เกาะช้าง

บันทึกท้องถิ่นบน GotoKnow เล่าว่าแต่เดิมเกาะช้างไม่มีชุมชนถาวร เป็นเพียงที่จอดเรือหลบมรสุมและแหล่งน้ำจืดกับเสบียง อ่าวสลักเพชร หรือ "อ่าวสลัด" เป็นที่รู้จักของโจรสลัดจีนไหหลำและญวน ผู้เฒ่าผู้แก่บนเกาะส่วนใหญ่มีเชื้อสายจีน จึงเชื่อกันว่าชาวจีนที่มากับเรือสำเภาเป็นกลุ่มแรกที่ลงหลักปักฐาน (เป็นคำบอกเล่า ยังไม่มีหลักฐานยืนยัน)

สมัยรัชกาลที่ 3 เมื่อสยามทำสงครามกับญวนตั้งแต่ราว พ.ศ. 2376 นานราว 12 ปี เมืองตราดส่งคนและเสบียงไปช่วยตลอด และมีการตั้งค่ายที่บ้านแหลมหิน ปากอ่าวเมืองตราด น่านน้ำรอบเกาะช้างจึงมีความสำคัญด้านความมั่นคงมาแต่เดิม

ศิลปวัฒนธรรมระบุว่ารัชกาลที่ 4 เป็นพระมหากษัตริย์พระองค์แรกที่เสด็จเกาะช้าง เมื่อ พ.ศ. 2400 ด้วยเรือกลไฟสยามอรสุมพล

รัชกาลที่ 5 เสด็จเกาะช้างถึง 12 ครั้ง ในปี พ.ศ. 2416, 2419, 2423, 2424, 2425, 2426, 2427, 2430, 2432, 2443, 2444 และ 2450 ช่วงแรกเป็นการพักผ่อนชมธรรมชาติ ช่วงหลังมีเหตุผลด้านความมั่นคง เช่น การตั้ง "สเตชั่นทหารเรือ" ใน พ.ศ. 2422 เพื่อปราบโจรสลัดและรับมือชาติตะวันตกที่ยึดเวียดนามและกัมพูชาแล้ว

น้ำตกธารมะยมเดิมเรียกว่า "น้ำตกคลองมะยม" ผู้จัดการออนไลน์ระบุว่ารัชกาลที่ 5 เสด็จมาที่นี่ 9 ครั้ง และมีจารึกพระปรมาภิไธยย่อ "จ.ป.ร." ไว้ที่น้ำตก ใน พ.ศ. 2419 ทรงก่อกองศิลาไว้เป็นที่ระลึก พร้อมพระราชหัตถเลขาบันทึกการเสด็จสองครั้งในจุลศักราช 1235 และ 1238 แต่ภายหลังค้นหาแล้วไม่พบร่องรอยกองศิลานั้น lovethailand ระบุว่ารัชกาลที่ 7 และสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณีก็เคยเสด็จมาเช่นกัน

พ.ศ. 2447 ฝรั่งเศสเข้ายึดครองเมืองตราด หลังจากนั้นรัชกาลที่ 5 ไม่ได้เสด็จตราดอีก จนไทยได้เมืองตราดคืนใน พ.ศ. 2450 และการเสด็จเกาะช้างครั้งสุดท้ายคือวันที่ 14 พฤศจิกายน พ.ศ. 2450

เช้ามืดวันที่ 17 มกราคม พ.ศ. 2484 เกิด "ยุทธนาวีที่เกาะช้าง" ในกรณีพิพาทอินโดจีนระหว่างไทยกับฝรั่งเศส ศิลปวัฒนธรรมระบุว่าฝ่ายไทยมีเรือ 3 ลำ คือ เรือหลวงธนบุรี เรือหลวงชลบุรี และเรือหลวงสงขลา ส่วนฝรั่งเศสมี 7 ลำ ไทยเสียเรือทั้ง 3 ลำและทหารเสียชีวิต 36 นาย ก่อนญี่ปุ่นไกล่เกลี่ยจนลงนามอนุสัญญาสันติภาพที่โตเกียววันที่ 9 พฤษภาคม พ.ศ. 2484 กองทัพเรือกำหนดให้วันนี้เป็น "วันสดุดีวีรชนกองทัพเรือ" และมีอนุสรณ์สถานที่แหลมงอบ

