ดอยแม่สลอง

ในทางธรณีวิทยา ดอยแม่สลองเป็นเทือกเขาสลับซับซ้อนของหินตะกอนสีแดงยุคมีโซโซอิก แทรกด้วยเนินเขาหินปูนสีเทาลูกเล็ก ๆ ดินเป็นดินแดง สันเขาส่วนใหญ่สูง 950–1,200 เมตร รายล้อมด้วยยอดดอยอีกหลายลูก เช่น ดอยหก ดอยสามเส้าใหญ่ ดอยสามเส้าน้อย และดอยแม่สลองน้อย อากาศเย็นเกือบทั้งปี ข้อมูลของสถาบันวิจัยและพัฒนาพื้นที่สูงระบุว่าอุณหภูมิเฉลี่ยหน้าหนาวราว 15°C ฝนตกปีละราว 1,556 มิลลิเมตรใน 135 วัน เดือนกันยายนฝนมากที่สุด และเดือนกุมภาพันธ์แห้งที่สุด

เรื่องราวของผู้คนบนดอยเริ่มต้นไกลออกไปถึงประเทศจีน ในเดือนตุลาคม พ.ศ. 2492 พรรคคอมมิวนิสต์จีนชนะสงครามกลางเมือง รัฐบาลจีนคณะชาติของเจียงไคเช็กถอยไปตั้งมั่นที่ไต้หวัน แต่ทหารบางส่วนในมณฑลยูนนานไม่ยอมจำนน เมื่อกองทัพคอมมิวนิสต์ยึดนครคุนหมิงได้ในเดือนมกราคม พ.ศ. 2493 ทหารกองพล 93 ราว 1,700 นายภายใต้นายพลหลี่ มี่ ถอยเข้ารัฐฉาน ประเทศพม่า ตั้งกองบัญชาการที่ท่าขี้เหล็ก ก่อนรวมกำลังเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ บางแหล่งระบุว่าทหารกองทัพที่ 3 และกองทัพที่ 5 ที่ถอยเข้าพม่ามีราว 12,000 นาย นำโดยนายพลหลี่ เหวินฮ่วน และนายพลต้วน ซี เหวิน

เดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2493 พม่ายื่นคำขาดให้ทหารจีนวางอาวุธหรือออกนอกประเทศ เมื่อไม่ยอม กองทัพพม่าจึงบุกยึดท่าขี้เหล็ก ทหารจีนย้ายฐานไปที่เมืองสาด ราว 60 กิโลเมตรทางตะวันตก และได้รับเสบียงทางอากาศจากเครื่องบินไม่ทราบสัญชาติเป็นประจำ ปี พ.ศ. 2494 กองกำลังนี้บุกกลับเข้ายูนนานถึง 3 ครั้ง ในเดือนเมษายน กรกฎาคม และสิงหาคม ครั้งหลังสุดรุกเข้าไปได้ราว 100 กิโลเมตรแต่ก็ถูกตีถอยกลับ หลังสร้างสนามบินที่เมืองสาดและรับกำลังเสริมจากไต้หวัน กำลังพลเพิ่มขึ้นเป็นราว 12,000 นาย

พม่าร้องเรียนต่อองค์การสหประชาชาติเมื่อวันที่ 25 มีนาคม พ.ศ. 2496 และวันที่ 23 เมษายน พ.ศ. 2496 สมัชชาใหญ่สหประชาชาติมีมติประณามและเรียกร้องให้ปลดอาวุธหรือนำทหารออกไป มีการตั้งคณะกรรมการ 4 ฝ่าย คือ สหรัฐฯ ไทย จีนคณะชาติ และพม่า ขึ้นที่กรุงเทพฯ จากนั้นระหว่างวันที่ 7 พฤศจิกายน พ.ศ. 2496 ถึงพฤษภาคม พ.ศ. 2497 มีการอพยพทางอากาศผ่านไทยไปไต้หวัน 4 รอบ รวม 7,784 คน ส่วนใหญ่เป็นเด็ก คนชรา และผู้ป่วย ขณะที่ทหารอีกหลายพันนายยังซ่อนตัวอยู่ในพม่า เดือนมีนาคม พ.ศ. 2497 พม่าทิ้งระเบิดและยึดเมืองสาดได้

ปลายเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2503 กองทัพพม่าร่วมกับกองทัพจีนคอมมิวนิสต์ราว 25,000 นาย เปิดฉากโจมตีครั้งใหญ่ ฐานบัญชาการของทหารจีนคณะชาติในรัฐเชียงตุงแตกในเดือนธันวาคม ทหารราว 10,000 นายหนีข้ามแม่น้ำโขงเข้าลาว ต้นปี พ.ศ. 2504 มีการอพยพทางอากาศจากเชียงรายไปไต้หวันอีกระลอก เที่ยวบินสุดท้ายออกเมื่อวันที่ 30 เมษายน พ.ศ. 2504 แต่ยังมีผู้ที่ไม่ยอมไปตกค้างอยู่ในไทยราว 4,000 คน เป็นทหารราว 2,600 นายและครอบครัวราว 1,350 คน

กลุ่มที่ตกค้างแยกเป็น 3 กลุ่ม นายพลต้วน ซี เหวิน นำกองทัพที่ 5 มาตั้งถิ่นฐานบนดอยแม่สลอง ส่วนนายพลหลี่ เหวินฮ่วน นำกองทัพที่ 3 ไปอยู่ที่ถ้ำง๊อบ อำเภอไชยปราการ จังหวัดเชียงใหม่ และอีกกลุ่มเล็กราว 400–500 นายซ่อนตัวอยู่ในรัฐฉาน แหล่งข้อมูลส่วนใหญ่ระบุว่าทหารที่ขึ้นมาอยู่บนดอยแม่สลองกับนายพลต้วนในปี พ.ศ. 2504 มีราว 4,000 คน (บางแหล่งระบุสูงกว่านี้มาก) รัฐบาลไทยยอมให้อยู่เพื่อเป็นกำลังรักษาแนวชายแดนและต้านการแทรกซึมของคอมมิวนิสต์ ต่อมาวันที่ 5 พฤศจิกายน พ.ศ. 2506 นายพลต้วนตั้งกองบัญชาการกองทัพที่ 5 บนดอยแม่สลองอย่างเป็นทางการ ทั้งสองนายพลได้รับชื่อไทยในภายหลัง คือ ชวาลย์ คำลือ (นายพลต้วน) และชัย ชัยศิริ (นายพลหลี่)

ช่วงแรกแม่สลองเป็นดินแดนปิดที่คนนอกแทบเข้าไม่ได้ จนถึงกลางทศวรรษ 2510 ยังห้ามบุคคลภายนอกเข้าพื้นที่อย่างเคร่งครัด พื้นที่นี้อยู่ในเขตสามเหลี่ยมทองคำ เศรษฐกิจของกองกำลังบนดอยในยุคนั้นเกี่ยวพันกับการค้าฝิ่น กองคาราวานล่อครั้งละหลายร้อยตัวขนฝิ่นจากรัฐฉานลงมา โดยทหารจีนคณะชาติเก็บค่าคุ้มกันระหว่างทาง นายพลต้วนเคยให้สัมภาษณ์หนังสือพิมพ์อังกฤษเมื่อ พ.ศ. 2510 ว่าฝิ่นเป็นแหล่งเงินเพียงทางเดียวบนภูเขาเหล่านี้ และรายงานของซีไอเอในปี พ.ศ. 2514 ระบุว่าแม่สลองเป็นแหล่งผลิตเฮโรอีนใหญ่ที่สุดแห่งหนึ่งในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

ปี พ.ศ. 2512 คณะผู้แทนไทยนำโดยพลอากาศเอกทวี จุลละทรัพย์ เจรจากับไต้หวัน จนไต้หวันยอมมอบทหารที่ตกค้างในไทยให้อยู่ในความดูแลของไทย โดยมอบหมายให้พลโทเกรียงศักดิ์ ชมะนันทน์ รับผิดชอบ วันที่ 6 ตุลาคม พ.ศ. 2513 คณะรัฐมนตรีอนุมัติให้ทหารเหล่านี้อยู่ในไทยในฐานะผู้อพยพ และให้กองบัญชาการทหารสูงสุดเข้าควบคุม กองกำลังนี้ถูกเรียกในเอกสารทางการว่า "กองกำลังทหารจีนอิสระ" อยู่ภายใต้หน่วยเฉพาะกิจที่ใช้รหัส 04

