วัดโสธรวรารามวรวิหาร

วัดตั้งอยู่ในเมืองฉะเชิงเทรา หรือ "แปดริ้ว" เมืองเก่าริมแม่น้ำบางปะกง Wikipedia ระบุว่าตั้งเมืองใน พ.ศ. 2092 สมัยสมเด็จพระมหาจักรพรรดิแห่งกรุงศรีอยุธยา และเปลี่ยนจากเมืองเป็นจังหวัดใน พ.ศ. 2459 ผู้คนตั้งถิ่นฐานเรียงริมแม่น้ำและลำคลองมาแต่เดิม ความผูกพันของเมืองกับวัดเห็นได้จากตราประจำจังหวัดฉะเชิงเทรา ซึ่งเป็นรูปพระอุโบสถวัดโสธร

ศิลปวัฒนธรรมระบุว่าวัดน่าจะสร้างในสมัยอยุธยาตอนปลาย ราว พ.ศ. 2300 ส่วนข่าวสดระบุว่าสร้างราว พ.ศ. 2307 และอ้างถึงรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์ ซึ่งเป็นปีที่ไม่ตรงกับรัชกาลนั้น ปีสร้างที่แน่ชัดจึงยังไม่ทราบ ทุกแหล่งตรงกันว่าวัดเดิมชื่อ "วัดหงส์"

ชื่อวัดเปลี่ยนตามเรื่องเล่าของชาวบ้าน เดิมวัดมีเสาที่มีหงส์อยู่บนยอด เมื่อพายุพัดหงส์ตกลงมา ชาวบ้านจึงแขวนธงแทนและเรียกว่า "วัดเสาธง" ต่อมาเสาหักอีกครั้ง จึงเรียก "วัดเสาธงทอน" แล้วเพี้ยนเป็น "โสธร" ไทยรัฐอธิบายอีกทางว่าคำว่า "โสทร" หมายถึงพี่น้องร่วมท้อง ตามตำนานพระพุทธรูปพี่น้องที่ลอยน้ำมา และภายหลังจึงสะกดเป็น "โสธร"

ตำนานเล่าว่ามีพระพุทธรูปพี่น้องลอยน้ำลงมาจากทางเหนือ ฉบับที่แพร่หลายมี 3 องค์ ได้แก่ หลวงพ่อบ้านแหลม (สมุทรสงคราม) หลวงพ่อโตบางพลี (สมุทรปราการ) และหลวงพ่อโสธร บางฉบับว่ามี 5 องค์ เมื่อองค์หนึ่งลอยวนอยู่หน้าวัดหงส์ ชาวบ้านพยายามอัญเชิญขึ้นแต่ทำไม่ได้ จนอาจารย์ท่านหนึ่งทำพิธีและใช้สายสิญจน์คล้องพระหัตถ์จึงอัญเชิญขึ้นได้ ราว พ.ศ. 2313 ต้นสมัยกรุงธนบุรี

หลักฐานลายลักษณ์อักษรที่เก่าที่สุดที่ศิลปวัฒนธรรมรวบรวมไว้คือพระราชหัตถเลขาของรัชกาลที่ 5 ถึงสยามมกุฎราชกุมาร ใน พ.ศ. 2451 (ร.ศ. 127) ระหว่างเสด็จประพาสมณฑลปราจีนบุรี ทรงบันทึกว่าพระพุทธรูปในวัดส่วนใหญ่เป็นศิลาแลง องค์กลางมีทรวดทรงคล้ายพระพุทธเทวปฏิมากร แต่ส่วนบนเป็นฝีมือต่างกัน และทรงเห็นว่าเรื่องลอยน้ำน่าจะเป็นจริง เพราะเป็นพระศิลาที่ไม่น่าจะสร้างในท้องถิ่นนั้น

ผู้รู้รุ่นหลังให้ความเห็นต่างกันไป หลวงรณสิทธิพิชัย อธิบดีกรมศิลปากร (พ.ศ. 2493–2498) เห็นว่าเป็นพระปางสมาธิที่บูรณะขึ้นในปลายอยุธยาหรือต้นรัตนโกสินทร์ และช่างอาจเป็นชาวอีสาน นายตรี อมาตยกุล หัวหน้ากองวรรณคดี เห็นว่าเป็นฝีมือแบบล้านช้างหรือ "พระลาว" ส่วนเจ้าคุณพระเทพกวี อดีตเจ้าคณะมณฑลปราจีนบุรี เล่าว่าเป็นพระแกะจากไม้โพธิ์ อาจสร้างโดยชาวลาวเวียงจันทน์ และเชื่อว่าลอยมาจากต้นแม่น้ำบางปะกงจริง ทุกความเห็นอาศัยการพิจารณาจากตัวพระพุทธรูป ไม่มีเอกสารยืนยันแหล่งกำเนิด