รายละเอียดความสูญเสียต่างกันเล็กน้อยตามแหล่ง Thai Holiday Guide ระบุว่าเรือหลวงสงขลาและเรือหลวงชลบุรีจม ส่วนเรือหลวงธนบุรีถูกยิงเสียหายจนต้องเกยตื้น บนเกาะช้างมีอนุสรณ์ขนาดเล็กพร้อมแผ่นป้ายเล่าเหตุการณ์ อยู่ที่ตำบลเกาะช้างใต้ใกล้อ่าวสลักเพชร หันหน้าไปยังจุดที่เรือจม ส่วนอนุสรณ์สถานหลักที่แหลมงอบมีอาคารรูปเรือรบและพระรูปกรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักดิ์ ทุกวันที่ 17 มกราคมมีพิธีลอยพวงมาลาที่ทั้งสองแห่ง

ความเสียหายของฝรั่งเศสยังเป็นข้อถกเถียง ฝรั่งเศสยืนยันว่าเรือไม่เสียหาย แต่บทความของมนต์ชัย ราบรื่นทวีสุข ในศิลปวัฒนธรรม (มกราคม 2564) รวบรวมคำให้การทหารเรือไทยและหนังสือ Jane's Fighting Ships ฉบับปี 1955 ที่ระบุว่าเรือลาดตระเวนลามอตต์ปิเกต์ "ถูกอาวุธเสียหาย" ข้อสรุปว่าฝรั่งเศสปกปิดความเสียหายเป็นการตีความจากหลักฐานแวดล้อม ไม่ใช่เอกสารทางการ

การท่องเที่ยวมาถึงเกาะช้างค่อนข้างช้า Wikipedia ระบุว่านักท่องเที่ยวแบ็กแพ็กเกอร์ต่างชาติเริ่มมาในกลางทศวรรษ 1970 (ราว พ.ศ. 2518–2520) ก่อนรีสอร์ตจะขยายตัวตามแนวหาดฝั่งตะวันตก เช่น หาดทรายขาว คลองพร้าว ไก่แบ้ และโลนลี่บีช

วิทยานิพนธ์ของดอกอ้อ ปาณะดิษ (จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย พ.ศ. 2544) แบ่งการพัฒนาการท่องเที่ยวเกาะช้างเป็นสามช่วง คือ ก่อน พ.ศ. 2528 แทบไม่มีการพัฒนา ช่วง พ.ศ. 2529–2539 บังกะโลและโรงแรมขยายตัว และตั้งแต่ พ.ศ. 2540 สิ่งอำนวยความสะดวกหลากหลายขึ้น พื้นที่ที่ได้รับผลกระทบมากที่สุดคือหาดทรายขาว รองลงมาคือคลองพร้าวและไก่แบ้ โดยการใช้ที่ดินเป็นผลกระทบด้านลบที่หนักที่สุดและเป็นต้นเหตุของปัญหาอื่น งานวิจัยเสนอให้แบ่งเขตพัฒนา เขตควบคุม และเขตอนุรักษ์ พร้อมปรับปรุงระบบขยะและน้ำประปา

ภาครัฐเข้ามาวางแผนการท่องเที่ยวผ่านองค์การบริหารการพัฒนาพื้นที่พิเศษเพื่อการท่องเที่ยวอย่างยั่งยืน (อพท.) โดย C9 Hotelworks รายงานเมื่อ 23 ตุลาคม พ.ศ. 2554 ว่า อพท. จัดทำแผนแม่บทการท่องเที่ยว 5 ปีสำหรับเกาะช้างและเกาะใกล้เคียง งบประมาณราว 340 ล้านบาท เน้นแนวทางสีเขียวและความยั่งยืน

