วัดพระธาตุแช่แห้ง

ตำนานเล่าว่าพระพุทธเจ้าเสด็จมาถึงริมแม่น้ำน่าน พระยามลราชถวายผลสมอแห้ง พระองค์ทรงนำไปแช่น้ำก่อนเสวย แล้วทรงทำนายว่าภายหน้าจะมีพระธาตุมาประดิษฐานที่นี่ จึงได้ชื่อว่าแช่แห้ง บางสำนวนในพงศาวดารเล่าอีกแบบว่าเกี่ยวกับไม้ซุงที่แช่ในลำห้วยจนน้ำแห้ง ทั้งสองเรื่องเป็นตำนานพื้นบ้าน

พญาการเมือง หรือเจ้าพระยาการเมือง กษัตริย์ราชวงศ์ภูคาผู้ครองเมืองปัว (วรนคร) เสด็จไปช่วยพระมหาธรรมราชาลิไทแห่งสุโขทัยสร้างวัดหลวงอภัยหรือวัดป่ามะม่วง เพื่อตอบแทน พระมหาธรรมราชาลิไทพระราชทานพระมหาชินธาตุเจ้า 7 องค์ พร้อมพระพิมพ์ทองคำ 20 องค์และพระพิมพ์เงิน 20 องค์ ซึ่งสะท้อนไมตรีระหว่างสุโขทัยกับน่าน

หลังปรึกษาพระมหาเถระธรรมบาล พญาการเมืองเลือกดอยภูเพียงแช่แห้งเป็นที่บรรจุพระธาตุ ข่าวสดเทคโนโลยีชาวบ้านเล่าว่าทรงหล่อผอบสำริดขนาดใหญ่บรรจุพระธาตุ ฉาบปูนแล้วฝังลึกหนึ่งวา และก่อเจดีย์อิฐสูงหนึ่งวาครอบไว้

ปีที่สร้างยังมีหลายตัวเลข แหล่งท่องเที่ยวนิยมระบุ พ.ศ. 1891 แต่ทางจังหวัดน่านนับอายุพระธาตุเป็น 673 ปีในปี 2569 ซึ่งตรงกับการสร้างเมื่อ พ.ศ. 1896 และ TopNews (25 ก.พ. 2569) ก็ระบุว่าสร้างเมื่อ พ.ศ. 1896 ส่วนงานวิชาการและวิทยานิพนธ์จุฬาฯ ที่ระบุราว พ.ศ. 1902 นั้นหมายถึงการบรรจุพระธาตุและการย้ายเมือง ไม่ใช่ปีเริ่มสร้าง

ราว พ.ศ. 1902 พญาการเมืองย้ายผู้คนจากเวียงปัวลงมาตั้งเวียงภูเพียงแช่แห้ง โดยมีพระธาตุเป็นศูนย์กลางเมือง พระธาตุตั้งบนจุดสูงสุดของเวียงที่มีกำแพงล้อมรอบ ดินที่ขุดมาสร้างกำแพงและพระธาตุกลายเป็นหนองเต่า ซึ่งเป็นที่มาของชื่อบ้านหนองเต่า ปี 2566 จึงมีการฉลองเวียงภูเพียงแช่แห้งครบ 670 ปี

พ.ศ. 1911 หลังเกิดภัยแล้ง พญาผากอง พระโอรสของพญาการเมือง ย้ายเมืองข้ามไปฝั่งตะวันตกของแม่น้ำน่านที่บ้านห้วยไคร้ ซึ่งเป็นที่ตั้งเมืองน่านในปัจจุบัน พระธาตุแช่แห้งจึงเป็นหลักฐานของเมืองหลวงยุคแรกของน่านช่วงสั้น ๆ ราวสิบปี

ในยุคต่อมา ท้าวขาก่านซึ่งปกครองน่านราวห้าปีในช่วง พ.ศ. 2017–2023 ได้ค้นพบพระธาตุอีกครั้งและสร้างเจดีย์สูงหกวาครอบไว้ ตามที่งานวิชาการของกรรณิการ์ วิมลเกษม (2567) รวบรวมจากพงศาวดาร

วิหารหลวงสร้างขึ้นใหม่ตามบัญชาของเจ้าฟ้าสาวัตถี ผู้ครองเชียงใหม่ในสมัยพม่าปกครอง โดยมีพญาหน่อคำไชยเสถียรสงคราม เจ้าเมืองน่าน ควบคุมงาน พงศาวดารระบุว่ารวบรวมไม้ปี 2124 รื้อวิหารเก่าภายในปี 2127 สร้างใหม่ปี 2128 ตามจารึกปีดับเร้า และแล้วเสร็จราวปี 2131 จารึกหลักนี้พบหลังวิหาร และย้ายไปเชียงใหม่ในปี 2531

ข่าวสดระบุว่าราว พ.ศ. 2153 มีการบูรณะครั้งใหญ่ สร้างเจดีย์องค์ใหม่ครอบองค์เดิม หุ้มด้วยทองจังโก และสร้างกำแพงชั้นในกับชั้นนอก ซึ่งสอดคล้องกับที่ไทยโพสต์ระบุว่ารูปแบบปัจจุบันเป็นศิลปะล้านนาจากการบูรณะในยุคหลัง

