น้ำตกพลิ้ว

ชื่อ "พลิ้ว" มีที่มาเล่ากันสองทาง ศิลปวัฒนธรรมระบุว่าอาจมาจากคำในภาษาชองที่แปลว่าทรายหรือหาดทราย หรืออาจมาจาก "ต้นพลิ้ว" ที่ขึ้นมากบนดินปนทรายในย่านนี้ ชาวชองเป็นกลุ่มชนพื้นเมืองดั้งเดิมของภาคตะวันออก

พ.ศ. 2417 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จประพาสน้ำตกพลิ้วครั้งแรก พร้อมสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ และตรัสชมว่า "ไม่มีที่ไหนงามกว่าที่นี่เลย"

พ.ศ. 2419 เมื่อเสด็จครั้งที่สอง โปรดให้สร้างเจดีย์ทรงกลมแบบลังกาด้วยศิลาแลงบนผาเหนือน้ำตก เป็นที่ระลึกถึงการเสด็จเมื่อวันที่ 1 มกราคม 2419 พระราชทานนามว่า "อลงกรณ์เจดีย์" บางแหล่งเรียกว่า "จุลศิรจุมพฏเจดีย์" (หมวดภาพบน Wikimedia Commons ใช้ชื่อนี้)

พ.ศ. 2423 สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์สวรรคตจากเหตุเรือล่มกลางแม่น้ำเจ้าพระยา ขณะเสด็จไปพระราชวังบางปะอิน เหตุการณ์นี้เป็นที่มาของชื่อที่คนทั่วไปเรียกพระนางว่า "พระนางเรือล่ม"

สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์เป็นพระราชธิดาในรัชกาลที่ 4 ประสูติเมื่อ 10 พฤศจิกายน พ.ศ. 2403 และมีพระราชธิดาคือสมเด็จเจ้าฟ้ากรรณาภรณ์เพชรรัตน์ ประสูติ 12 สิงหาคม พ.ศ. 2421 ศิลปวัฒนธรรมเล่าว่าวันที่ 31 พฤษภาคม พ.ศ. 2423 เรือพระประเทียบที่ลากจูงโดยเรือปานมารุตล่มหลังถูกเรืออีกลำชน บริเวณหน้าวัดเกาะพญาเจ่ง ตำบลบางพูด อำเภอปากเกร็ด จังหวัดนนทบุรี พระนางและพระราชธิดาสิ้นพระชนม์ทั้งสองพระองค์ บทความหลายแห่งระบุว่ากฎมณเฑียรบาลที่ห้ามแตะต้องพระวรกายเป็นอุปสรรคต่อการช่วยเหลือ แต่ข้อนี้เป็นการตีความที่ยังถกเถียงกันอยู่

งานพระราชทานเพลิงพระศพจัดในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2424 (ค.ศ. 1881) ไทยพีบีเอสระบุว่ารัชกาลที่ 5 โปรดให้พิมพ์หนังสือสวดมนต์แจก 10,000 เล่ม ซึ่งนับเป็นหนังสืองานศพเล่มแรกของไทย นอกจากพีระมิดที่น้ำตกพลิ้ว ยังทรงสร้างอนุสรณ์ถึงพระนางอีกหลายแห่ง เช่น อนุสาวรีย์ที่พระราชวังบางปะอิน อนุสาวรีย์ในสวนสราญรมย์ พระเจดีย์ที่บางพูด และโรงเรียนสุนันทาลัย อนุสาวรีย์ที่น้ำตกพลิ้วจึงเป็นหนึ่งในอนุสรณ์ที่สะท้อนความอาลัยของพระองค์

พ.ศ. 2424 รัชกาลที่ 5 โปรดให้ข้าราชการท้องถิ่นสร้าง "สุนันทานุสาวรีย์" ใกล้น้ำตกพลิ้ว เป็นสถูปทรงพีระมิดบรรจุพระอังคารของพระนาง ศิลปวัฒนธรรมระบุว่าทรงเลือกรูปพีระมิดเพราะ "หากทำเป็นรูปอื่นจะไม่คงทนถาวร" บนอนุสาวรีย์มีจารึกที่กล่าวถึงความรักและความโศกเศร้าอาลัย ชาวบ้านเรียกว่า "พีระมิดพระนางเรือล่ม" และปัจจุบันคู่รักนิยมมาขอพรให้รักยั่งยืน

