วัดพระธาตุช้างค้ำวรวิหาร

แหล่งท่องเที่ยวและข่าวระบุตรงกันว่าวัดสร้างใน พ.ศ. 1949 สมัยเจ้าปู่แข็ง หรือพญาภูเข็ง กษัตริย์ราชวงศ์ภูคา แต่ยังไม่พบเอกสารชั้นต้นยืนยัน ส่วนโลนลีแพลนเน็ตระบุว่าไม่ทราบปีสร้าง

ฐานข้อมูลวัดของธรรมไทยระบุว่าวัดเป็นพระอารามหลวงชั้นตรี ชนิดวรวิหาร สร้างเมื่อ พ.ศ. 1949 และได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาใน พ.ศ. 1949 เช่นกัน ซึ่งเป็นที่มาของปีสร้างที่อ้างกันทั่วไป ส่วนวันที่ได้รับยกเป็นพระอารามหลวงยังไม่พบหลักฐาน

ในฐานะวัดหลวงกลางเมือง วัดนี้เป็นที่ประกอบพระราชพิธีของเจ้าผู้ครองนคร รวมทั้งพิธีถือน้ำพิพัฒน์สัตยา ซึ่งเป็นพิธีถวายสัตย์ปฏิญาณของขุนนาง

ศิลาจารึกหลักที่ 74 ที่พบในวัดบันทึกว่าพญาพลเทพฤาชัย เจ้าเมืองน่าน บูรณะวิหารหลวงใน พ.ศ. 2091 และบันทึกพิธีถือน้ำด้วย บางแหล่งให้ปีต่างไป เช่น 2001 หรือ 2048 ซึ่งน่าจะเป็นการแปลงปีคลาดเคลื่อน

พระธาตุเป็นเจดีย์ทรงระฆังแบบลังกาที่ได้รับอิทธิพลสุโขทัย คล้ายวัดช้างล้อมที่สุโขทัยและศรีสัชนาลัย ฐานมีช้างปูนปั้นก่ออิฐครึ่งตัวรวม 24 เชือก ด้านละ 5 เชือกและที่มุมอีก 4 เชือก ดูเหมือนช้างกำลังค้ำองค์เจดีย์ไว้ จึงได้ชื่อว่าช้างค้ำ เจดีย์ฐานช้างแบบสุโขทัยกับส่วนบนแบบล้านนาเป็นรูปแบบที่พบในน่านอีกหลายแห่ง เช่น วัดสวนตาล

นิราศเมืองหลวงพระบาง ของหลวงทวยหาญรักษา แต่งเมื่อ พ.ศ. 2428 บรรยายว่าฐานพระธาตุมีช้างด้านละ 6 เชือก ซึ่งสนับสนุนการนับด้านละ 6 มากกว่าการนับด้านละ 5 กับที่มุมอีก 4

พระพุทธรูปสำคัญคือพระพุทธนันทบุรีศรีศากยมุนี สูงราว 145 เซนติเมตร เนื้อโลหะผสมทองคำราว 65% ศิลปะสุโขทัยตอนปลาย ราวครึ่งหลังพุทธศตวรรษที่ 19 บางแหล่งระบุว่าเป็นปางประทานอภัย บางแหล่งว่าเป็นปางลีลา ซึ่งพระลีลาแบบสุโขทัยที่ยกพระหัตถ์มักถูกเรียกว่าปางประทานอภัยอยู่แล้ว

โลนลีแพลนเน็ตเล่าว่าปี 2498 นักประวัติศาสตร์ศิลปะ เอ.บี. กริสวอลด์ จะซื้อพระพุทธรูปปูนปั้นองค์หนึ่งจากวัด แต่ทำหล่นระหว่างขนย้าย ปูนแตกเผยให้เห็นเนื้อทองข้างใน แต่หนังสือ Thai Images of the Buddha ของกริสวอลด์เอง ซึ่งพิมพ์ครั้งแรกปี 2501 บรรยายภาพพระองค์นี้ว่าเป็น "พระยืน สำริด ศิลปะสุโขทัย วัดช้างค้ำ น่าน" แหล่งไทยก็กล่าวถึงพระยืนสำริดสูง 145 เซนติเมตร มีทองผสมราว 65% โดยไม่เอ่ยถึงปูนเลย เรื่องนี้จึงน่าจะยืมมาจากเรื่องหลวงพ่อทองคำวัดไตรมิตรที่เกิดในปี 2498 เช่นกัน ควรถือเป็นเรื่องเล่ามากกว่าประวัติ

