วัดใหญ่ชัยมงคล

ประวัติวัดย้อนไปถึงต้นกรุงศรีอยุธยา พ.ศ. 1900 สมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 (พระเจ้าอู่ทอง) โปรดให้ขุดพระศพเจ้าแก้วเจ้าไทซึ่งสิ้นพระชนม์ด้วยอหิวาตกโรคขึ้นมาถวายพระเพลิง แล้วสร้างพระสถูปและพระวิหารบริเวณที่ถวายพระเพลิง เรียกว่า “วัดป่าแก้ว” ส่วนพระราชพงศาวดารบางฉบับระบุปีสถาปนาว่า พ.ศ. 1906

ที่ตั้งวัดอยู่ในเขตเมืองอโยธยาเก่าทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ของเกาะเมือง ซึ่งเป็นชุมชนที่มีมาก่อนการสถาปนากรุงศรีอยุธยา เว็บไซต์ Ayutthaya Historical Research ระบุว่าพบร่องรอยบารายหรือสระน้ำโบราณใกล้มุมตะวันตกเฉียงใต้ จึงสันนิษฐานว่าวัดอาจสร้างทับศาสนสถานแบบเขมรที่มีมาก่อน แต่ยังไม่มีรายงานการขุดค้นยืนยัน วัดเชื่อมกับเมืองด้วยคลองข้าวสาร ซึ่งต่อกับลำคูขื่อหน้าและคลองถนนตาล

วัดนี้เป็นที่พำนักของพระสงฆ์สายที่บวชเรียนจากสำนักพระวันรัตนเถระในลังกา ซึ่งเน้นการปฏิบัติวิปัสสนา พระมหากษัตริย์ทรงตั้งเจ้าคณะว่า “สมเด็จพระวันรัต” ตำแหน่งสังฆราชฝ่ายขวา วัดจึงได้ชื่อว่า “วัดเจ้าพระยาไท” และถือเป็นพระอารามหลวงฝ่ายอรัญวาสี

พระสงฆ์กลุ่มที่บวชเรียนจากสำนักพระวันรัตนมหาเถรในลังกา เมื่อกลับมาแล้วเรียกชื่อนิกายในภาษาไทยว่า “คณะป่าแก้ว” วัดที่เป็นสำนักของคณะนี้จึงได้ชื่อว่า “วัดคณะป่าแก้ว” หรือ “วัดป่าแก้ว” ตำแหน่งเจ้าคณะฝ่ายอรัญวาสีนี้สืบต่อกันมาตลอดสมัยอยุธยา

วัดป่าแก้วอยู่ในเหตุการณ์การเมืองสำคัญหลายครั้ง ปลาย พ.ศ. 2091 คณะผู้ก่อการมาเสี่ยงทายที่ศาลาการเปรียญก่อนลงมือโค่นขุนวรวงศาธิราชและท้าวศรีสุดาจันทร์ จากนั้นพระเทียรราชาขึ้นครองราชย์เป็นสมเด็จพระมหาจักรพรรดิเมื่อมกราคม ค.ศ. 1549 ต่อมา พ.ศ. 2104 สมเด็จพระสังฆราชวัดป่าแก้วเป็นผู้ให้ฤกษ์แก่พระศรีศิลป์ที่ก่อกบฏต่อสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ เมื่อกบฏล้มเหลว พระศรีศิลป์สิ้นพระชนม์ในวัง และพระสังฆราชถูกประหาร

พ.ศ. 2135 สมเด็จพระนเรศวรมหาราชทรงชนะพระมหาอุปราชาแห่งหงสาวดีในสงครามยุทธหัตถีที่หนองสาหร่าย เมื่อเสด็จกลับ ทรงตั้งพระทัยลงโทษแม่ทัพนายกองที่ตามเสด็จไม่ทัน สมเด็จพระวันรัตวัดป่าแก้วถวายพระพรขอพระราชทานอภัยโทษ พระองค์จึงทรงยกโทษให้ เชื่อกันว่าหลังจากนั้นพระองค์โปรดให้บูรณะขยายเจดีย์เป็นอนุสรณ์ชัยชนะ เรียกว่า “พระเจดีย์ชัยมงคล” และวัดได้ชื่อว่า “วัดใหญ่ชัยมงคล” แม้พระราชพงศาวดารจะไม่ได้กล่าวถึงการสร้างเจดีย์ไว้โดยตรง

