วัดพระธาตุดอยกองมู

ก่อนจะเป็นเมือง หุบแม่ฮ่องสอนมีชาวลัวะอาศัยอยู่ ใน พ.ศ. 2374 เจ้าเมืองเชียงใหม่ให้เจ้าแก้วเมืองมานำคนข้ามทิวเขาด้านตะวันตกมาคล้องช้างป่า โดยมีปะกาหม่องคุมงาน พวกเขาตั้งปางที่ริมลำห้วยและที่ราบที่เหมาะจะฝึกช้าง เรียกว่า "แม่ร่องสอน" ซึ่งภายหลังเพี้ยนเป็นแม่ฮ่องสอน แหล่งข้อมูลยังเรียกชื่อเจ้าเมืองเชียงใหม่ผู้สั่งการไม่ตรงกัน

ราว พ.ศ. 2399 สงครามฝั่งตะวันตกของแม่น้ำสาละวินทำให้ชาวไทใหญ่จำนวนมากอพยพเข้ามา นำโดยเจ้าฟ้าโกหล่านและชานกะเล ชานกะเลได้รับความไว้วางใจจากปะกาหม่องจนได้แต่งงานกับนางไส บุตรสาว แล้วลงไปตั้งเมืองขุนยวม ต่อมาแต่งงานกับนางเมี๊ยะ หลานสาวเจ้าฟ้าโกหล่าน และเมืองขุนยวมก็รุ่งเรืองจนส่งไม้สักเป็นบรรณาการ

พ.ศ. 2403 คหบดีชาวไทใหญ่ชื่อจองต่องสู่ ("จอง" เป็นคำเรียกผู้อุปถัมภ์สร้างวัด) กับภรรยาชื่อนางเลิก สร้างกุฏิและพระเจดีย์บนดอย บรรจุพระธาตุของพระมหาโมคคัลลานะที่พระอูปั่นเต็กตะ พระจากเมืองตองกีอัญเชิญมาจากเมืองเมาะลำเลิง (มะละแหม่ง) พระอูปั่นเต็กตะเป็นเจ้าอาวาสรูปแรก และเมื่อจองต่องสู่ถึงแก่กรรมท่านก็กลับไปตองกี

พ.ศ. 2417 เจ้าอินทวิชยานนท์ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ ยกฐานะชุมชนแม่ฮ่องสอนเป็นเมือง และแต่งตั้งชานกะเลเป็นพญาสิงหนาทราชา เจ้าเมืองแม่ฮ่องสอนคนแรก เพื่อเป็นที่ระลึก พญาสิงหนาทราชาสร้างพระเจดีย์องค์ที่สองบรรจุพระธาตุของพระสารีบุตรที่พระอูเอ่งตะก๊ะอัญเชิญมาจากมัณฑะเลย์ พระอูเอ่งตะก๊ะเป็นเจ้าอาวาสรูปต่อมา อนุสาวรีย์พญาสิงหนาทราชาตั้งอยู่ที่เชิงดอยตรงทางแยกขึ้นวัด

แหล่งข้อมูลยังไม่ตรงกันว่าองค์ไหนคือองค์ใหญ่ แต่เสียงส่วนใหญ่ไปทางเดียวกัน ข้อมูลที่เล่าต่อกันจากการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทยและวิกิพีเดียระบุว่าองค์ใหญ่สร้าง พ.ศ. 2403 โดยจองต่องสู่ และองค์เล็กสร้าง พ.ศ. 2417 โดยพญาสิงหนาทราชา แต่ฐานข้อมูลศิลปะเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ซึ่งอ้างการสำรวจของกรมศิลปากรปี 2525 ระบุกลับกันว่าองค์ใหญ่เป็นของพญาสิงหนาทราชาและบรรจุพระธาตุพระสารีบุตร ส่วนองค์เล็กทรงแปดเหลี่ยมเป็นของจองต่องสู่ แต่ฐานข้อมูลนั้นเขียนปีว่า 1864 ซึ่งน่าจะพิมพ์ผิดจาก 1874