พ.ศ. 2525 เกาะช้างและเกาะบริวารได้รับการประกาศเป็นอุทยานแห่งชาติหมู่เกาะช้าง เป็นอุทยานแห่งชาติลำดับที่ 45 ของไทย พื้นที่ราว 406,250 ไร่ (650 ตร.กม.) ราวร้อยละ 70 เป็นทะเล และพื้นที่เกาะช้างราวร้อยละ 85 อยู่ในเขตอุทยาน จำนวนเกาะในอุทยานระบุต่างกันไปตามแหล่ง ตั้งแต่ 43 ถึงกว่า 50 เกาะ

ด้านการปกครอง เกาะช้างแยกจากอำเภอแหลมงอบเป็นกิ่งอำเภอเมื่อ 30 เมษายน พ.ศ. 2537 และยกฐานะเป็นอำเภอในปี พ.ศ. 2550 พร้อมกิ่งอำเภอทั่วประเทศ (ประกาศในราชกิจจานุเบกษา 24 สิงหาคม 2550) มี 2 ตำบล คือ เกาะช้างและเกาะช้างใต้ ศูนย์กลางอยู่ที่บ้านด่านใหม่ฝั่งตะวันออก ปี พ.ศ. 2562 มีประชากรราว 8,538 คน

เมื่อที่ดินบนเกาะมีราคาสูง ปัญหาที่ดินในเขตอุทยานจึงตามมา เดือนเมษายน พ.ศ. 2564 มีโพสต์ประกาศขายที่ดินบนเกาะหวาย 298 ไร่ ราคา 350 ล้านบาท ไทยพีบีเอสรายงานว่ามีเอกสารสิทธิ์จริงเพียงราว 8 ไร่ ส่วนที่เหลือเป็นป่าในเขตอุทยาน กรมอุทยานฯ สั่งตรวจสอบตาม พ.ร.บ.อุทยานแห่งชาติ พ.ศ. 2562

ปลายเกาะด้านใต้ ชุมชนบางเบ้ากลายเป็นจุดลงเรือไปดำน้ำเกาะหวายและเกาะรัง ผู้จัดการออนไลน์รายงานช่วงวันหยุดฉัตรมงคล พ.ศ. 2555 ว่าห้องพักบนเกาะเต็มกว่าร้อยละ 90 สะพานทางเดินบางเบ้ามีร้านค้ากว่า 60 ร้าน บางร้านมีรายได้วันละ 4,000–5,000 บาท ของขายดีคือกะปิเกาะช้างและอาหารทะเล ขากลับรถติดรอเรือ 5–6 กิโลเมตร บางคนรอ 3–4 ชั่วโมง ปัญหาคิวเรือในวันหยุดยาวจึงมีมาอย่างน้อยตั้งแต่ปีนั้น ส่วนช่วงมรสุมพฤษภาคม–กันยายน ร้านค้าบางส่วนปิดชั่วคราวและกลับมาเปิดราวเดือนตุลาคม

ปี พ.ศ. 2569 ราคาน้ำมันดีเซลที่ขึ้นถึงลิตรละ 47.74 บาททำให้จังหวัดตราดอนุมัติให้ขึ้นค่าเรือเฟอร์รี่ข้ามเกาะช้างครั้งแรกนับจาก พ.ศ. 2559 มีผล 10 เมษายน 2569 ผู้ใหญ่จาก 80 เป็น 130 บาท และรถยนต์ 4 ล้อจาก 120 เป็น 280 บาท ช่วงวันหยุดยาวต้นเดือนพฤษภาคม 2569 แถวรถรอลงเรือยาวกว่า 5–7 กิโลเมตร เฉพาะวันที่ 1 พ.ค. ท่าเรือเดียวขนนักท่องเที่ยว 24,001 คนและรถ 2,315 คัน ใน 69 เที่ยว จนภาคเอกชนเสนอให้เปิดท่าเรือเฟอร์รี่แห่งที่สอง