ตำนานท้องถิ่นเล่าว่าสมเด็จพระวันรัตทูลแนะให้สร้างเจดีย์เป็นอนุสรณ์ชัยชนะแทนการประหารแม่ทัพนายกอง และระบุความสูงของพระเจดีย์ว่า “1 เส้น 1 วา” นอกจากนี้ยังมีความเชื่อในวงการพระเครื่องว่ามีการบรรจุพระขุนแผนพิมพ์ต่าง ๆ ไว้ในเจดีย์ราว พ.ศ. 2135–2136 ทั้งสองเรื่องนี้เป็นคำบอกเล่าที่ไม่ปรากฏในพระราชพงศาวดาร

ปีที่สร้างเจดีย์เป็นประเด็นถกเถียง สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงระบุในหนังสือพระพุทธเจดีย์สยามว่าสร้างสมัยสมเด็จพระนเรศวร แต่ รศ. ดร.รุ่งโรจน์ ภิรมย์อนุกูล แห่งมหาวิทยาลัยรามคำแหง เสนอในหนังสือ “อโยธยาก่อนสุโขทัย” (พ.ศ. 2567) ว่าเจดีย์น่าจะสร้างตั้งแต่ พ.ศ. 1906 สมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 ตามพระราชพงศาวดารฉบับพระจักรพรรดิพงศ์ (จาด) โดยให้เหตุผลว่ารูปแบบคล้ายเจดีย์วัดพระแก้ว สรรคบุรี ซึ่งมีอายุราวพุทธศตวรรษที่ 18–19 ผังวัดสืบทอดจากวัดพระศรีรัตนมหาธาตุ ลพบุรี และช่วงหลังสงครามกับพม่าประชากรลดลงมาก จึงยากจะระดมแรงงานสร้างเจดีย์ใหญ่ขนาดนี้

เจดีย์ประธานเป็นทรงระฆังแบบลังกาตั้งบนฐานสี่เหลี่ยมยกสูง มีเจดีย์เล็กประจำมุม และฐานแปดเหลี่ยมรองรับองค์ระฆัง มีบันไดทางทิศตะวันออกขึ้นสู่ลานประทักษิณและห้องภายในองค์ระฆัง งานวิจัยของมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์เมื่อ พ.ศ. 2560 ระบุว่าเจดีย์สูงราว 70 เมตร องค์เจดีย์เสื่อมสภาพและเอียงให้เห็นชัด จากสภาพอากาศ การทรุดตัวของดิน และน้ำท่วม

ในสมัยอยุธยาตอนกลาง วัดนี้เป็นวัดสำคัญที่ชาวต่างชาติรู้จัก ฟาน ฟลีต พ่อค้าชาวดัตช์ระบุว่าเป็น 1 ใน 4 วัดหลักของราชอาณาจักร และกล่าวถึงเจ้าอาวาสที่เคยช่วยชาวดัตช์ในข้อพิพาทครั้งหนึ่ง ส่วนแผนที่ของแกมเฟอร์ราว พ.ศ. 2233 ระบุชื่อวัดว่า “Tiampiatay”

บันทึกของฟาน ฟลีตในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง (พ.ศ. 2172–2199) กล่าวถึง “ทับทิม” บนยอดเจดีย์แห่งชัยชนะ เว็บไซต์ Ayutthaya Historical Research สันนิษฐานว่าอาจเป็นแก้วผลึกประดับยอด และระบุว่ายอดเจดีย์เดิมเคยประดับด้วยแก้ว ซึ่งอาจเป็นของกำนัลจากจีน

ปลาย พ.ศ. 2309 ก่อนกรุงแตก พระยาตาก ซึ่งสมเด็จพระเจ้าเอกทัศเลื่อนเป็นพระยากำแพงเพชร ได้รับคำสั่งให้ตั้งกองเรือที่วัดนี้เพื่อต้านพม่า เมื่อกรุงศรีอยุธยาแตกใน พ.ศ. 2310 วัดถูกเผาทำลายและถูกทิ้งร้างไปนาน

พระราชพงศาวดารเล่าเหตุการณ์ราวพฤศจิกายน พ.ศ. 2309 ว่ากองทัพเรือไทยที่ชุมนุมที่วัดป่าแก้วออกรบกับพม่า พระยาเพชรบุรีถูกจับและเสียชีวิตในการรบใกล้วัดสังฆาวาส ส่วนพระยากำแพงเพชร (พระยาตาก) และหลวงศรเสนีถอยไปตั้งที่วัดพิชัยและวัดกระโจม บางแหล่งระบุว่าหลังจากนั้นพม่าบางส่วนใช้วัดเป็นฐานปฏิบัติการ ไม่นานหลังจากนั้นพระยาตากก็ตีฝ่าวงล้อมออกไปทางตะวันออก