ทหารจีนคณะชาติได้ตอบแทนแผ่นดินที่ให้ที่พักพิงด้วยการร่วมรบกับฝ่ายไทย ปฏิบัติการใหญ่เริ่มในต้นเดือนธันวาคม พ.ศ. 2513 (แหล่งข้อมูลระบุวันที่ 8 หรือ 10 ธันวาคม) ร่วมกับตำรวจตระเวนชายแดน เพื่อกวาดล้างฐานที่มั่นของพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทยบนแนวดอยยาว–ดอยผาหม่น และดอยหลวง ซึ่งคาบเกี่ยวอำเภอเวียงแก่น ขุนตาล และเทิง ฐานที่มั่นหลักบนดอยผาหม่นถูกยึดได้ในวันที่ 3 มกราคม พ.ศ. 2514 ศึกช่วงแรกนี้ฝ่ายทหารจีนเสียชีวิต 15 นาย บาดเจ็บ 45 นาย แต่การสู้รบในแนวนี้ยืดเยื้อต่อไปอีกราว 5 ปี มีผู้เสียชีวิตรวมกว่า 1,000 คน จำนวนมากเสียชีวิตจากกับระเบิด

ปี พ.ศ. 2515 อดีตทหารได้รับการรับรองเป็นพลเรือน จัดให้อยู่ใน 13 หมู่บ้านในเชียงราย เชียงใหม่ และแม่ฮ่องสอน โดยต้องเลิกค้าฝิ่น วางอาวุธ และหันมาทำการเกษตร มีรายงานว่าทั้งสองนายพลส่งมอบฝิ่นดิบราว 40 ตันให้ทางการไทยทำลาย เป็นของฝ่ายนายพลหลี่ราว 32 ตัน และฝ่ายนายพลต้วนราว 8 ตัน

จากนั้นการพัฒนาบนดอยก็เริ่มขึ้น ปี พ.ศ. 2516 พลโทเกรียงศักดิ์ริเริ่มโครงการปลูกชาที่ดอยแม่สลองและถ้ำง๊อบ ระยะแรกปลูกต้นชาราว 6 ล้านต้น ปี พ.ศ. 2517 ทดลองปลูกสนสามใบราว 18,000 ต้น และปี พ.ศ. 2518 ปลูกเพิ่มอีกราว 20,000 ต้น ปีเดียวกันนั้นมีการตั้งโรงเรียนประจำสอนภาษาจีนบนดอยแม่สลอง และรัฐบาลอนุญาตให้ลูกหลานเข้าเรียนในโรงเรียนของรัฐและเอกชน เด็กชายบางส่วนจากแม่สลองและถ้ำง๊อบถูกส่งไปเรียนที่โรงเรียนชาวเขาในอำเภอเชียงดาว

วันที่ 30 พฤษภาคม พ.ศ. 2521 รัฐบาลตั้งคณะกรรมการพิจารณาเรื่องสัญชาติของคนกลุ่มนี้ และในปีเดียวกันหมู่บ้านแม่สลองนอกได้รับการเปลี่ยนชื่อเป็น "บ้านสันติคีรี" แปลว่าภูเขาแห่งสันติภาพ เพื่อลบภาพดินแดนฝิ่นและการสู้รบ ชาวบ้านเริ่มได้รับบัตรประจำตัวประชาชน วันที่ 22 สิงหาคม พ.ศ. 2522 พลเอกเกรียงศักดิ์ ซึ่งขณะนั้นเป็นนายกรัฐมนตรี ขึ้นมารับมอบบ้านที่ชาวบ้านสร้างให้ และปลูกสนเพิ่มอีกราว 18,000 ต้น

