เขื่อนแควน้อยบำรุงแดน

เขื่อนนี้เป็นโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริ เมื่อวันที่ 4 ธันวาคม 2538 พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9 ทรงห่วงใยปัญหาน้ำท่วมและภัยแล้งในลุ่มแม่น้ำแควน้อยตอนล่าง ชื่อเดิมคือเขื่อนแควน้อยอันเนื่องมาจากพระราชดำริ ต่อมาทรงพระราชทานชื่อแควน้อยบำรุงแดน ซึ่งเป็นหนึ่งในโครงการที่ทรงพระราชทานชื่อเอง

การศึกษาความเหมาะสมเสร็จราวปี 2540 คณะรัฐมนตรีอนุมัติการก่อสร้างเมื่อ 21 มกราคม 2546 ใช้งบประมาณราว 6,780 ล้านบาท แหล่งข้อมูลระบุปีเริ่มงาน 2546 หรือ 2548 และปีที่เขื่อนหลักเสร็จเริ่มเก็บน้ำต่างกันระหว่างปี 2551–2552 ส่วน กฟผ. ระบุว่าโครงการแล้วเสร็จสมบูรณ์ปี 2554 วันที่ 26 พฤศจิกายน 2551 สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ เสด็จเป็นประธานพิธีเก็บกักน้ำ

วันที่ 7 กรกฎาคม 2555 พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9 ทรงเปิดเขื่อนแควน้อยบำรุงแดนพร้อมโครงการของกรมชลประทานรวม 5 โครงการ จากท่าเรือกรมชลประทานสามเสน กรุงเทพฯ โดยมีสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ เสด็จด้วย ไม่ได้เสด็จเปิดที่หน้าเขื่อน สองวันต่อมามีรายงานว่าอ่างเก็บน้ำมีน้ำเพียงราว 210 ล้านลูกบาศก์เมตร

โครงการประกอบด้วยเขื่อนสามแห่ง เขื่อนหลักเป็นเขื่อนหินถมดาดหน้าด้วยคอนกรีต สูง 75 เมตร ยาว 681 เมตรตามข้อมูลของ กฟผ. สันเขื่อนอยู่ที่ระดับ +133.5 เมตร รทก. นอกจากนี้มีเขื่อนสันตะเคียนยาวราว 1,270 เมตร และเขื่อนปิดช่องเขาต่ำยาวราว 640 เมตร ทางระบายน้ำล้นมีประตูบานโค้ง 6 บาน

อ่างเก็บน้ำจุได้ 769 ล้านลูกบาศก์เมตรที่ระดับเก็บกักปกติ +130 เมตร รทก. ผิวน้ำราว 29,000 ไร่ พื้นที่รับน้ำราว 4,254 ตารางกิโลเมตร ช่วยส่งน้ำเพื่อการเกษตรราว 155,000 ไร่ในเขตโครงการ และอีกราว 250,000 ไร่ในเขตลุ่มเจ้าพระยาช่วงหน้าแล้ง ทั้งยังช่วยลดน้ำท่วมและผลิตน้ำประปา ตัวเลข 769 ล้านลูกบาศก์เมตรเป็นค่าตามแบบเดิม ส่วนการรายงานปริมาณน้ำภายหลังใช้ความจุราว 939 ล้านลูกบาศก์เมตร เช่นวันที่ 27 ตุลาคม 2559 อ่างเต็มที่ราว 937 ล้าน ส่วนวันที่ 30 เมษายน 2555 มีน้ำเพียง 28% ช่วงพายุคาจิกิ เดือนสิงหาคม 2568 มีน้ำราว 46% และช่วงพายุบัวลอย 30 กันยายน 2568 ขึ้นถึงราว 90%

บนสันเขื่อนมีจุดชมวิวอ่างเก็บน้ำและทิวเขา ส่วนท้ายเขื่อนมีจุดเล่นน้ำและกิจกรรมนั่งแพแลน้ำช่วง 1 มีนาคม–30 เมษายน ขณะที่ปล่อยน้ำทำนาปรัง จัดโดย อบต.คันโช้ง ช่วงก่อนโควิดเคยมีผู้มาเยือนราวล้านคนในสองเดือน ตั้งแต่ปี 2566 จำกัดจำนวนแพและห้ามตอกหลักลงท้องน้ำ ยังไม่พบหลักฐานร้านอาหารแพลอยถาวรในอ่าง

เข้าชมเขื่อนไม่เสียค่าใช้จ่าย แต่แพ ห่วงยาง และเสื้อชูชีพที่ท้ายเขื่อนมีค่าบริการ ไม่มีเวลาเปิดปิดที่ประกาศชัดเจน ควรติดต่อโครงการที่ 055-316542 ก่อน จากตัวเมืองพิษณุโลกไปอำเภอวัดโบสถ์แล้วต่อไปตำบลคันโช้ง รวมราว 50–70 กิโลเมตร ใช้รถส่วนตัว ใกล้กันมีอุทยานแห่งชาติแควน้อยที่ชมทะเลหมอกเหนืออ่างช่วงหน้าหนาว และบ้านน้ำโจนที่ทำงานไม้จากป่าที่ถูกน้ำท่วม ห้ามลงเล่นน้ำในอ่างหรือใกล้ทางระบายน้ำ