สะพานข้ามแม่น้ำแคว

จุดเริ่มต้นมาจากสงครามโลกครั้งที่ 2 ศิลปวัฒนธรรมสรุปว่า วันที่ 20 ธันวาคม พ.ศ. 2484 กองทัพญี่ปุ่นเริ่มเจรจากับไทยขอสร้างทางรถไฟทหาร 2 สาย คือสายหนองปลาดุก–กาญจนบุรี–ตันบูซายัด กับสายชุมพร–กระบุรี ญี่ปุ่นสำรวจเส้นทางในเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2485 และวันที่ 19 สิงหาคม พ.ศ. 2485 ทั้งสองฝ่ายหารือกันโดยญี่ปุ่นขอครอบครองและใช้ทางรถไฟจนกว่าสงครามจะสิ้นสุด

การก่อสร้างเริ่มจากทั้งฝั่งไทยและฝั่งพม่า ศิลปวัฒนธรรมระบุว่าเริ่มเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2485 ขณะที่บางแหล่งระบุมิถุนายน พ.ศ. 2485 เดิมคาดว่าต้องใช้เวลาราว 6 ปี แต่เมื่อการขนส่งทางทะเลของญี่ปุ่นเสียหายหนัก ญี่ปุ่นจึงสั่งเร่งให้เสร็จภายในสิงหาคม พ.ศ. 2486 ทางรถไฟเปิดใช้เมื่อ 17 ตุลาคม พ.ศ. 2486 หลังก่อสร้างราว 16 เดือน

ญี่ปุ่นเลือกท่ามะขามเป็นจุดข้ามแม่น้ำ เพราะพื้นดินมั่นคงกว่าและน้ำท่วมน้อยกว่าแนวที่ผ่านตัวเมืองกาญจนบุรี จุดนี้อยู่ราวกิโลเมตรที่ 56 นับจากสถานีหนองปลาดุก เชลยศึกอังกฤษกลุ่มแรกมาถึงเมื่อ 26 ตุลาคม พ.ศ. 2485 และตั้งค่ายที่ฝรั่งเรียกว่า Tamarkan ซึ่งตอนแรกมีเพียงเรือนหลังคาจาก 5 หลังในรั้วล้อม ต่อมาราวกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2486 เชลยศึกดัตช์จากหมู่เกาะอินเดียตะวันออกราว 1,000 คน ภายใต้ร้อยเอกเฮนดริก ทิลเลมา มาสมทบ และสร้างเรือนเพิ่มอีก 5 หลัง รวมกำลังพลในค่ายราว 2,000 คน

แรงงานหลักคือเชลยศึกฝ่ายสัมพันธมิตรราว 60,000 คน และแรงงานชาวเอเชียที่ถูกเกณฑ์หรือจ้างมาจากหลายชาติ ทั้งทมิฬ พม่า ชวา ญวน มลายู และจีน ซึ่งมีจำนวนมากกว่า 250,000 คน บางแหล่งระบุว่ารวมกว่า 400,000 คน ต้องทำงานวันละ 16–20 ชั่วโมง ท่ามกลางความร้อน ฝนหนัก โรคระบาดอย่างอหิวาตกโรค และการขาดแคลนอาหารและยา

ตัวเลขผู้เสียชีวิตแตกต่างกันมาก ญี่ปุ่นประเมินว่าเชลยศึกเสียชีวิตราว 10,000 คน และกุลีราว 30,000 คน ขณะที่ฝ่ายสัมพันธมิตรประเมินว่าเชลยศึกเสียชีวิตราว 12,000 คน และกุลีราว 250,000 คน แหล่งอื่นระบุรวมกว่า 150,000 คน หรือเฉลี่ยราว 360 คนต่อทางรถไฟ 1 กิโลเมตร ต้นปี พ.ศ. 2568 ยังมีการพบโครงกระดูกแรงงานชาวทมิฬกว่า 100 ร่างในกาญจนบุรี