หลวงพ่อโสธรเป็นพระพุทธรูปปางสมาธิ ประทับบนฐานบัลลังก์สี่ชั้น แหล่งข้อมูลเรื่องวัสดุยังไม่ตรงกัน ไทยรัฐและ lovethailand ระบุว่าเดิมเป็นพระสำริดที่พระสงฆ์พอกปูนหุ้มไว้กันขโมย ส่วนศิลปวัฒนธรรมอ้างหนังสือของกรมศิลปากร (2544) ว่าเป็นพระหินทรายศิลปะอยุธยาตอนต้น ประกอบจาก 11 ชิ้น หน้าตักกว้างราว 1.65 เมตร ส่วนความสูง บางแหล่งว่า 1.48 เมตร บางแหล่งว่า 1.98 เมตร

ไทยรัฐระบุว่ารัชกาลที่ 5 เสด็จมาทอดพระเนตรวัดใน พ.ศ. 2451 และใน พ.ศ. 2458 (สมัยรัชกาลที่ 6) วัดได้รับพระราชทานนามว่า "วัดโสธรวรารามวรวิหาร" แม้บทความนั้นจะเขียนว่าเป็นรัชกาลที่ 9 ซึ่งไม่ตรงกับปี

งานนมัสการหลวงพ่อโสธรเริ่มขึ้นใน พ.ศ. 2433 กรุงเทพธุรกิจเล่าว่าปีนั้นชาวแปดริ้วเผชิญภัยแล้งและโรคระบาด จึงบนบานต่อหลวงพ่อ เมื่อเหตุการณ์คลี่คลาย นายทรัพย์ เจ้าของละครคลองโสธร ได้ร่วมกับชาวบ้านจัดงานฉลองใหญ่เพื่อแก้บน และกลายเป็นงานประจำปีของจังหวัดมาจนถึงทุกวันนี้

ใน พ.ศ. 2459 สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส เสด็จตรวจการคณะสงฆ์มณฑลปราจีนบุรี และตรัสถึงพระประธานวัดนี้ว่าเป็นที่นับถือของชาวเมืองมาก ศิลปวัฒนธรรมบันทึกว่างานไหว้พระประจำปีสมัยก่อนจัดราววันเพ็ญเดือน 12 มีเรือจำนวนมากมาชุมนุม ออกร้าน และแข่งเรือ ปัจจุบันงานยังยึดวันขึ้น 12 ค่ำ เดือน 12 จึงมักตรงกับช่วงลอยกระทง

ความศรัทธาแผ่ไปไกลผ่านวัตถุมงคล ข่าวสดระบุว่าเหรียญหลวงพ่อโสธรรุ่นปี พ.ศ. 2460 สร้างในสมัยพระอาจารย์ลิน เจ้าอาวาสในขณะนั้น ส่วนการแก้บนที่นิยมคือไข่ต้ม พวงมาลัย และการถวายละครชาตรีหรือลิเก

พระอุโบสถหลังเดิมมีขนาดเล็ก ภายในประดิษฐานหลวงพ่อโสธรกับพระพุทธรูปบริวาร รวม 18 องค์ ข่าวสดเล่าว่าเมื่อรัชกาลที่ 9 เสด็จมาใน พ.ศ. 2509 ทรงมีพระราชดำรัสว่าพระอุโบสถคับแคบ พระพรหมคุณาภรณ์ (เจียม จิรปุญโญ) อดีตเจ้าคณะจังหวัดและอดีตเจ้าอาวาส จึงระดมทุนซื้อที่ดินเพื่อสร้างหลังใหม่

การสร้างพระอุโบสถหลังใหม่เริ่มราว พ.ศ. 2530 ครอบบนตำแหน่งเดิมโดยไม่เคลื่อนย้ายองค์หลวงพ่อ งานควบคุมโดยสำนักงานโยธาธิการจังหวัด อาคารเป็นทรงมณฑปจตุรมุข กว้าง 44.5 เมตร ยาว 123.5 เมตร ยอดมณฑปสูง 85 เมตร มีฉัตร 5 ชั้นสูง 4.90 เมตร และยอดทองคำหนัก 77 กิโลกรัม ผนังภายนอกเป็นหินอ่อนจากเมืองคาร์รารา อิตาลี ภายในมีจิตรกรรมภาพจักรวาลโดยศิลปินแห่งชาติ และเพดานจัดตำแหน่งดวงดาวตามวันที่ 5 กันยายน พ.ศ. 2539 ซึ่งเป็นวันยกฉัตรทองคำ

การก่อสร้างใช้เวลาราว 20 ปี ระหว่างนั้นองค์หลวงพ่อถูกปิดคลุมไว้ วัดจึงสร้างพระวิหารชั่วคราวและประดิษฐานหลวงพ่อโสธรองค์จำลองให้ประชาชนกราบไหว้ มติชนสุดสัปดาห์ระบุว่าพระอุโบสถหลังใหม่เปิดใช้อย่างเป็นทางการราว พ.ศ. 2549

