พระบรมธาตุนาดูน

พื้นที่นี้อยู่ใกล้เมืองโบราณนครจำปาศรี วิโรจน์ ชีวาสุขถาวร แห่งมหาวิทยาลัยมหาสารคาม อธิบายว่าเมืองมีผังสี่เหลี่ยมมุมมน กว้างราว 1,500 เมตร ยาวราว 2,700 เมตร มีคันดินสองชั้นและคูน้ำกว้างราว 20 เมตรคั่นกลาง เมืองพัฒนาขึ้นราวพุทธศตวรรษที่ 12–16 ในวัฒนธรรมทวารวดี คูเมืองแต่แรกขุดเพื่อเก็บน้ำทำการเกษตร ภายในมีศาสนสถานทางพุทธศาสนา เช่น ศาลนางขาว และมีเจดีย์บรรจุพระธาตุอยู่นอกกำแพงเมือง

ช่วงพุทธศตวรรษที่ 16–18 เมืองรับอิทธิพลเขมร มีการขยายคูเมืองไปทางตะวันออกและตะวันตกเป็นผังสี่เหลี่ยม สร้างกู่น้อยซึ่งเป็นเทวสถานฮินดู บารายด้านตะวันออก และหนองเอี่ยนไหล นอกจากนี้ยังมีกู่สันตรัตน์ หนึ่งในอโรคยศาล 102 แห่งที่สร้างในรัชกาลพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 เมืองเสื่อมลงหลังพุทธศตวรรษที่ 18 จนร้างไป พิพิธภัณฑ์นครจำปาศรีในอำเภอนาดูนจัดแสดงประติมากรรมพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรจากกู่สันตรัตน์ เครื่องปั้นดินเผา และเครื่องมือสำริด

กู่สันตรัตน์เป็นตัวอย่างสำคัญของศาสนสถานประจำอโรคยศาล งานวิจัยของวิโรจน์ ชีวาสุขถาวร (2556) อธิบายว่าปราสาทประธานประดิษฐานรูปเคารพสามองค์ คือพระไภษัชยคุรุ ขนาบด้วยพระสูรยไวโรจนะและพระจันทรไวโรจนะ ตามคติพุทธศาสนามหายาน ด้านหน้ามีฐานที่น่าจะรองรับศาลาไม้สำหรับพิธีกรรม มีบรรณาลัยสำหรับเทพรอง และโคปุระทางเข้าเพียงด้านเดียวทางทิศตะวันออก ภายในประดิษฐานพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรสี่กรยืน ผู้วิจัยสรุปว่าศาสนสถานนี้ใช้รักษาใจด้วยการสวดภาวนา ส่วนการรักษาร่างกายน่าจะทำในอาคารไม้นอกกำแพงแก้ว

จุดเริ่มต้นของพระธาตุคือการค้นพบเมื่อ 22 พฤษภาคม 2522 ศิลปวัฒนธรรมเล่าว่าเกิดขึ้นในนาของนายทองดี ปะวะภูตา ห่างกู่สันตรัตน์และนครจำปาศรีราว 2 กิโลเมตร ชาวบ้าน 11 คนเริ่มขุด ต่อมาเจ้าหน้าที่หน่วยศิลปากรที่ 7 ขอนแก่นพบยอดสถูปสำริด นายบุญจันทร์ เกษแสนศรี นักการภารโรงสำนักงานที่ดินอำเภอนาดูน พบองค์สถูป และนายธีรยุทธ พลีสิงห์ ชาวบ้านหัวโสก พบแผ่นทองกลีบบัวรองรับองค์สถูป พร้อมกันนั้นพบพระพิมพ์ดินเผาจำนวนมาก ซึ่งเรียกกันว่า "พระกรุนาดูน" แนวหน้ารายงานว่าเมื่อขุดลึกราว 6 เมตรจึงพบพื้นอิฐแดงและสถูป

ข่าวสดระบุว่าพระบรมสารีริกธาตุมีลักษณะเป็นเกล็ดสีขาวขุ่น บรรจุในผอบ 3 ชั้น คือทองคำชั้นใน เงินชั้นกลาง และสำริดชั้นนอก ภายในสถูปจำลองสูง 24.4 เซนติเมตร งานวิจัยของจีรวรรณ แสงเพ็ชร์ (วารสารดำรงวิชาการ 2553) ระบุว่าห้องบรรจุพระธาตุที่นาดูนอยู่ใกล้แกนกลางเจดีย์ตามแบบอินเดียและศรีลังกา และรูปแบบผอบน่าจะรับอิทธิพลผ่านพยูในพม่า ส่วนด้านหลังพระพิมพ์นาดูนบางองค์มีจารึกอักษรมอญและเขมร

การค้นพบนำไปสู่ความขัดแย้ง ศิลปวัฒนธรรมเล่าว่านายวุฒินันท์ พงศ์อารยะ ผู้ว่าราชการจังหวัด ต้องการรวบรวมชิ้นส่วนสถูปมาประกอบและจัดงานสมโภชหน้าศาลากลาง แต่ชาวนาดูนไม่ไว้ใจ เพราะเคยมีการนำพระพุทธรูปโบราณจากกู่สันตรัตน์ไปแล้วไม่ส่งคืน วันที่ 15 กรกฎาคม 2522 ชาวบ้านนำสถูปมาตั้งหน้าที่ว่าการอำเภอและชุมนุมคัดค้าน รองผู้ว่าฯ สันติ มณีกาญจน์ เจรจาไม่สำเร็จ ก่อนจะยกเลิกแผนอัญเชิญเข้าเมืองในบ่ายวันนั้น ต่อมามีการตั้งกรรมการสอบครู 8 คน 4 คนถูกภาคทัณฑ์ และวันที่ 26–27 สิงหาคม ชาวนาดูน 50 คนเดินทางไปร้องเรียนพลเอกเกรียงศักดิ์ ชมะนันทน์ นายกรัฐมนตรี ขอให้รัฐสร้างเจดีย์ในอำเภอนาดูน