พระประธานในวิหารหลวงเป็นพระพุทธรูปปูนปั้นปางมารวิชัยศิลปะล้านนาฝีมือช่างน่าน ลงรักปิดทอง สูงราว 6 เมตร หน้าตักราว 4.5 เมตร มีความเชื่อว่าใครเห็นแสงสีเขียวที่พระอุระถือว่ามาถึงวัดแล้วอย่างแท้จริง ส่วนพระสิงห์หลวงอายุกว่า 500 ปีเก็บไว้ในกุฏิ และอัญเชิญออกมาที่วิหารช่วงสงกรานต์

หอไตรหลังคาสามชั้นของวัดภายหลังถูกปรับเป็นวิหารประดิษฐานพระพุทธรูปลีลาแบบสุโขทัย โลนลีแพลนเน็ตเรียกว่าเป็นหอไตรขนาดใหญ่ที่สุดแห่งหนึ่งในไทย อุโบสถหลังเล็กร่วมสมัยกับพระธาตุ และคลังภาพจุฬาฯ มีภาพหน้าต่างอุโบสถที่ถ่ายเมื่อ 8 ธันวาคม 2516

หอไตรสร้างในสมัยพระเจ้าสุริยพงษ์ผริตเดช ผู้สร้างหอคำฝั่งตรงข้าม แหล่งข้อมูลระบุปีว่า "ร.ศ. 127 / พ.ศ. 2453" ซึ่งสองตัวเลขนี้ไม่ตรงกัน (ร.ศ. 127 ตรงกับ พ.ศ. 2451)

ตรงข้ามวัดคือหอคำ ที่เจ้าสุริยพงษ์ผริตเดช เจ้าผู้ครองนครน่านองค์ที่ 63 สร้างในปี 2446 เป็นที่ประทับแทนหอคำไม้หลังเดิม ปี 2475 ถูกมอบให้รัฐเป็นศาลากลางจังหวัด ปี 2517 กรมศิลปากรขอใช้ทำพิพิธภัณฑ์และบูรณะจนปี 2524 เปิดให้ชมตั้งแต่ปี 2526 เปิดอย่างเป็นทางการในปี 2529 วัดกับหอคำจึงเป็นแกนกลางของเมืองเจ้าน่านในอดีต

สิ่งที่ห้ามพลาดในหอคำคืองาช้างดำยาว 94 เซนติเมตร ปี 2566 พิพิธภัณฑ์ปรับปรุงห้องโถงชั้นล่างและห้องจัดแสดงชั้นบนห้าห้อง รวมทั้งห้องหอคำที่จัดแสดงอิฐจากการขุดค้นปี 2547

พระธรรมนันทโสภณบวชที่วัดนี้ในปี 2495 เป็นเจ้าอาวาสตั้งแต่ปี 2512 และมรณภาพเมื่อ 15 ธันวาคม 2563 อายุ 88 ปี วัดยังเป็นศูนย์ปฏิบัติธรรมประจำจังหวัดคู่กับวัดพระธาตุแช่แห้ง โดยปี 2540 ใช้แนววัดปากน้ำ และปี 2554 เปลี่ยนมาใช้แนววัดพระธาตุศรีจอมทอง

เดือนพฤษภาคม 2557 หลังแผ่นดินไหวเชียงราย วิหารพระเจ้าทันใจมีรอยร้าวยาว และเจ้าหน้าที่กรมศิลปากรที่มาตรวจพบว่าจิตรกรรมฝาผนังอายุกว่า 100 ปีในวิหารหลวงถูกช่างไม่มีฝีมือฉาบปูนทับจนเสียหายเกือบหมด จังหวัดน่านจึงขอให้กรมศิลปากรช่วยเหลือ

ปี 2563 กรมศิลปากรบูรณะและปิดทององค์พระธาตุใหม่ และวางแผนบูรณะวิหารในปี 2565 ด้วยงบ 7,543,000 บาท สำหรับพระพุทธรูป ฐานชุกชี และธรรมาสน์ ยังไม่พบข้อมูลยืนยันว่างานแล้วเสร็จ

วัดยังมีบทบาทในประเพณีของเมือง สงกรานต์ปี 2568 ระหว่าง 11–16 เมษายน งานน่านนันทบุรีมีพิธีสรงน้ำที่วัดและแห่พระสิงห์หลวง ส่วนช่วงกลางตุลาคมถึงต้นพฤศจิกายนมีงานแข่งเรือน่านและตานก๋วยสลาก

ทุกวันนี้วัดพระธาตุช้างค้ำเป็นจุดแรกของการเดินเที่ยวเมืองเก่าน่าน ผู้มาเยือนเดินชมเจดีย์ช้าง เข้าวิหาร แล้วข้ามถนนไปหอคำ ต่อด้วยวัดภูมินทร์และข่วงเมือง ทั้งหมดอยู่ในระยะเดิน