ฝ่ายญี่ปุ่นมีคำอธิบายที่ต่างออกไป ศิลปวัฒนธรรมเคยแปลบันทึกความทรงจำของนายพลนากามูระ ผู้บัญชาการกองทัพญี่ปุ่นประจำประเทศไทย ซึ่งอ้างว่าเชลยศึกในเขตกาญจนบุรีเสียชีวิตมากเพราะอหิวาตกโรคระบาดที่บ้านนิเถะ ไม่ได้เกิดจากการกระทำของญี่ปุ่น และระบุตัวเลขผู้เสียชีวิตจากโรคนี้ว่า “ห้าพันกว่าคน” ซึ่งส่วนใหญ่เป็นเชลยศึกและกรรมกรชาวมลายู นี่เป็นคำกล่าวอ้างฝ่ายเดียวที่ยังไม่มีหลักฐานอิสระยืนยัน และขัดกับบันทึกของเชลยศึกจำนวนมาก

สะพานที่ท่ามะขาม หรือที่ฝรั่งเรียกว่า Tamarkan เป็นสะพานหมายเลข 277 ของทางรถไฟสายนี้ ญี่ปุ่นสร้างสะพานไม้ชั่วคราวขึ้นก่อนเสร็จราวกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2486 ส่วนสะพานเหล็กถาวรเสร็จราวมิถุนายน พ.ศ. 2486 เชลยศึกชาวดัตช์จำนวนมากที่มาถึงช่วงต้นปี พ.ศ. 2486 เป็นผู้หล่อตอม่อ โครงเหล็กว่ากันว่านำมาจากเกาะชวา และนับเป็นสะพานเหล็กแห่งเดียวที่ญี่ปุ่นสร้างในไทย

ที่ท่ามะขามมีสะพาน 2 แห่งคู่กัน สะพานไม้แบบโครงขาหยั่งสร้างก่อน และใช้งานได้ราวกุมภาพันธ์–มีนาคม พ.ศ. 2486 เมื่อขบวนรถไฟขบวนแรกข้ามไป ส่วนสะพานเหล็ก 11 ช่วงใช้โครงเหล็กที่ญี่ปุ่นรื้อมาจากสะพานแห่งหนึ่งในเกาะชวาเมื่อ พ.ศ. 2485 แหล่งข้อมูลระบุว่าเสร็จราวพฤษภาคมถึงมิถุนายน พ.ศ. 2486 ช่วงนั้นญี่ปุ่นเร่งงานแบบที่เชลยศึกเรียกว่า “สปีโด” (Speedo) แต่เมื่อสะพานเหล็กเสร็จ ท่าทีของผู้คุมก็ผ่อนลง ค่ายถึงกับจัดการแสดงดนตรีทุกสัปดาห์

เชลยศึกอังกฤษที่สร้างสะพานอยู่ภายใต้การนำของพันโทฟิลิป ทูซีย์ แห่งกรมทหารปืนใหญ่สนามที่ 135 ซึ่งเป็นกลุ่มแรก ๆ ที่ถูกส่งจากสิงคโปร์มาไทยในเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2485 กลุ่มของเขามีอัตราการเสียชีวิตต่ำที่สุดกลุ่มหนึ่งในบรรดาหน่วยแรงงานบนทางรถไฟ ต่างจากตัวละคร “พันเอกนิโคลสัน” ในภาพยนตร์ที่เป็นเรื่องแต่ง หลังสะพานเสร็จ เชลยศึกส่วนใหญ่ถูกย้ายกลับไปหนองปลาดุก

ทูซีย์ร้องเรียนเรื่องการทารุณเชลยศึกจนถูกทุบตีอยู่บ่อยครั้ง เขาต่อรองให้ได้สิ่งจำเป็นด้วยเหตุผลว่าจะช่วยให้งานเสร็จเร็วขึ้น และแอบก่อวินาศกรรมเท่าที่ไม่เป็นอันตรายต่อลูกน้อง เช่น ให้เก็บปลวกมาปล่อยกัดกินโครงไม้ และผสมคอนกรีตให้ไม่ได้คุณภาพ เขาเคยปกปิดการหลบหนีของเชลยศึกนาน 48 ชั่วโมงจนถูกลงโทษ ส่วนผู้หลบหนีถูกจับได้และถูกประหาร ฝ่ายญี่ปุ่นเองยกย่องว่าค่ายท่ามะขามเป็นค่ายเชลยศึกที่บริหารดีที่สุดบนทางรถไฟสายนี้