ช่วงที่วัดเป็นวัดร้าง มีผู้ลักลอบขุดหาสมบัติในเจดีย์หลายครั้ง วงการพระเครื่องเล่าว่าพระขุนแผนใบพุทราและพระขุนแผนเคลือบแตกกรุครั้งแรกใน พ.ศ. 2445 ต่อมาใน พ.ศ. 2478 กรมศิลปากรประกาศขึ้นทะเบียนวัดใหญ่ชัยมงคลเป็นโบราณสถานของชาติ ราว พ.ศ. 2500 กรมศิลปากรเจาะสำรวจโครงสร้างและฐานรากของพระเจดีย์ พบร่องรอยการลักลอบขุดกลางองค์เจดีย์ เช่น ไม้ไผ่ที่ใช้ปีนและเศษเทียนไข และพบกรุหินชนวนขนาดราว 1 × 1 × 1 เมตรที่ไม่มีอะไรนอกจากกะโหลกลิงหนึ่งหัว ขณะนั้นมีกลุ่มคนในพื้นที่ขัดขวาง จึงยุติการขุดและกลบหลุมด้วยคอนกรีต

พระพุทธไสยาสน์ในวิหารด้านตะวันออก เชื่อกันว่าสร้างในสมัยสมเด็จพระนเรศวร องค์พระหันพระเศียรไปทางทิศใต้ และหันพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออก องค์เดิมถูกคนร้ายขุดหาสมบัติจนพัง จึงสร้างขึ้นใหม่ราว พ.ศ. 2508 ข้อมูลท่องเที่ยวระบุว่ายาวราว 28 เมตร

การฟื้นฟูวัดในยุคใหม่เริ่มจากพระฉลวย สุธมฺโม ที่นำพระ สามเณร และแม่ชีเข้ามาถางป่าและปฏิบัติธรรมอยู่ราว 4 ปีก่อนออกธุดงค์ต่อ จากนั้นหลวงพ่อเปลื้อง วิสฏฺโฐ (เกิด พ.ศ. 2445 ที่อำเภอบางบาล) ซึ่งเคยฟื้นฟูวัดยมจนมีพระจำพรรษาและอยู่ที่นั่น 15 พรรษา ได้ย้ายมาบูรณปฏิสังขรณ์วัดใหญ่ชัยมงคลครั้งใหญ่ในปี พ.ศ. 2494 จนคณะสงฆ์อนุญาตให้เป็นวัดที่มีพระสงฆ์จำพรรษา ท่านซ่อมพระพุทธรูปที่ชำรุดจนชาวบ้านเรียกว่า “หลวงปู่ชัยมงคล” และวางกิจวัตรให้พระเณรฟังเทศน์ทุกเย็นและนั่งวิปัสสนาหลังทำวัตร พ.ศ. 2500 ได้รับพระราชทานสมณศักดิ์เป็นพระครูภาวนารังษี และระหว่าง พ.ศ. 2513–2517 สำนักเรียนของวัดมีพระภิกษุสามเณร 114 รูป มากที่สุดในจังหวัด ข่าวสดระบุว่าท่านมรณภาพเมื่อ 21 มกราคม พ.ศ. 2528 อายุ 83 ปี 62 พรรษา แต่บางแหล่งระบุปี 2536 เมื่อครบ 40 ปีการมรณภาพใน พ.ศ. 2568 มีการสร้างหุ่นขี้ผึ้งของท่านประดิษฐานในพระอุโบสถ

แหล่งข้อมูลระบุปีที่วัดกลับมามีพระสงฆ์จำพรรษาต่างกัน คือ พ.ศ. 2494 พ.ศ. 2499 และ พ.ศ. 2500 ซึ่งเว็บไซต์การท่องเที่ยวจังหวัดใช้ปีหลังสุด ต่อมาใน พ.ศ. 2522 วัดร่วมกับกรมศิลปากรสร้างพระอุโบสถหลังใหม่บนซากเดิม โดยยังเก็บรักษาโบราณสถานบางส่วนไว้ ภายในประดิษฐานพระพุทธชัยมงคล ส่วนโรงเรียนในวัดใช้ชื่อว่าโรงเรียนวัดใหญ่ชัยมงคล (ภาวนารังสี) ตามนามของหลวงพ่อเปลื้อง