นายพลต้วน ซี เหวิน ถึงแก่กรรมใน พ.ศ. 2523 และถูกฝังในสุสานหินอ่อนรูปทรงคล้ายเจดีย์จีนบนเนินเขาเหนือหมู่บ้าน ทางขึ้นต้องเดินขึ้นเนินราว 300 เมตร จากด้านบนมองเห็นหมู่บ้านสันติคีรีได้ทั้งหมด สุสานแห่งนี้ยังเป็นที่เคารพของชาวไทยเชื้อสายจีนที่มาเยือนแม่สลอง หลังจากนั้นนายพลเหลย อวี่เทียน เป็นผู้นำชุมชนอดีตทหารต่อมา

ช่วงต้นทศวรรษ 2520 อดีตทหารจีนคณะชาติราว 400 นายยังถูกส่งไปร่วมรบกับฝ่ายรัฐบาลที่เขาค้อ จังหวัดเพชรบูรณ์ และในปี พ.ศ. 2525 ทหารจากดอยแม่สลองได้รับมอบหมายให้คุ้มกันการสร้างถนนสายทุ่งสมอ–เขาค้อ ท่ามกลางการปะทะเป็นระยะ อดีตทหารที่ยังไม่มีสัญชาติไทยเสียชีวิตที่สมรภูมิเขาค้อ 22 นาย

ในพื้นที่ใกล้ ๆ กันนั้นเอง วันที่ 21 มกราคม พ.ศ. 2525 ทหาร ตำรวจ และทหารพราน หลายพันนายพร้อมเครื่องบินและรถถัง บุกฐานบ้านหินแตกของขุนส่าและกองทัพสหรัฐฉาน (SUA)ซึ่งอยู่ห่างดอยแม่สลองไปราว 28 กิโลเมตร การสู้รบยืดเยื้อราว 2 สัปดาห์ จนขุนส่าต้องถอยกลับเข้าพม่า บ้านหินแตกได้รับชื่อใหม่ว่า "บ้านเทอดไทย" ความมั่นคงในแถบนี้จึงเกิดขึ้นจริงตั้งแต่ปี พ.ศ. 2525 และอดีตทหารพร้อมครอบครัวส่วนใหญ่ได้รับสัญชาติไทยเป็นการตอบแทนที่ร่วมรักษาแผ่นดิน (แหล่งข้อมูลระบุปีที่ได้รับสัญชาติไว้ต่างกันระหว่าง พ.ศ. 2525–2527)

ชากลายเป็นหัวใจทางเศรษฐกิจของดอย ชาอู่หลงของแม่สลองปลูกบนความสูงราว 1,200–1,400 เมตร มีผู้เชี่ยวชาญจากไต้หวันมาช่วยทั้งการปลูกและการแปรรูป นำพันธุ์ชาอู่หลงจากไต้หวันมาปลูก เช่น จินเซวียน (ที่คนไทยเรียกกันว่าชาเบอร์ 12) และชาสี่ฤดู ไร่ชาแถบนี้ผลิตชาราว 80% ของจังหวัดเชียงราย ข้อมูลปี 2556 ของสถาบันวิจัยและพัฒนาพื้นที่สูงระบุว่ามีไร่ชาราว 5,050 ไร่ ผลผลิตราว 1,142 ตันต่อปี และกาแฟอาราบิก้าราว 1,430 ไร่ ปี พ.ศ. 2548 กระทรวงการท่องเที่ยวและกีฬายกให้แม่สลองเป็นหมู่บ้านท่องเที่ยว OTOP จากชาอู่หลง

เมื่อพื้นที่สงบลง แม่สลองก็เริ่มเปิดรับนักท่องเที่ยว และตั้งแต่ พ.ศ. 2537 ก็พัฒนาเป็นแหล่งท่องเที่ยวอย่างจริงจัง จนได้ฉายาว่า "สวิตเซอร์แลนด์เมืองไทย" โรงแรมแห่งแรกของหมู่บ้านคือโรงแรมชินแซ มีเพียง 8 ห้อง ค่าห้องคืนละ 30 บาท ต่อมาจึงมีแม่สลองรีสอร์ท ซึ่งนำรายได้ส่วนหนึ่งไปช่วยเหลืออดีตทหารที่พิการจากสงคราม และรีสอร์ทของลูกชายนายพลต้วน