บุคคลสำคัญฝ่ายไทยคือนายบุญผ่อง ศิริเวชชพันธุ์ (พ.ศ. 2449–2525) พ่อค้าชาวกาญจนบุรีที่ส่งเสบียงให้ค่าย และร่วมมือกับทูซีย์ลักลอบนำอาหาร ยา และเงินเข้าไปช่วยเชลยศึก ทั้งที่เสี่ยงชีวิต เซอร์เอ็ดเวิร์ด “เวียรี” ดันลอป ศัลยแพทย์เชลยศึกชาวออสเตรเลีย กล่าวว่าเขา “ช่วยชีวิตคนไว้จำนวนมหาศาล” ต่อมามีการตั้งทุน Weary Dunlop–Boonpong ส่งศัลยแพทย์ไทยไปฝึกอบรมที่ออสเตรเลีย บ้านของเขาที่ตลาดปากแพรกยังมีนิทรรศการเล็ก ๆ ให้ชม และเรื่องราวของเขาถูกสร้างเป็นละคร “บุญผ่อง” ของไทยพีบีเอส

หลังสะพานเสร็จ ท่ามะขามกลายเป็นค่ายโรงพยาบาลตั้งแต่ราวพฤษภาคม พ.ศ. 2486 แม้จะแทบไม่มียาและอาหาร ปลายปีเดียวกันถูกปรับเป็นค่ายพักฟื้นรองรับผู้ป่วยราว 1,500 คน และทูซีย์ถูกย้ายไปหนองปลาดุกในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2486 บันทึกของหน่วยปืนกลออสเตรเลียระบุว่า 2 ใน 3 ของผู้เสียชีวิตที่ท่ามะขามใน พ.ศ. 2486 ป่วยด้วยโรคบิด ต้น พ.ศ. 2487 ค่ายมีเชลยศึกอังกฤษ ออสเตรเลีย และอเมริกันเกือบ 3,000 คน พัสดุกาชาดแจกครั้งแรกเมื่อ 23 พฤษภาคม พ.ศ. 2487 โดย 6 คนต้องแบ่งกัน 1 กล่อง และจดหมายฉบับแรกมาถึงเมื่อ 28 พฤษภาคม ช่วงเดียวกัน ญี่ปุ่นเริ่มคัดคนที่แข็งแรงส่งไปญี่ปุ่นทางไซ่ง่อน

วันที่ 21 มีนาคม พ.ศ. 2487 มีการเปิดอนุสรณ์ผู้เสียชีวิตใกล้ค่ายท่ามะขาม แหล่งข้อมูลยังไม่ตรงกันว่าเชลยศึกเป็นผู้สร้างเพื่อรำลึกถึงเพื่อน หรือกองทัพญี่ปุ่นเป็นผู้สร้าง งานศึกษาภาษาไทยเรื่อง Kanchanaburi Ireito ระบุว่ากองทัพญี่ปุ่นสั่งให้สร้างอนุสรณ์ในกาญจนบุรีช่วง พ.ศ. 2486–2487 ตามแนวคิดทางศาสนาเรื่องการปลอบดวงวิญญาณผู้ตาย ควบคู่กับอุดมการณ์สงครามของญี่ปุ่นในยุคนั้น

ค่ายเชลยศึกอยู่ห่างสะพานเหล็กเพียงราว 60 หลา และอยู่ใกล้ฐานปืนต่อสู้อากาศยานของญี่ปุ่น ผู้บังคับบัญชาเชลยศึกขอให้ย้ายค่ายหลายครั้งแต่ไม่สำเร็จ วันที่ 29 พฤศจิกายน พ.ศ. 2487 เครื่องบินฝ่ายสัมพันธมิตร 21 ลำเข้าโจมตี ระเบิด 4 ลูกตกในค่าย เชลยศึกเสียชีวิต 18 คน และบาดเจ็บ 37 คน บางแหล่งระบุ 68 คน ธันวาคม พ.ศ. 2487 สะพานไม้ถูกทำลาย และเชลยศึกถูกบังคับให้ซ่อมหลังการโจมตีแต่ละครั้ง กลางกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2488 ช่วงสะพานเหล็กถูกทำลาย 1 ช่วง และอีก 2 ช่วงพังลงในการโจมตีช่วงเมษายนถึงมิถุนายน