แผนผังที่กรมศิลปากรสำรวจและพิมพ์ใน พ.ศ. 2511 ระบุว่า กำแพงล้อมเจดีย์ประธานมีขนาด 60.60 × 71.60 เมตร หนา 4.40 เมตร องค์เจดีย์ตั้งบนฐานสี่เหลี่ยมยาวด้านละ 32.40 เมตร สูงจากพื้นราว 14 เมตร มีเจดีย์ประจำมุม 4 องค์ ฐานแปดเหลี่ยมมีซุ้มจระนำ 8 ซุ้ม อุโบสถเดิมกว้าง 15.90 เมตร ยาว 44 เมตร วิหารด้านหลังกว้าง 15.30 เมตร ยาว 39 เมตร วิหารพระนอนกว้าง 12.50 เมตร ยาว 24 เมตร และมีเจดีย์รายด้านเหนือ 11 องค์ ด้านใต้ 13 องค์ ซึ่งส่วนใหญ่พังทลายและน่าจะสร้างเพิ่มภายหลัง ส่วนพระพุทธรูปหินทรายองค์ประธานที่พบใต้ฐานอุโบสถเดิม ได้รับการซ่อมและปิดทองบางส่วนราว พ.ศ. 2530

ผังวัดมีพระอุโบสถอยู่หน้าเจดีย์ทางทิศตะวันออก ขนาดราว 16 x 44 เมตร และพระวิหารอยู่ทางทิศตะวันตก ขนาดราว 15 x 39 เมตร รอบเจดีย์มีระเบียงคดที่เหลือเพียงฐานเสา ปัจจุบันมีพระพุทธรูปที่ปั้นขึ้นใหม่เรียงรายห่มผ้าเหลือง มีมณฑป 2 หลังหน้าเจดีย์ และเจดีย์ราย 20 กว่าองค์ที่บรรจุอัฐิของผู้อุปถัมภ์ในอดีต เดิมเข้าถึงวัดได้ทางคลองข้าวสารที่ไหลลงแม่น้ำป่าสัก และอาจมีคูน้ำล้อมรอบ

บริเวณวัดมีพระบรมราชานุสาวรีย์สมเด็จพระนเรศวร ซึ่งผู้คนนำรูปปั้นไก่ชนนับพันตัวมาถวาย ตามเรื่องเล่าที่ผูกพระนเรศวรกับการชนไก่

เมื่อ 3 มีนาคม พ.ศ. 2566 พลเอกประยุทธ์ จันทร์โอชา นายกรัฐมนตรีขณะนั้น ลงพื้นที่ตรวจสภาพพระเจดีย์ชัยมงคลที่ชำรุดเพื่อเตรียมบูรณะ และถวายผ้าห่มพระพุทธไสยาสน์

หลังยุคหลวงพ่อเปลื้อง พระปลัดแก่น ปุญฺญสมฺปนฺโน (ต่อมาคือพระครูพิสุทธิ์บุญสาร) เป็นเจ้าอาวาสและพัฒนาวัดจนได้รับยกย่องเป็นวัดพัฒนาตัวอย่าง และเป็นสำนักปฏิบัติธรรมประจำจังหวัดแห่งที่ 3 ปัจจุบันพระครูสิริชัยมงคลเป็นเจ้าอาวาส และเป็นรองเจ้าคณะอำเภอพระนครศรีอยุธยา ในวัดยังมีพระตำหนักสมเด็จพระนเรศวรมหาราชให้สักการะ วันที่ 17 ตุลาคม พ.ศ. 2567 วัดจัดพิธีปวารณาออกพรรษา และวันรุ่งขึ้นจัดตักบาตรเทโวที่พระเดินลงจากเจดีย์ ปีเดียวกันนั้นวัดได้รับพระราชทานผ้าพระกฐินเป็นครั้งแรก และในพิธีกฐินพระราชทานปี 2568 ยอดเงินทำบุญรวม 3,420,956 บาท

วัดยังคงเป็นศูนย์กลางประเพณีของชาวอยุธยา เช่น วันที่ 8 ตุลาคม พ.ศ. 2568 ซึ่งตรงกับแรม 1 ค่ำ เดือน 11 วัดจัดตักบาตรเทโวโรหณะแบบโบราณ พระภิกษุสามเณร 35 รูปเดินลงจากพระมหาเจดีย์ชัยมงคลมารับบิณฑบาต และนักเรียนแต่งกายเป็นเทวดานางฟ้าโปรยข้าวตอกดอกไม้ ส่วนวันที่ 20 มกราคม พ.ศ. 2569 มีพิธีสมโภชวัดครบ 669 ปี โดยมีพระสงฆ์กว่า 100 รูปเจริญพระพุทธมนต์

วัดเปิดทุกวันราว 08.00–17.00 น. คนไทยเข้าชมฟรี ชาวต่างชาติเสียค่าเข้าชม 20 บาท ควรแต่งกายสุภาพ ปิดไหล่และเข่า ถอดรองเท้าก่อนเข้าพระอุโบสถและพระวิหาร มาช่วงเช้า 08.00–10.00 น. หรือบ่าย 15.00–17.00 น. จะคนน้อยและแสงสวยกว่า