อุทยานวังตะไคร้

ผู้ก่อตั้งคือพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจุมภฏพงษ์บริพัตร กรมหมื่นนครสวรรค์ศักดิพินิต ประสูติ 5 ธันวาคม 2447 พระโอรสองค์ใหญ่ในสมเด็จเจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต และพระนัดดาในรัชกาลที่ 5 ทรงศึกษาที่มหาวิทยาลัยออกซฟอร์ด กับหม่อมราชวงศ์พันธุ์ทิพย์ บริพัตร (เทวกุล) พระชายา เกิด 8 มีนาคม 2452 ซึ่งคนทั่วไปเรียกว่า "คุณท่าน" ชื่อทางการของสวนคือ "จุมภฏ-พันธุ์ทิพย์ อุทยาน"

ปี 2495 ทั้งสองพระองค์ซื้อที่ดินบางส่วนระหว่างลำธารสองสายที่ไหลออกจากเขาใหญ่ และสร้างที่พักสำหรับครอบครัวและญาติ ในปีเดียวกันนั้นทรงเปลี่ยนวังที่ประทับในกรุงเทพฯ เป็นวังสวนผักกาด พระองค์เจ้าจุมภฏพงษ์บริพัตรสิ้นพระชนม์เมื่อ 15 กันยายน 2502 พระชันษา 54 ปี และอุทยานวังตะไคร้เปิดให้ประชาชนเข้าชมในต้นทศวรรษ 2500 (แหล่งข้อมูลระบุปี 2503 หรือ 2505) เพื่อเป็นแหล่งเรียนรู้พฤกษศาสตร์และการท่องเที่ยวเชิงนิเวศ

หลังสิ้นพระชนม์ หม่อมราชวงศ์พันธุ์ทิพย์ใช้เวลากว่า 10 ปีวางผังสวน เปลี่ยนทุ่งหญ้าคาเป็นสนามหญ้าและสวนดอกไม้ เกิดสวนไม้ดอกคุณท่านพร้อมน้ำตกจำลอง และสระปทุม ท่านยังเป็นผู้นำต้นชมพูพันธุ์ทิพย์เข้ามาปลูกในไทยเป็นคนแรกราวปี 2490 หลวงบุเรศรบำรุงการจึงตั้งชื่อไทยของต้นไม้นี้ตามชื่อท่าน แต่ไม่พบหลักฐานว่าปลูกครั้งแรกที่วังตะไคร้ ภายหลังกรรมสิทธิ์ตกเป็นของมูลนิธิจุมภฏ-พันธุ์ทิพย์ที่ท่านตั้งขึ้นเพื่อระลึกถึงพระสวามี

ชาวบ้านเรียกที่นี่ว่า "วังตะไคร้" เพราะลำธารเป็นวังน้ำกว้างและลึก ริมน้ำมีตะไคร้หางนาคและไคร้น้ำขึ้นอยู่ ลำธารจากเขาใหญ่ทำให้เกิดน้ำป่าเป็นระยะ วันที่ 13 สิงหาคม 2561 มีนักท่องเที่ยวถูกน้ำพัดเหนือสะพานคลองวังตะไคร้ และได้ชาวบ้านช่วยไว้ ส่วนวันที่ 25 สิงหาคม 2565 น้ำล้นคลองจนต้องห้ามเล่นน้ำ

ระยะหลังมูลนิธิเน้นการเรียนรู้ธรรมชาติมากขึ้น ปี 2568 วารสารองค์การพิพิธภัณฑ์วิทยาศาสตร์แห่งชาติ (อพวช.) ตีพิมพ์ผลสำรวจสัตว์ในอุทยาน และวันที่ 15 มิถุนายน 2569 อพวช. กับมูลนิธิเปิดตัวหนังสือ "ธรรมชาติวังตะไคร้" เล่ม 1 ที่อุทยาน โดยตั้งเป้าให้เป็นห้องเรียนธรรมชาติที่มีชีวิต