Tripniceday อ้างพระราชดำริว่า หากสร้างอนุสาวรีย์รูปแบบอื่นในป่าเขาที่ไม่มีผู้ดูแล คงไม่ทนทาน จึงทรงเลือกรูปพีระมิดแบบอียิปต์ให้คงอยู่ท่ามกลางป่าและลำธาร และเสริมว่าพระนางเคยเสด็จน้ำตกพลิ้วเมื่อ พ.ศ. 2417 และทรงประทับใจความงามของที่นี่ จึงเลือกสร้างอนุสรณ์ไว้ ณ ที่แห่งนี้

ศิลปวัฒนธรรมบันทึกว่ารัชกาลที่ 5 เสด็จมาทอดพระเนตรเจดีย์และอนุสาวรีย์อีกครั้งใน พ.ศ. 2427 และเสด็จครั้งสุดท้ายใน พ.ศ. 2432 ซึ่งทรงจารึกพระปรมาภิไธยไว้บนหินยอดน้ำตก รัชกาลที่ 6 และรัชกาลที่ 7 ก็เสด็จมาและจารึกพระปรมาภิไธยไว้เช่นกัน ส่วน TrueID ระบุว่ารัชกาลที่ 5 เสด็จมาถึง 12 ครั้ง จำนวนครั้งจึงยังต่างกันตามแหล่ง

ไม่กี่ปีหลังการเสด็จครั้งสุดท้าย พื้นที่รอบน้ำตกพลิ้วก็เข้าสู่ช่วงประวัติศาสตร์ที่ยากลำบาก ไทยพีบีเอสเล่าว่าใน พ.ศ. 2436 (ร.ศ. 112) ฝรั่งเศสเข้ายึดเมืองจันทบุรีจากกรณีพิพาทดินแดน และได้สร้าง "ตึกแดง" เป็นกองบัญชาการ กับ "คุกขี้ไก่" ที่แหลมสิงห์ อำเภอเดียวกับน้ำตกพลิ้ว ฝรั่งเศสถอนจากจันทบุรีในปี พ.ศ. 2447 ส่วนชื่อ "แหลมสิงห์" มาจากหินรูปสิงโตหมอบบริเวณปลายแหลม

พื้นที่รอบน้ำตกได้รับการประกาศเป็นอุทยานแห่งชาติเขาสระบาปเมื่อ 2 พฤษภาคม พ.ศ. 2518 เป็นอุทยานแห่งชาติลำดับที่ 11 ของไทย ก่อนเปลี่ยนชื่อเป็นอุทยานแห่งชาติน้ำตกพลิ้วเมื่อ 29 กันยายน พ.ศ. 2525 มีพื้นที่ราว 84,062 ไร่ (ราว 135 ตร.กม.) ครอบคลุมอำเภอเมือง แหลมสิงห์ ขลุง และมะขาม

เทือกเขาสระบาปเป็นปลายด้านตะวันตกของเทือกเขาบรรทัด (Cardamom) ที่เป็นภูเขาหินปูนผุกร่อน จุดสูงสุดในอุทยาน (Wikipedia ระบุชื่อว่า Map Wa Krok) สูงราว 925 เมตร ป่าเป็นป่าดิบชื้นที่มีไม้กฤษณา ตะเคียน และยาง และมีสัตว์ป่าอย่างลิ่นชวา ชะนีมือขาว ลิงกัง เก้ง เลียงผา และนกเงือก

ไฮไลต์ของน้ำตกคือฝูง "ปลาพลวงหิน" จำนวนมากในแอ่งน้ำ ซึ่งเป็นปลาที่ได้รับการคุ้มครอง Thai Holiday Guide แนะนำไม่ให้จับหรือให้อาหารปลา และงดทาครีมกันแดดหรือยากันยุงก่อนลงน้ำ แม้บางบทความท่องเที่ยวจะเล่าว่ามีถั่วฝักยาวขายให้เลี้ยงปลา ควรถือตามประกาศของอุทยานเป็นหลัก

นอกจากน้ำตกพลิ้ว อุทยานยังมีน้ำตกคลองนารายณ์ น้ำตกมะกอก และน้ำตกตรอกนองอยู่ในพื้นที่ Wikipedia ระบุว่าในปี พ.ศ. 2562 อุทยานแห่งชาติน้ำตกพลิ้วมีผู้มาเยือน 671,396 คน ทำให้เป็นหนึ่งในอุทยานที่คนไปมากที่สุดของภาคตะวันออก