พระธาตุก่องข้าวน้อย

บ้านตาดทองเป็นชุมชนโบราณตั้งแต่ก่อนประวัติศาสตร์จนถึงสมัยทวารวดี วิกิพีเดียภาษาไทยระบุว่าพบแหล่งฝังศพและเศษภาชนะแบบเดียวกับที่พบในทุ่งกุลาร้องไห้ มีเนินดินรูปวงรีขนาดราว 500×650 เมตร ล้อมด้วยคูน้ำ ปัจจุบันทางหลวงตัดผ่านกลางเนินและมีบ้านเรือนหนาแน่น ตำนานอุรังคนิทานของพระธาตุพนมยังกล่าวถึง "ชาวสะเดาตาดทอง" ที่นำของไปช่วยสร้างพระธาตุพนม

หลักฐานความเก่าแก่ของบ้านตาดทองไม่ได้มีเพียงเนินดินและคูน้ำ บทความประวัติศาสตร์จังหวัดยโสธรบน GotoKnow ซึ่งอ้างเอกสาร "บรรยายสรุปข้อราชการจังหวัดยโสธร" ของสำนักงานจังหวัดยโสธร (พ.ศ. 2529) ระบุว่าคณะสำรวจโบราณคดีของกรมศิลปากรเคยขุดพบใบเสมาหินที่บ้านตาดทอง และใช้เป็นหลักฐานว่าชาวยโสธรมีวัฒนธรรมสืบเนื่องมายาวนาน ใบเสมาสมัยทวารวดีที่ตั้งอยู่รอบองค์ธาตุในปัจจุบันจึงเป็นร่องรอยของศาสนสถานที่เก่ากว่าตัวธาตุหลายศตวรรษ

จากรูปแบบสถาปัตยกรรม พระธาตุตาดทองน่าจะสร้างในพุทธศตวรรษที่ 24 นิทานท้องถิ่นเล่าว่าเมื่อผู้คนแถบอำเภอรัตนบุรีรวบรวมของมีค่าจะนำไปบรรจุในพระธาตุพนม ระหว่างทางมาถึงบ้านตาดทองก็พบชาวบ้านสะเดาที่ไปช่วยบูรณะพระธาตุพนมเดินทางกลับมาแล้ว เพราะงานบูรณะเสร็จสิ้น จึงพร้อมใจกันสร้างเจดีย์บรรจุของมีค่าไว้ที่นี่ ชาวบ้านสะเดานำถาดทองที่ใช้อัญเชิญของไปพระธาตุพนมมารองรับของมีค่า จึงเป็นที่มาของชื่อพระธาตุถาดทองหรือตาดทอง

องค์ธาตุเป็นเจดีย์ทรงมณฑปยอดบัวเหลี่ยมในผังสี่เหลี่ยมจัตุรัส ก่ออิฐถือปูน รูปทรงแปลกกว่าเจดีย์ทั่วไป ฐานล่างกว้างด้านละ 2 เมตร สูงราว 1 เมตร ช่วงกลางทำซุ้มทั้งสี่ด้านซึ่งเดิมคงมีพระพุทธรูป ยอดซุ้มเป็นซุ้มหน้านางประดับปูนปั้นลายพรรณพฤกษา เสาซุ้มทำลาย "แสงตาเวน" (ตะวัน) ประดับกระจก ส่วนยอดเป็นบัวเหลี่ยมย่อเก็จ มีเครื่องยอดซ้อน 3 ชั้น รอบนอกมีกำแพงอิฐขนาด 5×5 เมตร ใบเสมาสมัยทวารวดี และเจดีย์รายจำลองทรงบัวเหลี่ยม

เว็บไซต์การเดินทาง (karnderntang.com) บรรยายรายละเอียดเพิ่มว่าองค์ธาตุสูงประมาณ 10 เมตร ฐานสองชั้นเป็นแบบ "เอวขัน" ตามแบบศิลปะล้านช้าง แต่ส่วนยอดมีปลียอดเล็กแซมอยู่ทั้งสี่ด้าน ทำให้ต่างจากธาตุล้านช้างทั่วไป รูปทรงโดยรวมคล้ายพระธาตุศรีโคตรบูรณ์ในลาว และพระธาตุพระอานนท์ที่วัดมหาธาตุในตัวเมืองยโสธร เรื่องอายุของธาตุยังมีหลายความเห็น แหล่งเดียวกันนี้เรียกว่า "เจดีย์เก่าแก่สมัยขอม" ส่วนเอกสารของจังหวัดที่ GotoKnow อ้างระบุว่า "สร้างในสมัยกรุงศรีอยุธยา" แต่ข้อมูลกรมศิลปากรที่อ้างในฐานข้อมูลแหล่งศิลปกรรมของ สผ. และวิกิพีเดียกำหนดอายุตามรูปแบบไว้ที่พุทธศตวรรษที่ 24 ซึ่งสอดคล้องกับลักษณะทรงบัวเหลี่ยมแบบล้านช้าง-อีสานมากกว่า

