วัดถ้ำสาริกา

ราวปี 2454 หลวงปู่มั่น ภูริทัตโต เดินทางกลับจากพม่ามายังกรุงเทพฯ และได้ศึกษาธรรมกับพระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (จันทร์ สิริจันโท) แห่งวัดบรมนิวาส ระหว่างนั้นท่านพำนักตามถ้ำในลพบุรี เช่นถ้ำภัทราวุธที่วัดเขาพระงาม ภิกษุอีกรูปชื่อมั่นที่ร่วมเดินทางไปพม่า (ภายหลังคือเจ้าคุณเทพมงคลปัญญาจารย์ วัดปทุมวนาราม) แยกทางไปก่อน จากนั้นราวปี 2455 ท่านเดินทางมาบำเพ็ญเพียรที่ถ้ำสาริกาเพียงลำพัง ชาวบ้านเป็นผู้นำทางเพราะท่านไม่รู้ทาง และเตือนว่าเคยมีพระมามรณภาพที่ถ้ำนี้แล้ว 4 รูป ปีที่ท่านมาพำนักบางแหล่งระบุต่างกัน แต่ราวปี 2455 เป็นปีที่มีหลักฐานรองรับมากที่สุด

ระหว่างพำนักที่นี่ หลวงปู่มั่นป่วยหนักด้วยโรคในช่องท้อง ท่านไม่รับยา แต่ใช้การภาวนาเป็น "ธรรมโอสถ" จนหายป่วย ประวัติที่ศิษย์บันทึกไว้เล่าถึงนิมิตและอมนุษย์ถือกระบองที่มาข่มขู่ ก่อนจะยอมเป็นผู้คุ้มครองท่าน และกล่าวว่าท่านละความปรารถนาพุทธภูมิที่นี่ ส่วนระดับธรรมที่ท่านบรรลุที่ถ้ำสาริกานั้นแต่ละแหล่งเล่าไม่ตรงกัน

หลังจากนั้นหลวงปู่มั่นเริ่มรับศิษย์ และหลายแหล่งถือว่าเหตุการณ์ที่ถ้ำสาริกาเป็นจุดเริ่มต้นของ "กองทัพธรรม" สายพระป่ากรรมฐานที่แผ่ขยายไปทั่วประเทศ บางแหล่งเล่าว่าท่านพำนักหลายพรรษาหรือราว 3 ปี แต่ยังไม่มีหลักฐานยืนยัน

ปี 2562 ยูเนสโกประกาศยกย่องหลวงปู่มั่นเป็นบุคคลสำคัญของโลกด้านสันติภาพ เนื่องในวาระครบ 150 ปีชาตกาลในปี 2563–2564 ปีเดียวกันนั้นมูลนิธิสิริวัฒนภักดีร่วมกับกรมการพัฒนาชุมชนเปิดเส้นทางท่องเที่ยวชุมชน "ตามรอยองค์หลวงปู่มั่น ภูริทัตโต" 36 แห่งใน 12 จังหวัด ซึ่งรวมวัดถ้ำสาริกาด้วย

ในเพิงหินปัจจุบันประดิษฐานรูปหล่อหลวงปู่มั่นขนาดย่อมกว่าองค์จริงเล็กน้อย พระพุทธรูปปางสมาธิ และรูปหล่อสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พรหมรังสี) อีกทั้งมีหุ่นขี้ผึ้งหลวงปู่มั่นขนาดเท่าองค์จริงในตู้กระจก ทางขึ้นเป็นบันไดราว 100 เมตรผ่านป่า มีกุฏิเล็กๆ สำหรับปฏิบัติธรรมตลอดทาง