ในทางสถาปัตยกรรม ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรอธิบายว่าเจดีย์องค์ใหญ่เป็นเจดีย์ทรงระฆังก่ออิฐถือปูน ตั้งบนฐานเขียงสองชั้นและฐานบัวสามชั้น ประดับสิงห์ นรสิงห์ หม้อน้ำ และสถูปิกะ องค์ระฆังกลมสั้น ปลียอด และฉัตรซ้อนชั้น ฐานนรสิงห์ซ้อนทับฐานบัวจึงน่าจะเป็นการบูรณะภายหลัง และยกย่องว่าเป็นเจดีย์พม่าองค์เดียวในไทยที่จัดองค์ประกอบเป็นระบบแบบเจดีย์อมรปุระ-มัณฑะเลย์แท้ เทียบได้กับวัดจองสูงที่แม่สะเรียงและเจดีย์กุโสดอของพระเจ้ามินดงที่มัณฑะเลย์

เจดีย์องค์เล็กมีผังแปดเหลี่ยม มีลักษณะศิลปะมอญ เช่น บัวคว่ำและส่วนยอดสูงยาว เทียบได้กับเจดีย์สุเลที่ย่างกุ้ง ส่วนไทยพีบีเอสปี 2566 บรรยายองค์ใหญ่ว่าเป็นทรงแปดเหลี่ยมแบบมอญมีซุ้มพระรอบแปดด้าน และองค์เล็กเป็นฐานสี่เหลี่ยมสามชั้นมีสิงห์ประดับมุม เรื่องรูปทรงจึงยังเป็นประเด็นที่แต่ละแหล่งเล่าต่างกัน

วิหารหน้าพระธาตุผสมศิลปะไทใหญ่และพม่า ประดับลายฉลุสังกะสีที่เรียกว่า "ปานซอย" แบบนูนสามมิติ ซึ่งเป็นงานช่างที่หาดูยากในปัจจุบัน ในวิหารมีพระพุทธรูปศิลปะไทใหญ่-พม่าปางมารวิชัย ซึ่งอย่างน้อยสองแหล่งเรียกว่าหลวงพ่อทันใจ ส่วนพระอุโบสถด้านบนมีพระยืนปางห้ามพระแก่นจันทน์และพระทรงเครื่อง รอบพระธาตุมีพระประจำวันเกิด รูปปั้นนาคและสิงห์ และอาคารไม้ทรงปราสาทแบบพม่า

สิงห์ปูนปั้นสร้างตามคติพม่า ตัวที่หันหน้าเข้าหาเมืองถือว่าเป็นผู้ปกปักรักษาเมือง ชาวไทใหญ่ยังมีธรรมเนียมบูชาธาตุทั้งสี่ (สี่ป๋า) ถวายพระธาตุ และเชื่อว่าการตีระฆังเป็นการบอกพระอินทร์และทำให้ได้กลับมาอีก

เจดีย์สีขาวสององค์ยังเป็นหมุดหมายของนักบินที่ลงสนามบินแม่ฮ่องสอน ประธานสภาวัฒนธรรมท้องถิ่นเคยกล่าวว่าห้ามเปลี่ยนสีพระธาตุเพราะเหตุนี้ จากลานชมวิวด้านบนมองเห็นตัวเมือง หนองจองคำ รันเวย์สนามบิน และทิวเขาแดนลาวฝั่งเมียนมาได้รอบทิศ กลางคืนพระธาตุประดับไฟหลายร้อยดวงจนมองเห็นได้จากในเมือง

แม่ฮ่องสอนในช่วงเดียวกันค่อย ๆ ผนวกเข้ากับการปกครองของสยาม แม่ฮ่องสอน ขุนยวม แม่สะเรียง และปาย ถูกรวมเป็นบริเวณเชียงใหม่ตะวันตก (Thailex ระบุปี 2433 ส่วน TrueID ระบุปี 2443) วิกิพีเดียระบุว่าคณะกรรมการปักปันเขตแดนสยาม-อังกฤษปี 2435–2436 ยืนยันให้พื้นที่นี้เป็นของสยาม (ยังต้องตรวจสอบ) ปี 2446 เปลี่ยนชื่อเป็นบริเวณพายัพเหนือ และปี 2453 แม่ฮ่องสอนยกฐานะเป็นเมืองจัตวาในมณฑลพายัพ มีพระศรีสุรราช (เปลื้อง) เป็นผู้ว่าราชการคนแรก ส่วนวัดจองคำริมหนองจองคำที่เชิงดอยถือเป็นวัดแรก ๆ ของเมือง ชื่อจองคำมาจากเสาที่ปิดทองคำเปลว ภายในมีหลวงพ่อโตหน้าตักกว้าง 4.85 เมตร