ด้านหน้าพระธาตุมีอูบมุงแบบพื้นถิ่นอีสาน เป็นห้องสี่เหลี่ยมหลังคาทรงโดมลาดเอน สันหลังคาประดับปูนปั้นรูปนาค ยอดเป็นเจดีย์ขนาดเล็ก ภายในประดิษฐานพระพุทธรูปปูนปั้นปางมารวิชัยฝีมือช่างพื้นถิ่นที่ชาวบ้านนับถือมาก ทุกเดือนเมษายนมีประเพณีสรงน้ำพระและปิดทอง ซึ่งเชื่อกันว่าหากไม่ทำ ปีนั้นฝนจะแล้ง

นิทานพื้นบ้านที่ทำให้ธาตุแห่งนี้เป็นที่รู้จักเล่าถึงชายหนุ่มชาวนา บ้างว่าชื่อทอง ที่ไถนากลางแดดจนหิวและเหนื่อย แม่นำข้าวมาส่งช้ากว่าปกติและก่องข้าวดูเล็ก เขาโกรธจนทำร้ายแม่ถึงแก่ชีวิต เมื่อกินข้าวแล้วกลับพบว่าข้าวในก่องน้อยนั้นกินไม่หมด จึงสำนึกผิดอย่างมากและสร้างธาตุขึ้นเพื่อไถ่บาป นิทานนี้จึงถูกเล่าเพื่อสอนเรื่องความกตัญญูและการระงับความโกรธ วิกิพีเดียภาษาไทยยังระบุว่าบางคนเห็นว่าควรเรียก "ธาตุ" มากกว่า "พระธาตุ" เพราะเชื่อว่าไม่ได้บรรจุพระบรมสารีริกธาตุ แต่ข้อนี้ยังต้องการแหล่งอ้างอิงที่ดีกว่า

ชื่อตัวละครในนิทานต่างกันไปตามผู้เล่า บทความของสมบูรณ์ สารทลาลัย (พ.ศ. 2539) เรียกชายหนุ่มว่า "ทอง" ส่วนเอกสารบรรยายสรุปของจังหวัดยโสธร (พ.ศ. 2529) เรียกว่า "นายบุญมา" แต่โครงเรื่องตรงกัน คือความหิว ความโกรธชั่ววูบ และความสำนึกผิดที่สายเกินไป งานวิจัยของศุภกานต์ จรรยานุกูล (พ.ศ. 2562) สรุปแก่นของนิทานว่า การกระทำที่ขาดการยั้งคิดย่อมทิ้งผลที่แก้ไขไม่ได้ แม้จะสำนึกได้ภายหลัง บทความของอ่องอาจ หาญชนะวงศ์ระบุว่ากระทรวงวัฒนธรรมประกาศให้ตำนานก่องข้าวน้อยฆ่าแม่เป็นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติเมื่อ พ.ศ. 2556

ในตำบลเดียวกันยังมีเจดีย์ที่วัดทุ่งสะเดา บ้านสะเดา ซึ่งวิกิพีเดียภาษาไทยระบุว่ากรมศิลปากรสันนิษฐานว่าเกี่ยวข้องกับนิทานก่องข้าวน้อยฆ่าแม่ ชาวบ้านเรียกว่า "ธาตุลูกฆ่าแม่" มีเจดีย์ก่ออิฐถือปูน 2 องค์ องค์หนึ่งสมบูรณ์ อีกองค์เหลือเพียงฐาน การขุดค้นพบว่าฐานแท่นบูชาขององค์ที่เหลือแต่ฐานยื่นเข้าไปใต้องค์ที่สมบูรณ์ แสดงว่าองค์ฐานสร้างก่อน องค์ที่สมบูรณ์เป็นทรงบัวเหลี่ยมผังแปดเหลี่ยมแบบพื้นถิ่นอีสาน อายุราวพุทธศตวรรษที่ 23 คล้ายเจดีย์ที่นิยมในหลวงพระบางและเวียงจันทน์

ในปี 2525 ชาวบ้านขุดพบไห 4 ใบใต้ฐานเจดีย์องค์ที่สมบูรณ์ของวัดทุ่งสะเดา ภายในมีพระพุทธรูปไม้แกะสลัก พระพุทธรูปบุเงิน พระพุทธรูปสำริด พระพุทธรูปตะกั่ว พระพุทธรูปดินเผาสีแดงชาดปิดทอง พระพิมพ์ เศษกระดูก กล้องยาสูบ และเครื่องถ้วยจีน ปัจจุบันเก็บรักษาไว้ที่วัด ด้วยหลักฐานเหล่านี้ จึงมีการสันนิษฐานใหม่ว่าธาตุวัดทุ่งสะเดาอาจเป็นธาตุก่องข้าวน้อยตามตำนาน