พ.ศ. 2333 เจ้าอัตถวรปัญโญ เจ้าผู้ครองนครน่านองค์แรกในสมัยรัตนโกสินทร์ และครอบครัว ให้สล่ามูลศรีสรรพช่างสร้างพระพุทธรูปไม้ปางมารวิชัยขนาดเท่าพระองค์ ฐานพระมีจารึกอักษรธรรมล้านนา ส่วนพระประธานในวิหารคือพระเจ้าล้านทอง และยังมีพระเจ้าอุ่นเมือง พระเจ้าทันใจ และวิหารพระนอน

บ่อน้ำบ่อแก้วที่ใช้ตักน้ำในพิธีของวัดขุดขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2373 ตามที่สองแหล่งข้อมูลระบุตรงกัน

องค์พระธาตุเป็นเจดีย์ทรงระฆังแบบล้านนาที่ถ่ายแบบพระธาตุหริภุญชัย ลำพูน หุ้มด้วยทองจังโก (โลหะผสมทองเหลืองกับทองแดง) ไม่ใช่ทองคำแท้ แหล่งส่วนใหญ่ระบุความสูง 55.5 เมตร บนฐานสี่เหลี่ยมกว้าง 22.5 เมตร แต่ข่าวสดระบุ 43.49 เมตร บนฐาน 19.25 เมตร

ความสูงขององค์พระธาตุยังไม่ลงตัว แหล่งข้อมูลระบุ 55.5 เมตร 43.49 เมตร และฐานข้อมูลวัดบางแห่งระบุ "2 เส้น" หรือราว 80 เมตร กรมศิลปากรไม่ได้ระบุความสูงไว้

ทางขึ้นมีบันไดนาคคู่ทอดขึ้นดอยสู่พระธาตุ และหน้าบันวิหารประดับปูนปั้นนาคเกี้ยว ซึ่งเป็นงานเอกลักษณ์ของช่างน่าน นอกจากนี้ยังมีเจดีย์บริวารที่ฐานและมุมทั้งสี่ เจดีย์จำลองทรงพม่าสีขาว และวิหารพระพุทธบาท

แผ่นดินไหวที่ท่าขี้เหล็กเมื่อ 24 มีนาคม 2554 ทำให้องค์พระธาตุมีรอยร้าว และแผ่นดินไหวที่มีศูนย์กลางในลาวทำให้แกนยอดเอียงและลวดยึดฉัตรขาด วันที่ 8 พฤษภาคม 2566 มีการแถลงโครงการบูรณะที่เรียกว่าครั้งใหญ่ในรอบ 100 ปี กรมศิลปากรอนุมัติ ใช้ทองคำ 12 กิโลกรัมทำยอดฉัตรตามแบบเดิม และมีพิธียกยอดฉัตรทองคำวันอาทิตย์ที่ 3 กันยายน 2566

แผ่นดินไหวเมื่อ 21 พฤศจิกายน 2562 ทำให้ส่วนยอดพระธาตุเสียหาย เดือนธันวาคม 2563 กรมศิลปากรตั้งงบบูรณะ 35,793,000 บาท โดยใช้เงินของวัด ครอบคลุมการเสริมโครงสร้าง ปิดทองใหม่ กำแพงและลาน ระบบป้องกันฟ้าผ่า และยอดฉัตรใหม่ ซึ่งต่อเนื่องไปถึงโครงการยอดฉัตรทองคำปี 2566

งานใหญ่ประจำปีคือประเพณีหกเป็ง นมัสการพระธาตุแช่แห้ง จัดขึ้นวันขึ้น 11–15 ค่ำ เดือน 6 เหนือ ราวปลายกุมภาพันธ์ถึงต้นมีนาคม มีขบวนแห่ครัวทานจาก 15 อำเภอ สืบชะตา ห่มผ้าพระธาตุ เวียนเทียน แข่งกลองปูจา และจุดบั้งไฟ ปี 2568 จัดวันที่ 7–13 มีนาคม พร้อมเปิดบ้านหนองเต่าเป็นหมู่บ้านท่องเที่ยวชุมชนต้นแบบ

ประเพณีหกเป็งปี 2569 จัดระหว่าง 25 กุมภาพันธ์ถึง 3 มีนาคม 2569 พิธีเปิดวันที่ 25 กุมภาพันธ์ เวลา 10.09 น. วันที่ 2 มีนาคมมีขบวนแห่เครื่องราชสักการะ และวันมาฆบูชา 3 มีนาคมมีการถวายผ้าไตรพระราชทาน และเครื่องกัณฑ์เทศน์ของสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ

วันที่ 14 มีนาคม 2568 พระราชนันทวัชรบัณฑิต (ธรรมวัตร จรณธมฺโม) เจ้าอาวาสและรองเจ้าคณะจังหวัดน่าน นำพิธีเริ่มสร้างเสาหงส์และตุงหลวงคู่ใหม่ แทนของเดิมที่สูญหายไป ซึ่งภาพถ่ายเก่าแสดงว่าเคยตั้งอยู่เชิงบันไดนาค

ผู้ที่เกิดปีเถาะเชื่อว่าการได้มากราบพระธาตุประจำปีเกิดจะทำให้ชีวิตราบรื่น ปลอดโรคภัย และการงานก้าวหน้า ปี 2566 ซึ่งเป็นปีเถาะ การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทยจัดแคมเปญกระต่ายล่องน่าน ลดราคาที่พักและร้านอาหารให้คนเกิดปีเถาะ