ระหว่างมกราคมถึงมีนาคม พ.ศ. 2511 นักมานุษยวิทยาชาร์ลส์และเจน คายส์ ถ่ายภาพวัด ระฆัง และยอดดอยไว้ ภาพเหล่านี้อยู่ในคลังเอกสารมานุษยวิทยาของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร วันที่ 27 ตุลาคม พ.ศ. 2524 ราชกิจจานุเบกษาเล่ม 98 ตอน 177 ประกาศขึ้นทะเบียนเจดีย์ทั้งสององค์เป็นโบราณสถาน

งานสำคัญประจำปีคือประเพณีนมัสการพระธาตุดอยกองมูในเดือนสิบสองช่วงลอยกระทง ซึ่งจัดมาตั้งแต่ราว พ.ศ. 2512 เพราะวัดอยู่บนดอยไกลจากแม่น้ำ อดีตเจ้าอาวาสพระครูอนุสารศาสนกรจึงริเริ่มลอย "กระทงสวรรค์" ขึ้นฟ้าแทน ในคืนขึ้น 11–15 ค่ำ เดือนสิบสอง มีขบวนแห่ผ้า "ส่างกานห่มกองมู" ขึ้นบันไดนาคเพื่อห่มพระธาตุ งานปี 2565 จัดวันที่ 4–8 พฤศจิกายน และงานปี 2566 จัด 23–27 พฤศจิกายนโดยรณรงค์ไม่ใช้โฟม ส่วนงานปี 2564 ของ ททท. แจกตาแหลวมงคล

วันออกพรรษามีประเพณีตักบาตรเทโว พระสงฆ์และสามเณรเดินลงบันไดนาคยาวกว่า 600 เมตร วันที่ 7 ตุลาคม 2568 มีพระและสามเณร 99 รูปจาก 11 วัด ผู้คนแต่งชุดไทใหญ่มาใส่บาตรเต็มเชิงดอย ปัจจุบันเจ้าอาวาสคือพระสุมณฑ์ศาสนกิตติ์ (ดร.) ซึ่งเป็นเจ้าคณะจังหวัดแม่ฮ่องสอนด้วย

รายชื่อเจ้าอาวาสยังไม่ครบ เท่าที่พบคือพระอูปั่นเต็กตะ รูปแรกตั้งแต่ปี 2403 ต่อด้วยพระอูเอ่งตะก๊ะหลังปี 2417 ช่วงกลางยังไม่พบบันทึก จนถึงพระครูอนุสารศาสนกร และพระสุมณฑ์ศาสนกิตติ์ ดร. ซึ่งเป็นเจ้าอาวาสอย่างน้อยตั้งแต่ปี 2565 ทางวัดยังใช้คำขวัญจังหวัดท่อนหลัง "หมอกสามฤดู กองมูเสียดฟ้า" ซึ่งยกให้พระธาตุบนดอยนี้เป็นภาพจำของแม่ฮ่องสอน

วันที่ 15 ธันวาคม 2568 ผู้ว่าราชการจังหวัดนำปล่อยโคม 1,000 ดวงที่หนองจองคำเชิงดอยกองมู ถวายความอาลัยสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง ภาพโคมลอยเหนือหนองน้ำโดยมีพระธาตุคู่บนยอดดอยเป็นฉากหลัง กลายเป็นอีกภาพจำของแม่ฮ่องสอนในปีนั้น

ปัจจุบันขึ้นวัดได้ทั้งทางรถตามถนนลาดยางคดเคี้ยวราว 1.5 กิโลเมตร และเดินขึ้นบันไดนาค เข้าชมฟรี ไม่มีกระเช้าไฟฟ้า ช่วงกุมภาพันธ์-เมษายนหมอกควันไฟป่าอาจบังวิว เช่นวันที่ 4 มีนาคม 2565 ที่มองไม่เห็นตัวเมืองเลย ส่วนช่วงพฤศจิกายน-กุมภาพันธ์ยามเช้ามีทะเลหมอกปกคลุมเมือง