กรมศิลปากรประกาศขึ้นทะเบียนทั้งพระธาตุตาดทองและเจดีย์วัดทุ่งสะเดาเป็นโบราณสถานในราชกิจจานุเบกษาเมื่อ 27 กันยายน 2479 ต่อมาประกาศกำหนดเขตที่ดินพระธาตุตาดทองเมื่อ 15 มกราคม 2552 เนื้อที่ 1 ไร่ 1 งาน 59 ตารางวา พระธาตุตาดทองได้รับการบูรณะครั้งหลังสุดในปี 2545 ส่วนที่วัดทุ่งสะเดา องค์ที่สมบูรณ์ (องค์ลูก) บูรณะในปี 2555 และองค์ที่เหลือแต่ฐาน (องค์แม่) บูรณะในปี 2537

นอกจากการขึ้นทะเบียนของกรมศิลปากร ธาตุก่องข้าวน้อยยังอยู่ในฐานข้อมูล "แหล่งศิลปกรรมอันควรอนุรักษ์" ของสำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (สผ.) ด้วย ตัวเลขเนื้อที่ในแต่ละแหล่งไม่ตรงกัน ฐานข้อมูล สผ. และวิกิพีเดียระบุ 1 ไร่ 1 งาน 59 ตารางวา แต่ karnderntang.com ระบุ 1 ไร่ 3 งาน 59 ตารางวา ส่วนองค์การบริหารส่วนตำบลตาดทองประชาสัมพันธ์ทั้ง "ธาตุก่องข้าวน้อย (ธาตุถาดทอง)" และ "ธาตุลูกฆ่าแม่ วัดทุ่งสะเดา" เป็นแหล่งท่องเที่ยวของตำบล และจัดประเพณีสรงน้ำธาตุเป็นประจำ

ตำนานนี้ยังถูกนำไปสร้างเป็นภาพยนตร์ งานวิจัยของ องอาจ หาญชนะวงษ์ (วารสารศิลปกรรมและการออกแบบแห่งเอเชีย 2563) ศึกษาภาพยนตร์ "ก่องข้าวน้อยฆ่าแม่" (2523) และ "คนไฟบิน" (2549) พบว่าตัวละครทองเปลี่ยนจากคนดีที่พลาดพลั้งในแบบสัจนิยม ไปเป็นตัวร้ายในเรื่องแนวแอ็กชันแฟนตาซี โดยสัมภาษณ์ผู้กำกับและผู้เขียนบท วิสิษฏ์ ศาสนเที่ยง และเฉลิม วงศ์พิมพ์ งานนี้ยังอ้างบทความของสมบูรณ์ สารธาลัย (2539) ที่มองนิทานนี้ว่าเป็นปัญญาสูงสุดด้านจริยธรรมของชาวอีสาน

รายละเอียดของภาพยนตร์ทั้งสองเรื่องตามบทความของอ่องอาจ ภาพยนตร์ "ก่องข้าวน้อยฆ่าแม่" (2523) กำกับโดยพงษ์ศักดิ์ จันทรุกขา ผู้กำกับชาวอีสาน ปิยะ ตระกูลราษฎร์ รับบท "ทอง" ฉากเป็นชนบทอีสานราวปลายอยุธยา และได้รางวัลสุพรรณหงส์ภาพยนตร์ส่งเสริมเยาวชนดีเด่น ส่วน "คนไฟบิน" (2549) เขียนบทและกำกับโดยเฉลิม วงศ์พิมพ์ ตั้งฉากใน พ.ศ. 2398 ยุคสนธิสัญญาเบาว์ริงที่ทุนจากภายนอกเริ่มเข้าสู่อีสาน "ก่องข้าวน้อย" กลายเป็นโจรที่รอดจากการประหารแล้วร่วมมือกับนายทุน และเฉลิมได้รางวัลสุพรรณหงส์สาขาผู้กำกับยอดเยี่ยม ตำนานนี้ยังเป็นแรงบันดาลใจให้งานศิลปะอื่น เช่น จิตรกรรม "ตาดทองก่องข้าวน้อย หมายเลข 1" (พ.ศ. 2533) ของบุญมั่น คำสะอาด ในหอศิลป์มหาวิทยาลัยศิลปากร และการแสดงนาฏศิลป์ร่วมสมัย "กาลครั้งหนึ่งนานมาแล้ว" ที่มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา (30 พ.ย. 2560)