ช่วง พ.ศ. 2487–2488 ฝ่ายสัมพันธมิตรทิ้งระเบิดทั้งสะพานไม้และสะพานเหล็กหลายครั้ง ครั้งสำคัญคือวันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2488 เครื่องบินลิเบอเรเตอร์ของฝูงบิน 159 กองทัพอากาศอังกฤษและอีก 2 ฝูง เข้าโจมตี เครื่องบิน 2 ลำทิ้งระเบิดหน่วงเวลาจากความสูงราว 500 ฟุต ทำลายช่วงสะพานได้ลำละ 1 ช่วง ขณะที่เครื่องบินที่เหลือทำลายสะพานไม้ที่อยู่ใกล้กัน ทำให้เส้นทางขาดตอนโดยสมบูรณ์ บางส่วนของสะพานยังมีร่องรอยสะเก็ดระเบิดให้เห็น

หลังญี่ปุ่นยอมแพ้ ค่ายท่ามะขามถูกรื้อจนหมดภายในเดือนตุลาคม พ.ศ. 2488 ร่างผู้เสียชีวิตตามแนวทางรถไฟถูกย้ายไปฝังใหม่ที่สุสานทหารสัมพันธมิตรช่องไก่และสุสานดอนรัก ยกเว้นร่างทหารอเมริกันที่ถูกส่งกลับสหรัฐอเมริกา

หลังสงคราม วันที่ 8 กันยายน พ.ศ. 2488 ผู้แทนรัฐบาลไทยลงนามรับทราบข้อบังคับของฝ่ายสัมพันธมิตรที่เมืองแคนดี อังกฤษถือว่าทางรถไฟเป็นทรัพย์สินของตน และต้นปี พ.ศ. 2489 ได้รื้อรางออกไปแล้ว 30 กิโลเมตรในพม่าและ 6 กิโลเมตรในไทย อังกฤษเสนอขายให้ไทยครั้งแรก 3 ล้านปอนด์ ลดเหลือ 1.5 ล้านปอนด์ในเดือนกันยายน พ.ศ. 2489 คณะรัฐมนตรีมอบหมายให้เจรจาเมื่อ 30 กันยายน พ.ศ. 2489 และตกลงราคาสุดท้ายที่ 1,250,000 ปอนด์

รัฐบาลไทยซ่อมสะพานจนใช้งานได้อีกครั้งใน พ.ศ. 2489 ช่วงสะพานเหล็กโค้งเป็นของเดิมตั้งแต่ พ.ศ. 2486 ส่วนช่วงกลางที่เป็นโครงเหล็กทรงสี่เหลี่ยม 2 ช่วงเป็นของที่ทำขึ้นใหม่หลังสงคราม ข้อมูลท่องเที่ยวระบุว่าญี่ปุ่นจัดหามาเป็นค่าปฏิกรรมสงคราม

สะพานโด่งดังไปทั่วโลกจากนวนิยายของปีแยร์ บูล และภาพยนตร์ The Bridge on the River Kwai ใน พ.ศ. 2500 ซึ่งได้รางวัลออสการ์ แม้สะพานในภาพยนตร์จะเป็นสะพานไม้สูงที่ต่างจากของจริง ชื่อ “Kwai” เองก็มาจากการออกเสียงคำว่า “แคว” (ลำน้ำสาขา) ของเชลยศึกอังกฤษ เมื่อมีนักท่องเที่ยวตามรอยภาพยนตร์มากขึ้น ทางการจึงเปลี่ยนชื่อลำน้ำช่วงนี้เป็นแม่น้ำแควใหญ่ใน พ.ศ. 2503