รัฐบาลพลเอกเปรม ติณสูลานนท์ อนุมัติงบประมาณ 7,580,000 บาท กรมศิลปากรออกแบบ ห้างหุ้นส่วนจำกัดศิวกรเป็นผู้รับเหมา เริ่มก่อสร้าง 12 กันยายน 2528 โดยพลเอกเปรมเป็นประธานวางศิลาฤกษ์ และแล้วเสร็จในปี 2530 ตามที่ศิลปวัฒนธรรมระบุ ส่วน Love Thailand ให้ช่วงก่อสร้างว่า พ.ศ. 2525–2529

วันที่ 12 พฤศจิกายน 2530 พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ขณะทรงดำรงพระอิสริยยศสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร เสด็จพระราชดำเนินแทนพระองค์ ทรงประกอบพิธีอัญเชิญพระบรมสารีริกธาตุประดิษฐานในองค์พระธาตุ และคณะรัฐมนตรีพิจารณาให้พื้นที่นี้เป็นพุทธมณฑลอีสาน

ปัจจุบันบริเวณพระธาตุมีสวนรุกขชาติ สวนสมุนไพร ศาลาพัก และลานพิธี บางกอกโพสต์ระบุว่าทุกปีช่วงมาฆบูชามีงานนมัสการพระบรมธาตุนาดูน ผู้คนเวียนเทียนรอบองค์พระธาตุ 3 รอบ มีการแสดงของศิลปินอีสานและร้านค้าชุมชน แนวหน้ายังกล่าวถึงความเชื่อการบูชาตามทิศ เช่น ทิศเหนือเพื่อการงาน ทิศตะวันออกเพื่อสุขภาพ

ชาวพุทธในพื้นที่ยังใช้พระบรมธาตุนาดูนเป็นศูนย์รวมพิธีกรรม ข่าวสด (2560) รายงานว่ามีการปฏิบัติธรรมปีละ 4 ครั้ง ในวันมาฆบูชา วิสาขบูชา อาสาฬหบูชา และเข้าพรรษา และในเดือนมกราคม 2560 มีพิธีปฏิบัติธรรมและพุทธาภิเษกวัตถุมงคลระหว่างวันที่ 20–22 มีผู้ร่วมราว 800 คน ก่อนงานนมัสการพระบรมธาตุนาดูนระหว่างวันที่ 4–12 กุมภาพันธ์

โบราณวัตถุจากนาดูนเคยเป็นข่าวใหญ่ ผู้จัดการออนไลน์รายงานว่าในคืนวันที่ 4–5 ธันวาคม 2552 มีการโจรกรรมโบราณวัตถุ 91 รายการจากพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ขอนแก่น ในจำนวนนี้มีพระพิมพ์ดินเผาจากกรุพระธาตุนาดูน 55 รายการ และแผ่นทองคำจากกรุเดียวกัน 2 รายการ รวมถึงพระพิมพ์จากเมืองฟ้าแดดสงยางและพระพุทธรูปสำริดทวารวดี ตำรวจจับกุมผู้ต้องหาได้ และภายในวันที่ 28 ธันวาคม ติดตามคืนได้ 89 รายการ เหลือพระพิมพ์นาดูน 2 องค์ที่ยังตามไม่ได้ พระสงฆ์และชาวนาดูนกว่า 1,000 คนออกแถลงการณ์ทวงคืน และคณะกรรมการวัดยื่นข้อเรียกร้อง 5 ข้อ รวมถึงขอให้ย้ายโบราณวัตถุทั้งหมดมาไว้ที่พิพิธภัณฑ์นครจำปาศรี ขณะที่อธิบดีกรมศิลปากรยืนยันว่าวัตถุที่จัดแสดงเป็นของจริง

ในอำเภอนาดูนยังมีวัดโพธาราม บ้านดงบัง ซึ่งเป็นสิมอีสานที่ผนังด้านนอกเขียนฮูปแต้มเรื่องสินไซ ผู้ถ่ายภาพใน Wikimedia Commons ระบุว่าวัดสร้างขึ้นราว 100 ปีก่อน จึงเป็นอีกแหล่งที่เติมภาพประวัติศาสตร์ศิลป์ของนาดูนต่อจากยุคทวารวดีและเขมร

ข่าวสด (2564) ให้รายละเอียดวัดโพธาราม บ้านดงบัง ซึ่งอยู่ห่างตัวอำเภอนาดูนราว 10 กิโลเมตรเพิ่มเติม เจ้าอาวาสระบุว่าวัดสร้างตั้งแต่ปี 2343 สิมสร้างเมื่อปี 2451 ฮูปแต้มเป็นฝีมือนายสิงห์และอาจารย์ซาลา ใช้สีฝุ่นโทนเย็น เช่น ฟ้า คราม เขียว และขาว ภายในสิมวาดพุทธประวัติ เวสสันดรชาดก และรามสูร–เมขลา ภายนอกวาดสินไซ เวสสันดร และพระมาลัย มีอักษรธรรมกำกับ และภาพวิถีชีวิตอย่างการทำนาและทอดแห ผนังด้านตะวันออกยังมีภาพชายร่างสูงสวมหมวกทรงสูงและรองเท้าบู๊ต ซึ่งผู้เขียนสันนิษฐานว่าเป็นชาวตะวันตก ส่วนหอแจกสร้างปี 2460 ฝีมือช่างญวน มีปูนปั้นสัตว์หิมพานต์ และสำนักศิลปากรที่ 10 ได้ลงสำรวจเพื่อบูรณะ