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ยกบ้านค้อใหญ่ (ปัจจุบันอยู่ในอำเภอลืออำนาจ) ขึ้นเป็น "เมืองอำนาจเจริญ"

งานนมัสการพระมงคลมิ่งเมืองจัดทุกปีในวันเพ็ญเดือน 3 ซึ่งตรงกับวันมาฆบูชา เว็บประชาสัมพันธ์จังหวัดระบุว่าจัด 5 วัน 5 คืน และแนวหน้าระบุว่าจัดสืบต่อมาไม่น้อยกว่า 40 ปี งานปี 2567 จัดวันที่ 18–24 กุมภาพันธ์ มีพิธีบวงสรวง รำบูชา ทำบุญตักบาตร เวียนเทียน นิทรรศการ และตลาดสินค้า OTOP

หน้าองค์พระมีแผงพระเครื่องและพระบูชาหลายสิบแผง ดูแลโดยชมรมพระเครื่องพระบูชาจังหวัดอำนาจเจริญ แนวหน้าระบุว่าเหรียญพระมงคลมิ่งเมืองรุ่นแรก พ.ศ. 2511 เป็นรุ่นที่หายากและเป็นที่ต้องการสูงสุด ป่าธรรมชาติด้านหลังพุทธอุทยานยังได้รับการอนุรักษ์ มีถ้ำ เรือนไม้ และสำนักสงฆ์ ส่วนอ่างเก็บน้ำพุทธอุทยานฝั่งตรงข้ามใช้ทั้งเพื่อการเกษตรและการผลิตน้ำประปาของเมือง

อ่างเก็บน้ำพุทธอุทยานซึ่งเกิดจากการกั้นห้วยปลาแดกเป็นทั้งแหล่งน้ำสำคัญและความเสี่ยงของเมือง แนวหน้ารายงานเมื่อ 10 กันยายน พ.ศ. 2568 ว่าอ่างมีความจุ 19.325 ล้านลูกบาศก์เมตร และหลังฝนตกหนักต่อเนื่องน้ำเต็มอ่างจนล้นทางระบายน้ำล้น ผู้นำชุมชนต้องเตือนชาวบ้าน 3 ชุมชนในเขตเทศบาลเมืองอำนาจเจริญริมห้วยปลาแดกให้ยกของขึ้นที่สูง ส่วนความเชื่อเรื่องพระละฮายยังคงแน่นแฟ้น แนวหน้า (2566) ระบุว่าผู้ที่สมหวังไม่ได้นำมาแก้บนแค่รูปปั้นไก่ แต่ยังมีม้าลายและช้างวางเต็มบริเวณด้านหลังองค์พระ