ภาพยนตร์ถูกอดีตเชลยศึกวิจารณ์อย่างหนัก เพราะผิดจากข้อเท็จจริงหลายเรื่อง ทั้งชื่อแม่น้ำ การวางฉากไว้กลางป่าลึก ทั้งที่จริงอยู่ใกล้เมือง การมีสะพานเพียงแห่งเดียวแทนที่จะเป็น 2 แห่ง และการแสดงภาพนายทหารอาวุโสอังกฤษว่าร่วมมือกับญี่ปุ่น ทูซีย์ไม่อยากออกมาเรียกร้องความสนใจ แต่ในที่สุดก็เขียนจดหมายถึงหนังสือพิมพ์ Daily Telegraph จนอดีตเชลยศึกคนอื่นกล้าออกมาพูดตาม เมื่อสงครามจบเขามีน้ำหนักเหลือราว 47 กิโลกรัม ต่อมาได้เป็นประธานสหพันธ์อดีตเชลยศึกตะวันออกไกลแห่งชาติ ได้รับบรรดาศักดิ์อัศวินใน พ.ศ. 2517 และถึงแก่กรรมเมื่อ 22 ธันวาคม พ.ศ. 2518

ทุกปีจังหวัดกาญจนบุรีจัด “งานสัปดาห์สะพานข้ามแม่น้ำแคว” ช่วงปลายพฤศจิกายนถึงต้นธันวาคม เดิมมักจัดราววันที่ 25 พฤศจิกายน–6 ธันวาคม มีนิทรรศการประวัติศาสตร์ การแสดงพื้นบ้าน การออกร้าน และการแสดงแสง สี เสียงที่จำลองเหตุการณ์ทิ้งระเบิดสะพาน

เคยมีการเสนอให้ทางรถไฟสายนี้ขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกใน พ.ศ. 2561 แต่ต้องชะลอไว้ เนื่องจากความกังวลด้านความสัมพันธ์ไทย–ญี่ปุ่น โดยเฉพาะการใช้คำว่า “ทางรถไฟสายมรณะ” ใน พ.ศ. 2568–2569 มีการผลักดันประเด็นนี้อีกครั้ง ขณะที่พิพิธภัณฑ์สงครามบางแห่งในกาญจนบุรีต้องปิดตัวเพราะขาดงบประมาณ

ปัจจุบันเดินข้ามสะพานได้ฟรีตลอดวัน และรถไฟสายกาญจนบุรี–น้ำตกยังวิ่งผ่านหลายเที่ยวต่อวัน บนสะพานมีช่องหลบให้คนเดินถอยเข้าไปเมื่อรถไฟมา ข้อมูลท่องเที่ยวระบุว่ามีขบวนจากสถานีธนบุรีวันละ 2 เที่ยว เวลา 07.45 และ 13.55 น. ชาวต่างชาติจ่ายค่าโดยสารเหมา 100 บาท เส้นทางผ่านสะพานไม้ถ้ำกระแซ ไปสิ้นสุดที่สถานีน้ำตกใกล้น้ำตกไทรโยคน้อย

รอบสะพานมีสถานที่ที่ช่วยให้เข้าใจประวัติศาสตร์มากขึ้น ได้แก่ สุสานทหารสัมพันธมิตรดอนรัก ห่างราว 2.6 กิโลเมตร ศูนย์รถไฟไทย–พม่า ห่างราว 2.5 กิโลเมตร พิพิธภัณฑ์สงคราม JEATH และช่องเขาขาด (Hellfire Pass) ห่างออกไปราว 72 กิโลเมตร ริมน้ำฝั่งเมืองยังมีร้านอาหารและเรือนแพที่เป็นจุดชมพระอาทิตย์ตก

สะพานข้ามแม่น้ำแควเป็นอนุสรณ์ของผู้เสียชีวิตหลายหมื่นคน ผู้มาเยือนควรเคารพสถานที่ ระวังตัวเมื่อรถไฟกำลังจะผ่าน เพราะสะพานไม่มีราวกั้นระหว่างทางเดินกับแม่น้ำ ดูแลเด็กเล็กให้ใกล้ตัว และไม่ยืนค้างกลางสะพานเมื่อใกล้เวลารถไฟ