ในการบูรณะองค์จริง กรมศิลปากรลอกทองคำเปลวที่ปิดทับพระพักตร์ออกเพื่อคืนสภาพเดิม มติชนสุดสัปดาห์ระบุว่าทำใน พ.ศ. 2549 ส่วนศิลปวัฒนธรรมระบุ พ.ศ. 2552 พระพักตร์ที่เปลี่ยนไปจากภาพจำทำให้เกิดเสียงวิจารณ์ ภายหลังจึงยอมรับกันว่าการบูรณะไม่ผิดหลัก ศิลปวัฒนธรรมยังชี้ว่าองค์จำลองได้รับความนิยมมาก เพราะในพระอุโบสถหลังใหม่ห้ามจุดธูป ห้ามปิดทอง ห้ามถวายไข่ต้ม และห้ามรำแก้บน

ช่วงการระบาดของโควิด-19 คณะกรรมการโรคติดต่อจังหวัดฉะเชิงเทราสั่งปิดพระอุโบสถและพระวิหารวัดโสธรตั้งแต่ 30 เมษายน ถึง 13 พฤษภาคม พ.ศ. 2564 ผู้จัดการออนไลน์รายงานว่าผู้ที่ไม่ทราบข่าวยังเดินทางมาตลอดวัน และนำดอกไม้ธูปเทียนมากราบที่หน้าประตูพระวิหารแทน

พ.ศ. 2565 สีอะคริลิกจากการบูรณะครั้งก่อนเริ่มร้าวและร่อน มติชนรายงานว่าวัดเริ่มบูรณะใหม่ตั้งแต่ 16 พฤษภาคม 2565 กำหนด 180 วัน งบประมาณ 1.3 ล้านบาท โดยลงรักจนองค์พระเป็นสีดำทั้งองค์ก่อนปิดทองคำเปลวทั้งหลวงพ่อและพระบริวาร 18 องค์ ภาพถ่ายบน Wikimedia Commons ปี 2567 แสดงองค์พระที่ลงรักปิดทองใหม่แล้ว

งานนมัสการครั้งที่ 132 ในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2565 ใช้ไข่ต้ม 119,999 ฟองบวงสรวง และผู้ว่าราชการจังหวัดเปิดงานด้วยคำขวัญ "3 ดี" ได้แก่ พ่อดี (หลวงพ่อโสธร) แม่ดี (แม่น้ำบางปะกง) และครูดี (พระยาศรีสุนทรโวหาร) ต่อมาวันที่ 2–6 เมษายน พ.ศ. 2566 วัดจัดงานสมโภช 253 ปีหลวงพ่อโสธร มีการแสดงโขนจากกรมศิลปากรให้ชมฟรี

งานนมัสการครั้งที่ 133 ในปี พ.ศ. 2566 จัด 12 วัน 12 คืน ระหว่าง 24 พฤศจิกายน–5 ธันวาคม มีริ้วขบวนทางบก 22 ขบวน ขบวนแห่ทางน้ำวันที่ 26 พ.ย. ผ่านอำเภอบ้านโพธิ์ไปบางปะกง แวะ 11 ท่า และวันที่ 27 พ.ย. ไปบางคล้าและคลองเขื่อน แวะ 14 ท่า พระอุโบสถเปิด 06.00–22.00 น. และเปิดถึงเที่ยงคืนในคืนลอยกระทง นอกจากนี้ยังมีการแข่งเจ็ทสกีและเรือพายพื้นบ้านชิงถ้วยพระราชทาน

งานนมัสการปี พ.ศ. 2568 จัดระหว่าง 31 ตุลาคม–9 พฤศจิกายน มีขบวนแห่ทางน้ำวันที่ 4 พ.ย. ไปทางอำเภอบางปะกง (แวะ 12 ท่า) และวันที่ 5 พ.ย. ไปทางอำเภอบางคล้า (14 ท่า) ซึ่งตรงกับวันลอยกระทง ใช้ไข่ต้ม 111,999 ฟองบวงสรวง ช่วงงานพระอุโบสถเปิดถึง 21.00 น. และคืนลอยกระทงเปิดถึง 01.00 น.

สำหรับงานปี พ.ศ. 2568 นายสันติ รังษิรุจิ ผู้ว่าราชการจังหวัด แถลงข่าวที่ศาลาอัญเชิญหลวงพ่อโสธรขึ้นจากแม่น้ำบางปะกงภายในวัด กิจกรรมหลักคือพิธีอัญเชิญหลวงพ่อโสธรองค์จำลองลงเรือแห่ไปตามแม่น้ำ ขบวนแห่ทางบก และการออกร้าน OTOP จาก 11 อำเภอที่สนามหน้าศาลากลางจังหวัด

วันที่ 6 สิงหาคม พ.ศ. 2568 มีการเปิดใช้ "สะพานบารมีโสธร" ข้ามแม่น้ำบางปะกงบนทางหลวงหมายเลข 365 ทางเลี่ยงเมืองด้านใต้ (เปิดฝั่งขาเข้ากรุงเทพฯ) ค่าก่อสร้างตามสัญญาราว 978.7 ล้านบาท รองรับรถเฉลี่ยราว 80,000 คันต่อวัน ชื่อสะพานตั้งโดยพระเทพภาวนาวชิรคุณ เจ้าอาวาสวัดโสธร หมายถึงคุณความดีและบารมีของหลวงพ่อพุทธโสธร ปัจจุบันเป็นจุดชมวิวแม่น้ำกับวัดจากมุมสูง