บนยอดดอยที่สูงที่สุดราว 1,500 เมตร ห่างจากหมู่บ้านราว 4 กิโลเมตร คือพระบรมธาตุเจดีย์ศรีนครินทราสถิตมหาสันติคีรี สร้างถวายเป็นพุทธบูชาเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี เนื่องในวาระที่ทรงเจริญพระชนมายุ 90 พรรษา ใน พ.ศ. 2533 เจดีย์เป็นศิลปะล้านนาประยุกต์ที่ได้แรงบันดาลใจจากเจดีย์วัดป่าสัก เชียงแสน สูงราว 30 เมตร ฐานกว้างด้านละราว 15 เมตร ซุ้มทั้งสี่ด้านประดิษฐานพระพุทธรูปยืน เริ่มสร้างราว พ.ศ. 2532 แล้วเสร็จราว พ.ศ. 2537 (บางแหล่งระบุ พ.ศ. 2539) จากลานเจดีย์มองเห็นทิวเขาซ้อนกันไปจนถึงแนวชายแดนเมียนมา

อีกจุดที่เล่าเรื่องของแม่สลองได้ดีที่สุดคือพิพิธภัณฑ์วีรชนอดีตทหารจีนคณะชาติภาคเหนือประจำประเทศไทย สร้างแล้วเสร็จใน พ.ศ. 2546 และเปิดอย่างเป็นทางการวันที่ 20 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2547 ประกอบด้วยอาคารแบบจีน 3 หลัง หลังแรกเล่าประวัติการสู้รบเรียงตามปี พร้อมภาพถ่ายและแบบจำลองสมรภูมิ ตรงกลางเป็นหอวีรชนที่ตั้งป้ายวิญญาณของผู้เสียชีวิต อีกหลังจัดแสดงความช่วยเหลือจากสมาคมชาวจีนและไต้หวันที่มีต่อชุมชน ทั้งทุนการศึกษาและสาธารณประโยชน์ ที่นี่มีพิธีรำลึกวีรชนทุกปี เช่น ครั้งที่ 16 เมื่อวันที่ 10 เมษายน พ.ศ. 2565 มีทั้งตัวแทนอำเภอ ทหาร สำนักงานเศรษฐกิจและวัฒนธรรมไทเปประจำประเทศไทย และครอบครัวผู้เสียชีวิตมาร่วมวางพวงมาลา

วันที่ 1 สิงหาคม พ.ศ. 2553 มูลนิธิโครงการหลวงเริ่มโครงการพัฒนาพื้นที่สูงแบบโครงการหลวงแม่สลอง ตามคำขอของสำนักงานพัฒนาภาค กองทัพบก ครอบคลุม 20 หมู่บ้านในตำบลแม่สลองนอก พื้นที่โครงการราว 102,230 ไร่ ข้อมูลของโครงการระบุว่ามีผู้คน 8 กลุ่มชาติพันธุ์ ได้แก่ ไทยพื้นราบ จีนยูนนาน ไทใหญ่ อาข่า เย้า ลีซู ลัวะ และลาหู่ ปลูกทั้งชา กาแฟ บ๊วย และพืชผักเมืองหนาว

ทุกวันนี้แม่สลองยังคงภาษาจีนยูนนาน อาหารอย่างบะหมี่ยูนนาน ขาหมูหมั่นโถว และไก่ดำตุ๋นยาจีน ร้านชาเรียงรายสองข้างถนน และตลาดเช้าที่ชาวเขาลงมาขายผักผลไม้ ช่วงปลายธันวาคมถึงมกราคม ต้นนางพญาเสือโคร่งตามถนนบนดอยจะบานเป็นสีชมพู และ อบต.แม่สลองนอกร่วมกับอำเภอแม่ฟ้าหลวงจัดเทศกาลดอกซากุระบานราว 28 ธันวาคม–2 มกราคมของทุกปี ภาพยนตร์ 3 Needles (พ.ศ. 2548) ยังเลือกถ่ายบางตอนที่แม่สลองแทนยูนนานอีกด้วย